معناى تفسير به رأى

اين قسمتى از متون احاديثى است كه در اين مورد وارد شده‏اند. اكنون بايد ديد مقصود از تفسير به رأى و يا تفسير بدون علم و دانش چيست؟

مفسران عاليقدر براى تفسير به راى سه وجه بيان كرده‏اند كه به همه آنها بطور اجمال اشاره مى‏نماييم:

نمونه اين نوع تفسير به رأى در كتابهاى كسانى كه از مكتبهاى خاصى مانند «معتزله»، «اشاعره»، «باطنيه» و «صوفيه» پيروى مى‏كنند، زياد به چشم مى‏خورد؛ مفسرى كه قبلا مكتب «اعتزال» و يا «اشعرى» را درباره صفات و افعال خدا و بندگان او، بطور دربست پذيرفته است، و به آياتى مى‏رسد كه ممكن است آن را به عقيده خاص خود تطبيق كند و احيانا ظاهر آن، بر خلاف عقيده اوست، براثر اعتقاد پيشين، همه اين نوع آيات را مطابق نظر و معتقدات مكتب خويش، تفسير مى‏كند و به جاى اين كه عقايد خويش را بر قرآن عرضه بدارد، قرآن را بر عقيده خود عرضه مى‏كند و از روى هوا و هوس با آيات الهى باز مى‏كند.

اين رشته از تفاسير كه فقط براى احياء مكتب خاصى نگارش يافته‏اند (مكتبى كه پايه گذار آن يك فرد جايز الخطا و غير معصوم بوده است) به فرض اين كه قسمتى از اين تفسيرها صحيح باشد، اما روى هم رفته نمى‏توانند از تفسير به رأى خالى و پيراسته باشند.

در اواخر قرن سيزدهم اسلامى و آغاز قرن چهاردهم،افكار ماديگرى بازار داغ و رونق بسزايى پيدا كرد و اكتشافات و اختراعات، ساير دانشهاى انسان را تحت الشعاع خود قرار داد. از اين نظر زمينه يك نوع تفسير به رأى مخصوصى، در ميان برخى از مفسران اسلامى به وجود آمد و در نتيجه، آيات مربوط به عوالم غيب و ماوراى طبيعت مانند «روح» و «فرشته» و «اعجاز» پيامبران بطرز مخصوصى تفسير شدند، تا علاوه بر جلب نظر دانشمندان طبيعى و مادى،به نظر آنها به آيات قرآن جلا و صفاى خاصى بخشيده شود و با مراجعه به تفسير «المنار» ومانند آن صدق كفتار ما ظاهر مى‏گردد (البته بعضى از اين تفاسير مانند المنار نقاط قوت فراوانى نيز دارند كه در جاى خود قابل توجه است).

چون اين دانشمندان تحت تأثير پيشرفت دانشهاى طبيعى و ساير علوم مادى قرار گرفته بودند پاره‏اى از حقايق قرآنى را كه مربوط به عوالم غيبى و ماوراى طبيعت است بر قواى مادى و طبيعت كه علم و دانش آن روز كشف كرده بود تطبيق نموده‏اند تا آنجا كه ملائكه و فرشتگان در نظر بعضى از آنان همان قواى نهفته در طبيعت شده است.

برخى از دانشمندان اخلاق، براثر توجه خاص به مسائل اخلاقى و تصفيه نفس، در تفسير قسمتى از آيات دچار تفسير به رأى شده‏اند تا آنجا كه «شيطان» را به نفس اماره انسانى، منكر شده‏اند.

همه اين تفسيرها يك نوع تفسير به رأى است كه پيشداوريها و يا تاثير محيط سبب مى‏شوند كه از ظاهر آيه دست برداشته شود و برخلاف ظاهر آن حمل گردد.

2- معنى ديگر براى تفسير به رأى اين است كه از معنى ابتدايى يك آيه (بدون آن كه دلايل قطعى و آيات ديگر قرآن را كه در اين زمينه وارد شده‏اند در نظر بگيريم) پيروى كنيم؛ مثل اين كه از دلايل علمى و آيات ديگرى كه بطور آشكار جسم بودن خدا را نفى مى‏كنند چشم پوشيده و با ظواهر بعضى از آيات كه همگى كنايه از مجازند، بر جسم بودن خدا استدلال كنيم و مثلا بگوييم «يداللَّه فوق ايديهم» دليل بر اين است كه خدا دست دارد؟ در حالى كه بدون شك منظور از «يد» در اينجا دست نيست بلكه كنايه از قدرت خداست.

مفسران اسلامى كه درباره تفسير به رأى سخن گفته‏اند، احاديث مورد بحث را چنين معنى نكرده‏اند؛ بلكه دانشمندان اسلام و بالاخص دانشمندان شيعه، «عقل» را يكى از حجتهاى الهى و دلايل قاطع مى‏دانند تا آنجا كه آن را در رديف كتاب و سنت و اجماع شمرده‏اند.

اگر گروهى (اخباريها) به ظاهر آياتى كه مربوط به فروع و احكام عملى است، عمل نمى‏كنند؛ نه از اين نظر است كه مى‏گويند قرآن را نبايد به عقل تفسير كرد، بلكه علت آن اين است كه اين رشته از آيات، ناسخ و منسوخ، عام وخاص و مطلق و مقيد دارند و تشخيص اينها براى ما بدون مراجعه به ائمه اهل بيت (ع) ممكن نيست. از اين جهت به ظاهر اين رشته از آيات عمل نمى‏كنند.

براستى اگر نظر آنان اين بود كه قرآن مانند تورات و انجيل در انحصار خود آنها بماند، پس چرا اين همه تفسير به زبانهاى مختلف جهان بر اين كتاب آسمانى نوشته و در تمام خصوصيات آيات قرآن، از نظر عقل و نقل، بحث و گفتگو نموده‏اند.

اشتباه ديگر گوينده آن گفتار اين است كه حديث «من فسر القرآن برأيه فليتبوأ مقعده من النار» را چنين ترجمه نموده است: «هر كه قرآن را با رأى خويش تفسير كند، مقعدش را از آتش پر مى‏كنند!»؛ در صورتى كه ماده «تبوء» كه «فليتبوأ» از آن گرفته شده به معنى «پر كردن» نيامده است، بلكه معنى آن آماده نمودن و اخذ مكان است.

گذشته از اين، لفظ «مقعد» در گفتار گوينده به همان معنى موضع خاص تعبير شده، در صورتى كه ابدا چنين نيست بلكه مقصود از آن در حديث، مكان و جايگاه است نه موضع مخصوص و در آيه زير هر دو لفظ وارد شده است و مقصود از هر دو لفظ همان است كه گفته شد.

بنابراين، معنى صحيح حديث اين است: «هر كس قرآن را تفسير به رأى كند بايد براى خود جايى از آتش دوزخ را انتخاب كند» يا «براى خود از آتش جايى آماده سازد.» (و آنها كه حديث را طور ديگر معنى كرده‏اند دليل بر عدم اطلاع آنها از ادبيات عرب است.)

پي نوشت ها :