« ربوبيت » احبار و راهبان

قرآن مجيد يادآور مى‏شود كه: يهود و نصارى‏ احبار و راهبان خود را «ربّ» خود قرار داده بودند، چنان كه مى‏فرمايد:

«اتخذوا احبارهم و رهبانهم ارباباً من دون اللَّه و المسيح بن مريم»

«علماء و راهبان خود را معبودان خود، به جز خدا اتّخاذ كرده بودند و همچنين مسيح بن مريم».

در اين جا، دو سؤال مطرح است.

1- مقصود از «ربوبيّت» آنان چيست؟

2- آيا ربوبيت آنان و حضرت مسيح، يكسان بوده يا نه؟

«ربّ» در لغت عرب به معنى «صاحب و اختياردار» يك چيز است. عرب به صاحب خانه و صاحب مزرعه و حيوان مى‏گويد: «ربّ البيت» و «رب الضيعة» و «ربّ الدابة». و اين اطلاق به همان ملاكى است كه گفته شد، زيرا اختيار خانه و مزرعه و حيوان در دست صاحب آن است.

يهود و نصارا، دانشمندان و راهبان خود را اختياردار برخى از كارهاى الهى مى‏دانستند و تصوّر مى‏كردند كه دستگاه تشريع و تقنين در اختيار آنها است و آنها مى‏توانند احكام خدا را از نظر حلال و حرام دگرگون سازند.

با توجه به اين عقيده و سيره يهود نسبت به دانشمندان خود، روشن مى‏گردد مقصود از «اتّخاذ ربّ» اين نيست كه آنها را خالق جهان و يا مدبّر جهان آفرينش مى‏پنداشتند، و يا مانند عرب بت پرست آنها را مانند بتها مى‏پرستيدند. و در نتيجه شرك آنان شرك در «خالقيت» و يا شرك در «ربوبيت» (كارگردانى جهان) و يا شرك در «عبادت و پرستش» باشد. بلكه مقصود از اعتقاد به «ربوبيت» آنان، اختياردارى آنان در موضوع تقنين و تشريع بود. در نتيجه، شرك آنان به شرك در مسئله قانون گذارى باز مى‏گردد. زيرا قانون گذارى، حقّ مختص خدا است و هيچ انسانى حق ندارد براى انسان ديگر - بدون اذن خدا - حكمى را جعل و وضع كند. ولى احبار و راهبان در نظر آنان، اختياردار اين مقام ربوبى بودند. از اين جهت، قرآن آنان را به مضمون آيه مذكور ياد كرده و مذمت مى‏كند. برخى از روايات، بيانگر اين تفسير است كه يادآور شديم.

امام باقر(ع) و امام صادق(ع) در تفسير آيه مى‏فرمايند: «به خدا سوگند، ملّت يهود براى احبار و راهبان نماز و روزه به جاى نمى‏آوردند. بلكه احبار و راهبان، حرام را براى آنان حلال و حلال را حرام مى‏كردند. و امّت يهود نيز، بدون چون و چرا از آنها پيروى كردند، و ناخود آگاه آنان را پرستيدند».

عدّى بن حاثم مى‏گويد: «من از شام به مدينه آمدم و وارد مسجد پيامبر شدم، در حالى كه صليبى از طلا به گردن داشتم. پيامبر فرمود: اين بت را از گردن خود باز كن. آنگاه ديدم رسول گرامى اين آيه را مى‏خواند: «اتخذوا احبارهم و رهبانهم...». وقتى از تلاوت آيه فارغ شد، گفتم: ما هرگز آنان را عبادت نمى‏كنيم. پيامبر فرمود : «آنگاه كه آنان حلال خدا را حرام و حرام خدا را حلال مى‏كنند، از آنها پيروى مى‏كنيد؟ گفتم: بلى. فرمود: همين، پرستش آنان است». (1) تا اينجا پاسخ پرسش نخست روشن شد. ولى در پاسخ به پرسش دوم يادآور مى‏شويم كه:

«ربوبيت» مسيح در نزد مسيحيان، بالاتر از ربوبيتى بود كه آنان براى راهبان در نظر مى‏گرفتند. زيرا مسيح را فرزند خدا و جزئى از خدايان سه گانه مى‏انديشيدند كه مجموعاً خداى واحدى را تشكيل مى‏دهند. و به همين جهت، در آيه، ربوبيت مسيح از «ربوبيت» احبار و راهبان جدا شده و در كنار هم نيامده است. مثلاً نفرموده است:

«اتخذوا احبارهم و رهبانهم و المسيح بن مريم ارباباً من دون اللَّه».

«براى توضيح بيشتر در معنى توحيد در تقنين و تشريع - كه ملتهاى يهود و نصارى‏ با آن مخالفت ورزيده‏اند - به كتاب «منشور جاويد» جلد دوم مراجعه بفرماييد.

1 ) مجمع البيان، ج‏3، ص‏23.