تفاوت روش ها با موضوعات مختلف تفسيرى

چه تفاوتى بين روشهاى تفسيرى با موضوعات مختلف تفسيرى وجود دارد؟

پاسخ :

بين شيوه‏ها و روشهاى تفسيرى با موضوعات مختلف تفسيرى تفاوت است. در تفسير، در مورد موضوعات مختلف كاوش مى‏شود. مانند آن كه برخى مسائل و موضوعات ادبى قرآن را محور بحث قرار مى‏دهند و بعضى به نكات فقهى قرآن مى‏پردازند و آيات الاحكام را مى‏نگارند و برخى ديگر به آيات مربوط به معارف مى‏پردازند، مثلاً، زمخشرى به مسائل ادبى و خواجه عبدالله انصارى به مباحث عرفانى نظر دارد، اين گونه از اختلافات مربوط به روشهاى تفسيرى نيست.

روش، راه تفسير است و بين راه تفسير با موضوعات تفسيرى تفاوت است. انواع مختلف راه و روش تفسيرى، گاه در محدوده ظواهر قرآنى است كه به ظاهر يك يا چند آيه و يا به ظواهر همه آيات در قياس با يكديگر نظر مى‏شود و گاه نيز از راه سير باطنى، معانى قرآن و همچنين مقيّدات و مخصصات و مانند آنها اظهار مى‏گردد.

روشها و مناهج تفسيرى در طول يكديگر قرار دارند و سرآغاز همه روشها حجّيت ظواهر است. و به همين دليل بايد به گونه‏اى در خدمت قرآن باشيم كه ظواهر را اصل قرار دهيم ليكن نه به اين صورت كه غير ظاهر را نفى نمائيم.

در رواياتى كه از وجود مبارك پيامبر اكرم (صلّى الله عليه و آله) و از ائمه معصومين (عليهم‏السّلام) رسيده است لطايف فراوانى از آيات قرآنى استفاده شده است كه همه آنها ضمن آن كه نفى كننده ظاهر قرآن نيست، با سرپل قرار دادن ظواهر در طول يكديگر قرار مى‏گيرند، نمونه‏اى از اين روايات را مرحوم صدوق در توحيد از امام صادق (عليه‏السّلام) نقل مى‏نمايد كه يكى از شاگردان حضرت در مورد «ابوالقاسم» كه كنيه پيامبر (صلّى الله عليه و آله) قرار گرفته است پرسش نمود و گفت: چرا پيامبر (صلّى الله عليه و آله) را ابوالقاسم مى‏گويند؟

امام (عليه‏السّلام) فرمود: به دليل اين كه رسول الله (صلّى الله عليه و آله) فرزندى به نام قاسم داشت او عرض كرد: اين را مى‏دانم و بيش از اين براى من بفرماييد و امام در پاسخ، مطلبى را فرمود كه با سه مقدّمه تبيين مى‏شود.

اوّل: حضرت على (عليه‏السّلام) شاگرد پيامبر بوده و علوم فراوانى را از ايشان استفاده كرده است.

دوّم: رابطه استاد و شاگرد رابطه پدر و فرزند است. يعنى شاگرد به منزله فرزند روحانى استاد است و نتيجه اين دو مقدّمه اين مى‏شود كه على بن ابيطالب كه شاگرد پيامبر (صلّى الله عليه و آله) است به منزله فرزند ايشان بوده و پيامبر به منزله پدر او است.

پس از اين امام (عليه‏السّلام) به مقدمه سوم اشاره مى‏فرمايند به اين بيان كه، على بن ابيطالب قسيم بهشت و دوزخ است و تقسيم بهشت و دوزخ به عهده ايشان است و او به اذن خداوند به جهنم دستور مى‏دهد تا دشمنان او را فراگرفته و از دوستان او برحذر باشد، چون سوال كننده به سه مقدّمه فوق اذعان نمود، آن گاه امام (عليه‏السّلام) اين نتيجه را گرفت كه پس على (عليه‏السّلام) قاسم و پيامبر (صلّى الله عليه و آله) كه به منزله پدر است ابوالقاسم مى‏باشد.

معناى لطيف فوق را كه مرحوم صدوق در كتاب توحيد نقل مى‏كند هرگز از ظاهر لفظ ابوالقاسم نمى‏توان استنباط كرد، ليكن اين معنا خلاف ظهورى نيست كه در تفسير اول امام (عليه‏السّلام) مورد نظر بود. زيرا اين تفسير دوم در طول آن بوده و مزاحم با آن نيست.

برخى از مشايخ ما (رضوان‏الله‏تعالى‏عليهم) مى‏فرمودند اگر سائل حوصله بيشترى به خرج مى‏داد و تقاضاى توضيح و بيان بيشتر را مى‏كرد، امام (عليهم‏السّلام) معناى ديگرى را كه در طول دو معناى سابق بود اظهار مى‏داشت.

اين گونه از تفاسير كه در طول تفسير نخستين حاصل مى‏گردد از ظاهر لفظ فهميده مى‏شود مبتنى بر روشى است كه مفسّر از راه تهذيب نفس و تزكيه به دست مى‏آورد، مفسّر آنچه را از اين راه دريافت داشته ديگر بار به لفظ اظهار مى‏دارد و مستمع آن را مى‏فهمد.

كسانى كه اصحاب خاص حق هستند از گفتگوى با خداوند بهره مى‏برند و آنها سخن خدا را كه در هنگام تلاوت آيات قرآن در باطن و دل آنها ظهور مى‏نمايد در مى‏يابند و اين نكته را نيز در مى‏يابند كه اين گفتار از القائات شيطانى نبوده و از راه ديگرى نيامده است و آن گاه القائات الهى را كه از اين طريق به دست آورده‏اند با الفاظ و مفاهيم به ديگران منتقل مى‏كنند.

تجلّى خداوند سبحان در قرآن و كورى بندگان نسبت به آن كه در نهج‏البلاغه آمده است، اشاره به روش تفسيرى كسانى دارد كه در هنگام تلاوت آيات از آن تجلّى بهره برده و در مواجهه و گفتگوى با خداوند قرار مى‏گيرند و البته اين گروه كه تجلّى خداوند را در قرآن مشاهده مى‏كنند او را در مقام فعل مشاهده مى‏كنند وگرنه اين نكته همواره بايد در ذهن بماند كه كنه ذات الهى در دسترس هيچ يك از مخلوقات نيست.

حاصل آن كه بايد بين روشهاى تفسيرى با موضوعات تفسيرى تفاوت گذارد، موضوعات مختلف در عرض يكديگر هستند و اين موضوعات در قالب يك روش و گاه روشهاى مختلف مى‏توانند تقسيم شوند، برخى از روشها در حوزه الفاظ و ظهورات لفظى است، مانند وقتى كه به مفاد ظاهر از يك آيه و يا به تفسير آيات به آيات پرداخته مى‏شود و برخى از روشها به باطن آيات نظر داشته و در طول روش نخستين در مراتب متفاوتى قرار مى‏گيرند.

پى نوشت ها: