معناى مكر خداوند

در سوره آل عمران، آيه 54 مى‏خوانيم: «وَ مَكَرُوا وَ مَكَرَ اللَّهُ و اللَّهُ خَيْرُ الْمَاكِرِينَ»، حال اين سوال مطرح مى‏شود، نظر به اين كه مكر و حيله از صفات رذيله اخلاقى است، چرا در اين آيه به خداوند نسبت داده شده است؟

پاسخ

در قرآن آياتى شبيه اين آيه ديده مى‏شود كه در آن نسبت «مكر» به خدا داده شده است (مانند آيه 30، انفال و آيه 50، نمل و...). «مكر» در لغت عرب، با آن چه در فارسى امروز از آن مى‏فهميم، تفاوت بسيار دارد: در فارسى «مكر» به نقشه‏هاى شيطانى و زيان بخش گفته مى‏شود، در حالى كه در زبان عرب، ريشه لغوى «مكر» هر نوع چاره انديشى را مى‏گويند كه گاهى خوب و گاهى زيان آور است. در كتاب مفردات راغب مى‏خوانيم: «المكر صرف الغير عما يقصده» مكر اين است كه كسى را از منظورش باز دارند (اعم از اين كه منظورش خوب يا بد باشد).

در قرآن نيز گاهى مكر با كلمه «خير» ذكر شده مانند: «واللَّه خير الماكرين»؛ خداوند بهترين چاره‏جويان است. و گاهى با كلمه «سيِّى‏ء» (بد) آمده است، مانند: «لا يحيق المكر السَّيّى الا باهله» ؛ نقشه و انديشه بد جز به صاحبش احاطه نخواهد كرد. بنابراين، منظور از آيه اين است كه دشمنان «مسيح» با طرح‏هاى شيطانى خود مى‏خواستند جلو اين دعوت الهى را بگيرند، اما خداوند براى حفظ جان پيامبر خود و پيشرفت آئينش، تدبير كرد و نقشه‏هاى آن‏ها نقش بر آب شد. تفسير نمونه 2/429.

نظير همين پاسخ در «كيد الهى» نيز مطرح مى‏باشد، آن جا كه در سوره طارق، آيه 16 و 15 مى‏خوانيم: «إنَّهم يَكِيدُون كَيداً و أكِيدُ كَيداً»، آنها پيوسته حيله مى‏كنند و من نيز در برابر آنها چاره مى‏كنم (تفسير نمونه 15/376).