كيفيت نزول قرآن در شب قدر

پرسش :

دربارة نزول قرآن كريم خداوند در سورة مباركة بقره فرمود «شهر رمضان الّذى أُنزل فيه القرآن» [1] قرآن در ماه مبارك رمضان نازل شد بعد هم فرمود «انّا أنزلناه فى ليلة مباركة» [2] در سورة دخان ذكر شده بعد هم در بخش نهايى در سورة مباركة قدر فرمود «إنّا أنزلناه فى ليلة القدر» [3] معلوم مي‏شود آن ليله مباركه در ماه مبارك رمضان است و ليله قدر هم كه در ماه مبارك رمضان است پس ليله قدر كه در ماه مبارك رمضان است ظرف نزول قرآن كريم، است از طرف ديگر ما مي‏دانيم كه قرآن كريم در طيّ دوران نبوت پيغمبر(صلّى الله عليه وآله وسلّم) كه بيست و سه سال است در طى اين بيست و سه سال نازل شده است چه اينكه عده‏اى به پيغمبر(صلّى الله عليه و آله وسلّم) اعتراض كردند و از او خواستند كه چرا قرآن دفعتاً واحده نازل نمي‏شود «لولا نزّل عليه القرآن جُملة واحدة» [4] معلوم مي‏شود كه قرآن يكجا نازل نشده و تدريجاً نازل شده و خداوند هم امضاء كرده است نزول تدريجى را فرمود به اينكه «كذلك لنثبّت به فؤادك ورتَّلْناهُ ترتيلاً» [5] پس از يك سو خداوند مي‏فرمايد كه قرآن در شب قدر نازل شده است در ماه مبارك رمضان نازل شده است در ليله مباركه نازل شده است كه اين دلالت مي‏كند كه كل قرآن در يك شب نازل شده است از سوى ديگر آنچه كه تاريخ قطعى اسلام است اين است كه قرآن در طى اين 23 سال نازل شد. چه اينكه آيات ديگرى از قرآن كريم دلالت مي‏كند بر اينكه قرآن تدريجاً نازل شد و دفعتاً نازل نشد و از سوى سوم ما يقين داريم كه اين اختلاف به صورت تناقض درنمي‏آيد و حتماً يك وجه حلى دارد براى اينكه اختلافى كه به تناقض منتهى شود در قرآن كريم نيست چون خداوند فرمود «لو كان من عند غير الله لوجدوا فيه اختلافاً كثيراً» [6] قهراً به فكر راه حل خواهيم افتاد يعنى از مجموعة اين سه دليل قرآنى ما يقين پيدا مي‏كنيم كه يك راه حلى هست يك طائفه از ادلّه قرآنى دلالت مي‏كنند كه قرآن يكجا نازل شد يك طائفه از آيات قرآن دلالت مي‏كند كه قرآن تدريجاً نازل شد و يك طائفه از آيات قرآن هم دلالت مي‏كند بر اينكه اختلاف در گفته هاى خدا نيست خدا يكسان سخن مي‏گويد، پس معلوم مي‏شود كه اينها با هم هماهنگ هستند، ما بايد به فكر راه حل باشيم و آن راه هماهنگى را درك بكنيم، براى برقرارى اين هماهنگى وجوهى گفته شده يك وجه آن است كه قرآن بطور كلى در شب قدر به بيت المعمور نازل شد يا به سماء دنيا نازل شد آنگاه اين نزول تدريجي‏اش از بيت المعمور يا سماء دنيا به عالم طبيعت است، پس آن نزول دفعي‏اش برمي‏گردد به نزول قرآن به آسمان دنيا و اين نزول تدريجي‏اش بر مي‏گردد به اينكه از آسمان دنيا و از بيت المعمور به عالم طبيعت نازل شده است عده اى گفتند به اين كه قرآن كريم نزولش به بيت المعمور هم تدريجى است و هر سالى كه ليله قدرى دارد به اندازه آياتى كه در كل سال به بيت المعمور نازل مي‏شد آنگاه در طول آن سال از بيت المعمور و از آسمان دنيا به زمين مي‏آمد عدّه اى هم راه حل ديگرى ارائه كردند گفتند اين كه خدا مي‏فرمايد نزول قرآن در شب قدر است يعنى آغاز نزول تدريجي‏اش در شب قدر است يعنى هر ممتد دامنه دارى يك اوّلى دارد، اوّل آن در ليله قدر است گرچه در مبعث چند آيه از سوره علق نازل شد ولى مثلاً بر اساس آن فترات و انقطاع موقتى كه بود بعداً كه قرآن بصورت يك كتاب مستمر ناميده مي‏شد آغاز نزول استمرارى قرآن شب قدر بود مثلاً وقتى يك حكومتى مستقر مي‏شود اين حكومت يك امر پايدار و مستمر است آغاز آن حكومت تاريخ آن خواهد بود مي‏گويد در فلان وقت نظام جمهورى مثلاً مستقر شده است درحاليكه يك شي‏ء ماندگار و ممتدى است اين وجوهى است كه عده‏اى گفته اند لكن يك وجه عميقى وجود دارد كه با آن وجه عميق مي‏شود اين را جمع كرد و آن اين است كه در ليله قدر همه قرآن به آن وجود اجمالى اش كه عين كشف تفصيلى است بر قلب مطهر پيغمبر(صلّى الله عليه وآله وسلّم) نازل شد آن وجود تفصيلى و گسترده‏اش در طى بيش از 23 سال نازل شد چرا آن وجوه گفته شده كافى نيست؟ براى اينكه قرآن كريم در سورة مباركة بقره و مانند آن كه انزال را ذكر مي‏كند مي‏فرمايد اين كتاب براى هدايت مردم نازل شده است اگر براى هدايت مردم نازل شده است بايد به مردم برسد و در سطح مردم باشد نمي‏شود كتابى به بيت المعمور بيايد و در آسمان بماند و بگوييم ما اين كتاب را براى هدايت مردم نازل كرديم چون ظاهر اينكه «أُنزل فيه القرآن هديً للنّاس و بيّنات من الهدى و الفرقان» [7] اين است كه يكجا براى مردم نازل شده و چون براى پيغمبر(صلّى الله عليه وآله وسلّم) در عالم طبيعت كه نازل مي‏شود براى هدايت مردم است مي‏شود گفت كه قرآن دفعتاً واحدة، جملةً واحدةً بر قلب پيغمبر(صلّى الله عليه وآله وسلّم) در شب قدر نازل شد كه با آن نورانيت جامع پيغمبر هدايت گر مردم بود وجود تدريجى قرآن در طى بيش از 20 سال نازل شده است كه اين مي‏تواند يك راه جمعى باشد بين نزول دفعى قرآن و نزول تدريجى آن.

