منظور از آيه «يضل من يشاء و يهدى من يشاء» چيست؟
عدالت خداوند از عقايد اصولى ما مسلمانان است و ما معتقديم همه كارهاى خداوند متعال براساس عدل و حكمت انجام مىگيرد؛ با توجه به اين اصل، منظور از جمله «يضل من يشاء و يهدى من يشاء» در آيه 93 سوره نحل و مانند آن چيست؟ اگر هدايت و گمراهى به خواست خداست، چگونه با عدل الهى سازگار است كه ما را به جرم گمراهى كيفر و در برابر هدايت پاداش دهد؟
آيات قرآن مجيد يكديگر را تفسير مىكنند؛ بسيارى از آيات هست كه بايد در برابر هم چيده شوند تا معنى آنها با توجه به يكديگر روشن گردد.
آيه مورد سؤال كه درباره «ضلالت و هدايت» سخن مىگويد، از اين قبيل است و بنابراين، بايد معنى كامل اين آيه شريفه را با توجه به ساير آيات كه درباره ضلالت و هدايت صحبت مىكند به دست آورد.
در اين آيه گفته شده: «خداوند هر كه را بخواهد هدايت مىكند». در آيات ديگرى از قرآن مانند آيه 74 سوره مؤمن گفته شده: «كذلك يضل اللَّه الكافرين؛ اين گونه خداوند كافران را گمراه مىسازد.» در آيه 34 از سوره مؤمن چنين مىخوانيم: «كذلك يضل اللَّه من هو مسرف مرتاب؛ اين گونه خداوند هر اسرافكار ترديد كنندهاى را گمراه مىسازد.»
اين دو آيه توضيح مىدهند چگونه كسانى توفيق لطف الهى را از دست داده و از راه مستقيم زندگى و سعادت دور مىافتند و ما با توجه به اين دو آيه مىتوانيم معنى آيه اول مورد سؤال را بطور روشن بفهميم. وقتى دو آيه اخير را پهلوى آيه اول مىگذاريم، معلوم مىشد آنهايى كه به مضمون آيه اول از هدايت پروردگار محروم مىشوند همان گنهكاران و افراد بى ايمان و ستمگرند، نه افراد ديگر.
چنان كه بايد توجه داشت كه بى توفيق شدن و گمراه گشتن افراد آلوده و منحرف امرى است كاملا طبيعى، سعادت هر انسانى بسته به اين است كه تمام نيروها و استعدادهاى مادى و معنوى وجود خود را بطور صحيح پرورش دهد و به اصطلاح به مقام «فعليت» در آورد.
بهترين راه اين پرورش روحى و جسمى و رسيدن به سعادت شايسته انسانى، پيروى از دستورات و تعاليمى است كه خداوند به وسيله پيامبران گرامى خود به بشر عرضه داشته است. كسانى كه از عمل به اين تعاليم و دستورات سرپيچى مىكنند و گنهكار مىشوند از رسيدن به سعادت باز مىمانند، آنان ديگر شايستگى ندارند كه لطف و توفيق الهى شامل حالشان شود وهدايت يابند، آنها استعداد پذيرش توفيق الهى را از دست مىدهند و معنى «گمراه شدن آنها در اثر گناه» كه در آيات سابق اشاره شد نيز همين است.
در آيه 79 سوره نساء به اين حقيقت به شكل ديگرى اشاره شده و خداوند چنين فرموده:
« ما اصابك من حسنة فمن اللَّه و ما اصابك من سيئة فمن نفسك؛ (آرى،) آنچه از نيكيهاى به تو مىرسد از طرف خداست، و آنچه از بدى به تو مىرسد، از سوى خود تو است». در جمله دوم تصريح شده كه سرچشمه هر گونه گمراهى و كنار افتادن از راه صحيح زندگى و در نتيجه دورى از سعادت مطلوب انسانى، خود انسان و اعمال اوست.
در مورد هدايت الهى كه در آيه مورد سؤال به آن اشاره شده است «و هر كه را بخواهد هدايت مىكند» نيز مطلب همين طور است، منظور از هدايت همان لطف و توفيق الهى است كه شامل حال بندگان خالص مىشود؛ اين افراد هر روز استعداد وشايستگى خود را براى پذيرش توفيق الهى در اثر عمل به دستورات و تعاليم آسمانى بيشتر مىكنند و از آن سهم بيشترى مىبرند.
نتيجه اين كه: «هدايت الهى» به معنى توفيق و كمك او بر كارهاى خير و راههاى نيكبختى و سعادت است و آن مخصوص كسانى است كه در راه حق گام بردارند ودر اين راه مجاهده كنند (والذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا).[1] و «ضلالت» يعنى سلب اين توفيق و قطع اين كمك الهى مخصوص گنهكاران و ستمگران و مسرفان و افراد بى ايمان است وگرنه خداوند بدون علت نه كسى را هدايت مىكند و نه هدايت خود را از كسى دريغ مىدارد.
[1]. عنكبوت، آيه 69.