حركت وضعى زمين

چرا هميشه ستاره «جدى» كه براى تعيين قبله در نظر گرفته شده در يك محل مشاهده مى‏شود؟

وانگهى، آيا در قرآن و روايات اسلامى مطلبى در تاييد اين موضوع ديده مى‏شود يا خير؟

پاسخ

«كرويت زمين و حركت آن» هر دو امروز از مسائل مسلم علمى محسوب مى‏شود و استدلالات مختلفى براى آن ذكر كرده‏اند. روشنترين استدلال حركت زمين، همان «استدلال پاندول» است؛ به اين ترتيب كه جسم سنگينى را به وسيله ريسمانى به نقطه بلندى آويزان مى‏كنند بطورى كه با كمال آزادى بتواند حركت كند. هنگامى كه اين جسم را به حركت در آورند تا مدت زيادى به حركت خود ادامه مى‏دهد؛ در اين حال اگر زمين ساكت و بى حركت باشد بايد جسم مزبور روى يك خط معين رفت و آمد كند، ولى تجربه نشان مى‏دهد كه حركت اين جسم روى يك خط معين نخواهد بود و تدريجا انحراف از خط اول زيادتر مى‏گردد.

اين آزمايش نشان مى‏دهد كه زمين دائما از طرف معينى به طرف ديگر حركت دارد. جهت اين حركت را كه از طرف غرب به شرق است مى‏توان از روى همان خطوط تعيين نمود (توضيح بيشتر اين استدلال را با عكسهاى مختلف آن از كتابهاى هيئت مى‏توانيد استفاده كنيد). همچنين آزمايش نشان مى‏دهد كه اگر سنگى را از نقطه بلندى آهسته رها كنند كاملا به خط مستقيم روى زمين سقوط نمى‏كند؛ بلكه كمى به طرف مغرب مى‏افتد و اين خود نشان مى‏دهد كه زمين حركت دورانى از طرف غرب به شرق دارد.

اما اين كه مى‏بينيم ستاره «جدى» همواره در يك محل است، به خاطر اين است كه اين ستاره (تقريبا) مقابل محور زمين قرار دارد. بديهى است اگر كره‏اى را به دور محور خود بچرخانيم (مثل اين كه سوزنى را از وسط سيبى عبور داده و سيب را گرد آن سوزن گردش دهيم) نقطه محور همواره ثابت است - مثلا سر سوزن همواره در يك محل است؛ از اين رو، ستاره جدى كه ستاره قطبى است همواره ثابت به نظر مى‏رسد.

اما در مورد وضع زمين در نقطه مقابل ما (در قسمت زيرزمين) بايد توجه داشت چون زمين تقريبا به شكل كره است ما در هر كجا برويم وضع را يكسان خواهيم ديد؛ يعنى، نقطه بالاى سر خود را آسمان و زير پاى خود را زمين خواهيم ديد و نيروى جاذبه در همه جا ما را روى زمين نگاه مى‏دارد.

البته بسيارى از ستاره‏ها هستند كه در نيمكره جنوبى زمين ديده مى‏شوند و در نيمكره شمالى قابل رؤيت نيستند و بعكس؛ همچنين سيارات نيز گاهى در يك نقطه زمين قابل رؤيتند و گاهى در نقطه ديگر؛ خلاصه اين كه در نقطه مقابل ما از كره زمين وضع عينا مانند نقطه‏اى است كه هستيم.

اما نمونه‏اى از آيات و اخبارى كه نظريه حركت زمين را تاييد مى‏كند:

گاهى تصور مى‏شود كه اين آيه مربوط به اوضاع قيامت است؛ يعنى، انسان در روز رستاخيز كوهها را چنين مى‏بيند، ولى جمله «صنع اللَّه الذى اتقن كل شى‏ء» اين انديشه را باطل مى‏سازد؛ زيرا اين عبارت با روز رستاخيز مناسب نيست و روز قيامت، روز دگرگونى منظومه شمسى است نه روز اتقان و استوار شدن آفرينش و به عبارت روشنتر، ذيل آيه كه خدا با استحكام مصنوع خود را يادآورى مى‏كند، با دوران برقرارى نظام مناسب است نه با دوران انقلاب.

ظاهر آيه حاكى است كه كوهها در حال حركتند - اگر چه در نظر ما ساكن و بى حركت جلوه مى‏كند. ممكن است سؤال شود كه چرا خداوند از حركت كوهها سخن گفته نه زمين، در صورتى كه حركت كوهها تابع حركت زمين مى‏باشد؛ آيا شايسته نبود به جاى بيان حركت كوهها حركت زمين را بيان كند؟

ولى پاسخ اين سؤال روشن است و آن اين كه هر جسم كروى كه به دور خود مى‏چرخد گردش آن به واسطه دندانه‏ها و نقوش و رنگهايى كه بر روى آن كره ترسيم شده محسوس مى‏گردد؛ بعلاوه، هميشه كوه مظهر عظمت و بزرگى است و به همين جهت از آن نام برده شده است و مسلم است كه حركت كوهها بدون حركت زمين معنى و مفهوم ندارد.

نكته جالب اين كه به جاى (سكون) لفظ (جمود) را به كار برده است زيرا اين لفظ در اين مورد رساتر و براى بيان انديشه سكون زمين كه مورد توهم انسان است گوياتر مى‏باشد.

علت اين كه خدا حركت كوهها را به حركت ابرها تشبيه مى‏كند، اين است كه حركت زمين خاموش و نرم و هموار و در عين حال سريع است مانند حركت ابرها!