و امّا درباره ليله قدر، البته برخى از اهل سنّت بر اين باور هستند كه ليله قدرمنتفى شده است كه قرطبى در الجامع لأحكام القرآن اين قول را نقل كرده است البته اين قول، ناصواب است هر سال ليله قدر دارد و مرحوم كليني(رضوان الله عليه) يك بابى را در اصول كافى منعقد كرده است [8] كه ائمه (عليهم‏السلام) فرموده‏اند به سوره قدر شما احتجاج كنيد براى اينكه در سورة قدر آمده است كه هر سال ليلة القدرى دارد و در ليله قدر فرشتگان با همراهى روح مثلاً جبرئيل (سلام الله عليه) همه احكام و امور را به زمين نازل مي‏كنند و آنگاه وقتى به زمين نازل مي‏كنند بايد به كسى بسپارند چون افراد عادى كه نمي‏توانند ميزبان فرشتگان باشند و احكام صادره را تحويل بگيرند قهراً آن كسى كه در روى زمين هست بنام وجود مبارك وليّ عصر ارواحناه فداه آن مهمان دار اين فرشتگان است و تحويل گيرنده اين امور و مقدّرات است و قرآن در شب قدر يك ظهور تازه اى دارد آنچه را كه فرشتگان در شب قدر به همراه مي‏آورند در حقيقت يا وعده‏هاى قرآنى است يا وعيدهاى قرآنى است يا اخبارهاى قرآني، قرآن يك بخشش، وعيد است يك بخشش وعده است يك بخشش، اخبار است آنگاه آن تحليل‏هاى عقلى و معارف عقلى را هم در هر فرصتى مناسب آن فرصت پياده شده‏اش را گزارش مي‏دهد.

امام كسى است كه فرشتگان بر او نازل مي‏شوند و جريان تشريع در كار نيست جريان تشريع مال پيغمبر(صلّى الله عليه وآله وسلّم) است كه احكام بعد از رحلت پيغمبر منقطع شده است به پايان رسيد ولى امام كه انسان كامل و معصوم است فرشتگان را درك مي‏كند پيام فرشتگان را مي‏فهمد و از علم غيب الهى با خبر مي‏شود از وعده‏هاى خدا كه محقق مي‏شود در اين سال وعيدهاى خدا كه در اين سال محقق مي‏شود گزارشهايى كه در اين سال محقق مي‏شود البته با خبر خواهد شد و به اذن او اين كار هم انجام مي‏گيرد در عالم طبيعت. از اين جا مي‏توان گفت كه ليله قدر در حقيقت يك ارتباط تنگاتنگ هم با قرآن دارد لذا هر سال ليله قدرى دارد و تكرار ليله قدر با تكرار وعده‏هاى الهى و وعيدهاى الهي، تحقق اِخبارهاى الهى همراه است اين خلاصه دو مطلبى است كه از سوال اوّل استنباط مي‏شد. [9]

پى نوشت ها:

[1]. سوره بقره، آيه 185.

[2]. سوره دخان، آيه 3.

[3]. سوره قدر، آيه 1.

[4]. سوره فرقان، آيه 32.

[5]. همان.

[6]. سوره نساء، آيه 64.

[7]. سوره بقره، آيه 185.

[8]. اصول كافي، ج 1، ص 242.

[9]. (مصاحبه حضرت استاد با روزنامه دى مسلم چاپ پاكستان، 15/11/1375)