تشبيه انفاق به دانه گندم

با اين كه ما از اكثر كشاورزان و مهندسين كشاورزى كه مطلع هستند و از ميزان محصولات گندم كشورهاى مختلف باخبر مى‏باشند سؤال كرده‏ايم كه اگر زمينى داشته باشيم از هر نظر آماده و آب را هم بموقع به آن بدهند و پرندگان هم دانه‏اى از آن را نبرند و دانه در زمين نيز خراب نشود و آفتى هم پيدا نكند و جنس خاك و جنس زمين هم خوب باشد - خلاصه تمام شرايط كشت غلات در آن مساعد باشد - از يك خروار گندم چقدر حاصل مى‏شود برداشت، جواب داده‏اند سى و حداكثر چهل خروار و تا به حال ديده نشده زمينى بيش از اين حاصل بدهد.

پس در اين صورت چطور خداوند مى‏فرمايد: مانند دانه‏اى است كه هفتصد برابر محصول دهد، بلكه اگر بخواهد بيشتر؟!

پاسخ

در پاسخ اين سؤال بايد به دو نكته توجه داشت:

اولا: در آيه مزبور هيچ اسمى از «گندم» يا دانه ديگرى برده نشده، بلكه كلمه «حبه» كه به معنى «دانه» است ذكر شده و اين سؤال كننده در آيه مزبور «گندم» را به عنوان مثال ذكر كرده است تفسيرى است كه در خود قرآن نيست؛ بنابراين، اگر در ميان دانه‏ها چنين دانه‏اى يافت شود كه از يك تخم هفتصد تخم به دست آيد، براى واقعيت پيدا كردن مثال مزبور كافى است.

اتفاقا در ميان دانه‏ها چنين دانه‏اى داريم، از جمله «ذرت» است كه اگر دانه‏هاى آن در زمين آماده و در فاصله‏هاى معينى كاشته شود، ممكن است از يك دانه هفتصد دانه (هفت خوشه ذرت، هر يكى صد دانه) يا بيشتر به دست آيد.

ثانيا: به فرض اين كه از پاسخ بالا صرف نظر كنيم، اين سؤال راه حل ديگرى دارد و آن اين كه بسيار مى‏شود كه در تشبيه دو چيز به يكديگر براى «مشبه» امتيازى قائل مى‏شوند كه در «مشبه به» نيست - اگر چه در اصل موضوع با هم شباهت دارند - مثلا مى‏گويند: «روى او همچون قرص ماهى است كه محاق ندارد، يا آفتابى است كه غروب ندارد» يا اين كه: «قامت او همچو سرو خرامان است» با اين كه مى‏دانيم ماه هميشه محاق و خورشيد غروب دارد و در عالم نمى‏توان سروى پيدا كرد كه راه برود. بنابراين، منظور از اين گونه تشبيهات اين است كه مثلا روى او صفا و درخشندگى ماه را دارد - با اين امتياز كه او محاق ندارد و ماه محاق دارد - يا قامت او مزاياى سرو را دارد - با اين امتياز كه او خرامان است و سرو خرامان نيست - اين قبيل مثالها در كلمات ادبا بسيار فراوان است.

از مثالهاى شاعرانه كه بگذريم در خود قرآن هم اين گونه تشبيهات و مثالها هست؛ مثلا، هنگامى كه قرآن مثالى براى سخنان پاكيزه و نيكو مى‏زند، مى‏گويد: «تؤتى اكلها كل حين؛ مانند درختى است كه هميشه ميوه دارد» با اين كه شايد درختى كه درتمام ايام سال ميوه بدهد نداشته باشيم يا لااقل بسيار نادر باشد. پس منظور اين است كه اين درخت (سخن پاكيزه) امتيازى بر ساير درختها دارد و آنان كه خزان و محدوديت وقت ميوه داده براى آن نيست.

در جاى ديگر وقتى مثال براى نور خداوند مى‏زند، مى‏فرمايد: مانند چراغدانى است كه در آن چراغ باشد تا آنجا كه مى‏فرمايد: «يكاد زيتها يضى‏ء» نزديك است روغن آن (از نهايت صفا و خلوص) بدون آتش روشن شود» با اين كه هيچ روغنى هر قدر هم خالص باشد بدون آتش روشن نمى‏شود، اين در حقيقت امتيازى است كه براى «مشبه» در اين مورد گفته شده است.

در آيه مورد سؤال هم هفتصد برابر بودن حاصل دانه انفاق، امتيازى است كه اين دانه (انفاق) بر تمام دانه‏هاى عالم دارد.