روش تفسيرى اهل بيت

2. نوع دوم از منهج تفسيرى ائمه (عليهم‏السّلام) مربوط به تعيين حدود احكام و شرايع الهى است، و اين نوع مختص به ائمه (عليهم‏السّلام) بوده و ديگران از آن بى‏نصيب هستند، و در اين طريق آنها class="aa">

اين نوع از تفسير، از ظاهر و لفظ عبارات قرآنى و از سياق آيات، جملات و كلمات به دست نمى‏آيد. مانند قيد و يا شرطى كه براى نماز صبح، ظهر و يا عصر ذكر مى‏شود، مثل اينكه نماز صبح دو ركعت باشد و بلند خوانده شود. بسيارى از امورى كه شرايط، موانع، حدود، قيود و تخصيصات را بيان مى‏دارد، و مبهم‏ها را معين مى‏كند، از اين قبيل است، و آن بخشى از تفسير اهل‏بيت (عليهم‏السّلام) كه عهده‏دار اين امور است، مختص به ائمه (عليهم‏السّلام) بوده و از راه وحى به دست مى‏آيد. پيامبر اسلام (صلّى‏الله‏عليه‏وآله) وحى تشريعى را از خداوند سبحان دريافت مى‏دارد و ائمه (عليهم‏السّلام) چون داراى رسالت و نبوّت نيستند وحى تشريعى دريافت نمى‏كنند. امّا از وحيهاى تسديدى و إنبائى و از الهام و اقسام ديگر وحى بهره مى‏برند.

3. نوع سوم تفسير ائمه (عليهم‏السّلام) مربوط به باطن قرآن است. قرآن كتابى است كه نازل شده است و نزول آن به تجافى نيست بلكه به تجلّى مى‏باشد.

نزول قرآن مانند نزول باران نيست، باران وقتى كه از ابر فرود مى‏آيد، به تجافى نازل مى‏شود و در نزول به تجافى، قطره باران تا زمانى كه در بالا هست در پايين نيست و چون در پايين منتقل شود در بالا نخواهد بود.

نزول به تجلّى غير از نزول با تجافى است. در نزول به تجلّى آن حقيقت، در عين حال كه در مبداء و منبع هست مرحله وسطى و رقيق شده آن به اوسط مراحل و مرحله نازل‏تر و رقيق‏تر شده آن به پايين‏ترين مراتب مى‏رسد و از اين طريق در دست ديگران قرار مى‏گيرد.

انسان اگر يك مطلب عقلى و عملى را، بعد از آن كه در ذهن با تحقيق مجتهدانه به آن پى برد نازل كرده، و بنويسد، اين نزول به تجلى است. مطلب علمى كه از ذهن تنزل پيدا مى‏كند مانند اشكى نيست كه از چشم پايين مى‏ريزد. زيرا در اين صورت بعد از تنزل مطلب، در قلب و ذهن فرد چيزى باقى نخواهد ماند.

در هنگام تنزل يك مطلب علمى نخست در محدوده خيال، براى آن، يك مقدمه، چند فصل و يك خاتمه و همچنين فارسى و يا عربى نوشتن آن در نظر گرفته مى‏شود و بعد از آن دست به قلم برده و مقاله يا كتابى تدوين مى‏گردد و يا آن كه سخنرانى و گفتارى در مدّت يك ساعت و مانند آن ارائه مى‏گردد و اين سخنرانى يا كتاب كه به تجلّى نازل شده، داراى دو طرف است، يك سوى آن در معرض شنيدار و ديدار ديگران و سوى ديگر كه طرف بالا و عميق آن است به ذهن گوينده و نويسنده متعلق است و كسى كه آن را شنيده و يا مى‏خواند گاه از فهم آن و صعود به مقصود، باز مى‏ماند و گاهى ديگر به مقصود گوينده و نويسنده است راه مى‏يابد.

معرفت نفس انسان در شناخت آثار الهى مفيد است و از آن براى كيفيت نزول قرآن مى‏توان استفاده كرد.

اهل‏بيت (عليهم‏السّلام) نيز فرموده‏اند كه براى قرآن ظاهر و باطنى است و براى باطن آن باطن ديگر است و براى باطن باطن آن بر همين قياس باطنى مى‏باشد.

پس يكى از راههاى اهل‏بيت (عليهم‏السّلام) در تفسير قرآن اظهار و بيان باطن قرآن است، زيرا آنها به بطن‏هاى قرآن انس كامل دارند و به سيرى كه قرآن در آن نزول كرده آشنا هستند، و طى اين راه تا پايان و به نحو كامل مختص به آنهاست، ليكن طى برخى از مراحل آن براى صاحبدلانى است كه از راه تهذيب در خدمت قرآن هستند.

4. نوع چهارم از راهى كه اهل بيت (عليهم‏السّلام) در تفسير قرآن پيموده‏اند و آن را نيز ترويج كرده و بر آن تكيه نموده و شواهدى فراوان را نيز ارائه داده‏اند همان راهى است كه سيدنا الاستاد علامه طباطبايى (رضوان الله تعالى عليه) پيموده‏اند و در اين روش برخى از آيات قرآن به كمك بعضى ديگر از آيات تفسير مى‏شوند.

در بعضى موارد اهل‏بيت (عليهم‏السّلام) آيه‏اى را تفسير مى‏فرمودند و چون از آنها در مورد دليل آن تفسير پرسش مى‏شد، در پاسخ آيه‏اى ديگر را ذكر مى‏كردند چنان كه در زمان يكى از خلفا، مادرى شش ماه پس از ازدواج، فرزند خود را به دنيا آورد، خليفه به رَجم او حكم كرد و اهل‏بيت (عليهم‏السّلام) با حكم خليفه با استناد به آيات قرآن و از طريق انضمام آيات با يكديگر، مخالفت كردند؛ و بدين ترتيب هم حكم خداوند را بيان نمودند و هم خون بى‏گناهى را حفظ كردند.

اين نوع از تفسير نظير نوع اوّل يك راه عمومى براى تفسير است و هر انسانى كه در خدمت قرآن بوده و با آن انس بگيرد، مى‏تواند از ارجاع آيات قرآن به يكديگر و جمع آيات، پيام و كلام خاص را از قرآن دريافت دارد.

در نوع نخست به ظاهر يك آيه و يا سوره استناد مى‏شود و در آن حال نمى‏توان گفت قرآن در اين مورد اين مطلب را بيان مى‏دارد، بلكه بايد گفت اين آيه و يا اين چند آيه، اين پيام را دارند. وقتى مى‏توان از پيام قرآن درباره يك مطلب سخن گفت كه همه آيات قرآن در كنار يكديگر مورد توجه قرار گرفته و با اجتهاد، از تفسير برخى آيات نسبت به بعضى ديگر بهره‏برده شود. و در اين مرحله نيز نمى‏توان گفت نظر اسلام در مورد اين مطلب همان است زيرا براى اين ادعا بايد رواياتى را كه درباره مطلب مورد نظر وارد شده در كمال اجتهاد بررسى نموده و با استعانت از براهين عقلى در خدمت قرآن قرار گرفته و به جمع‏بندى و نتيجه‏گيرى همت گمارد.

پى نوشت ها: