جمالالملك علاالدين تبريزى يا ملّاعلابيك كه نام كامل او را آنگونه كه خود رقم زده است علاالدين محمدبن شمسالدين محمدالحافظ التبريزى ميشناسيم از ادبا و كاتبان به نام قرآن كريم در نيمه دوم قرندهم هجرى است كه اطلاعات مشروحى از زندگانيش به دست نيامده، ليكن آنقدر معلوم است كه از خوشنويسان و كاتبان مصحف شريف در اوايل دوره صفوى بوده و از زمان شاهطهماسب(984-930هجري) تا سلطنت شاهعباساول (1038-996هجري) ميزيسته است، مولدش تبريز است و به دنبال سقوط دارالسطنه تبريز به دست عثمانيان و انتقال دربار صفوى به قزوين، او نيز در پايتختجديد رحل اقامت افكنده و قطعاً تا سال 1003(1) هجرى ميزيسته. او علاوه بر سفر به هند به استناد رقم يكى از قطعات آثارش به سال 981 هجرى سفرى به عتبات عاليات داشته و از كربلاى معلّيَ نيز ديداركرده است. او در اين قطعه مينويسد: <كتبه فى مشهد الامام الهمام الحسين بن على عليهالسلام علاالدين التبريزى فى سنه 981»
- ملّاعلابيك خطوط اصول يا اقلام(2) سته را از محضر اساتيد عصر خويش از جمله شمسالدين محمدتبريزى كاتب ويژه و فرماننويس شاهطهماسب، ايضاً مولانا عليبيگ تعليم گرفته است و عاقبتالامرخود در كتابت اقلام مختلف به مرتبهاى نايل آمده كه شاگردانى همچون عليرضا عباسي، عبدالباقى تبريزى و حسنبيگ زرينقلم تربيت نموده كه از مشاهير دوره صفوى محسوب ميشوند(3) و بعضى ديگرنظير احمدنيريزى و عليعسكر ارسنجانى خطوط او را سرمشق كار خويش قرار داده و از آثارش مشق نموده تعليم يافتهاند
- از علاالدين تبريزى قطعات، مرقعات و مصاحف متعددى به جاى مانده كه اينك جز ذخاير اموال فرهنگى در مراكز و موزههاى معتبر است و فهرست بعضى از آنان را ميتوان در مصادر موجود ملاحظه نمودو قطعاً آثار ديگرى نيز از او وجود دارد كه به دلايل خاص تاكنون ذكرى از آنان به ميان نيامده، از جمله قرآنى كه نگارنده كوشيده است در مقاله حاضر حتيالامكان مختصات آن را ارايه نمايد
- قرآن كريم خطى مذهب به قطع وزيرى ابعاد 17 * 28 سانتيمتر به خط نسخ و عناوين به قلم رقاع با رقم علاالدين تبريزى به تاريخ 964 هجري. جلد بارويه لاكى ـ روغنى و اندرون تيماج ساده. آغاز نسخهشريف مشتمل بر فاتحْالكتاب در دو صفحه، سراسر متن و حواشى مذهب، مرصع و مزدوج، حاشيه جدولكشى مضاعف الوان همراه با نقوش اسليمي، بتهجقه و اژدرى و حاشيه خارجى با تكرار نيمترنجهايقرينه و منتهى به نقوش تشعيرى بوده به كمند زرّين ختم ميگردد
- متن شريف در دو صفحه افتتاح با مسطر 4.3 * 4.5 سانتيمتر، هر صفحه در چهار سطر و در پيشانى و ذيل با نقش يك ترنج مذهب مشتمل بر عنوان، محل نزول و عدد آيات بدين ترتيب است:
سوره فاتحه . الكتاب مدنيه و قيل . مكيه و هى . سبع آيات . به خط رقاع محرر بر بوم زرين
صفحه سوم، آغاز سوره مباكه بقره با سرلوح مذهب و مرصع و نقوش اسليمي، ترنج و دو سرترنج و عنوان، عدد آيات و محل نزول سوره بر بوم زرّين بر مسطر 8 * 12 سانتيمتر در دوازده سطر همراه باابريسازى و طلااندازى و دندانموشى در فواصل سطور و حواشى با جدولكشى مضاعف الوان زينت يافته است
- صفحه چهارم ادامه سوره مباركه بقره همراه با ابري، طلااندازى و دندانموشى در شانزده سطر در مسطر عمومى مصحف به ابعاد 8 * 16 سانتيمتر با جدولكشى مضاعف الوان و حواشى خارجى تشعيريبا نقوش اسليمى و ختايى زرّين
- كليه سرسورهها نسبتاً ساده به ابعادى حدود 8 سانتيمتر با بوم زرين و عناوين و مختصات سور به قلم شنجرف به خط ثلث رقاعى تحرير يافته ايضاً كلمه جلالهالله در كليه موارد در مصحف شريف به قلم زربوده و علايم حزب، شماره جزوات، تعيين مواضع سجداتِ واجب و نصف جزو به اشكال ترنجهاى متفاوت تزئيني، مذهب و مرصع و عناوين تقسيمات به قلم زر درون نشانهها بر متن لاجوردى تحريريافتهاند. نكته شايان توجه در طرح و اجراى اين دسته از نشانهها آن است كه هنرمندِ مذهب از اختصاص طرح خاصى جهت نشان دادن <نصفالجزو» خوددارى ورزيده و صرفاً طرح و نشانه <جزو» را بهصورت نيمه - نيمترنج - بدين منظور اختصاص داده است
- علايم پايانى آيات به صورت نشانهايِ مذهب و مرصع چهارپر بوده و تقسيمات پنجگانه آيات با درج كلمه خمس و محاسبه دهگانه آيات با ثبت كلمه عشر به قلم زر در حاشيه صفحات است
صفحات اين مصحف شريف نيز به شيوه مرسوم در اكثر قرآنهاى خطى به منظور حفظ توالى آيات و تسلسل اصولى اوراق به شيوه ايرانى رادّهگذارى شده و رادّهها به قلم خفى است و اسما سور در نيمى ازصفحات مصحف شريف به قلم جلى تكرار و درج شدهاند، ايضاً برخى نشانههاى تجويدى و قرايى به قلم خفى و غبار شنجرفى است
- در حاشيه يكى از صفحات از ورق ماقبلآخر مصحف موصوف در جوار سورههاى اخلاص و نصر در دو پاره تحشيه در ذكر فضايل و خواص سور مزبور به قلم شكسته نستعليق درج شده است، همچنين نشانههاى مقابله و تكميل جاافتادگيها در دو موضع - آيه دوم از سوره مباركه لقمان و قسمتى از سوره الشعريَ - به صورت اصلاحى همراه با ارايه كلام و آيه مربوطه با قلمى متفاوت از متن اصلى مشاهدهميشود
- دو صفحه اختتام متن شريف، تحميديه و رقم با جدوليحدود 5.8 * 9.5 سانتيمتر همراه با تذهيب و دندانموشياست و علاالدين تبريزى - ملّاعلابيك - در اين موضع درچهار سطر كوتاه به ترتيب ذيل رقم زده است
كتبهالفقير اليالله تعالى . تراب اقدام المومنين علاالدين
التبريزى فى سنه اربع و ستين . و تسعمايه
- اوراق كتاب عموماً متن و حاشيه شده و كاغذ متن درصفحات نسبت به حواشى اندكى تيرهتر - نخودى تيره - وكاغذ حواشى اندكى ضخيمتر و به رنگ نخودى روشن و بهشيوه مرسوم آهار مهره شده است
- در شيرازه كتاب فرمها تهدوخت شده و با عطف چرميمصدوم به رنگ قهوهاى است، به استناد يكى از يادداشتهايمندرج در يكى از اوراق آستر، كتاب در تاريخ 1360.2.24برگشمارى گرديده و مشتمل بر سيصد و چهل و هفت ورقاست، البته به نظر ميرسد دو برگ كاغذ آستر بدرقه را نيز بايدبه اين رقم افزود. در بخشى از حواشى فوقانى صفحاتعلايمى از كپكزدگى و آثارى از رطوبت به صورت لكهمشاهده ميشود ليكن عليرغم موارد اخيرالذكر كتاب - اوراق،متن و تزئينات آن از سلامت نسبى برخوردار است
- مصحف موصوف داراى جلدى دولنگه از نوع لاكى - روغنيو رويه با طرح ترنج و دو سرترنج و گل و بوتهافشان، با حواشيمذهب و جدولكشى به شيوه جلدهاى اواخر دوره صفوى استو اندرون آن با پوشش تيماج ساده است، جلد موضوعه بنا بهماهيت داراى ريختگي، تركهاى متعدد و فرسوده است ونيازمند حفاظت و مرمت ميباشد
- اثر موصوف از مجموعه قرآنهاى نفيس متعلّق به موزهنگارستان بوده كه به دنبال انحلال مركز مزبور به موزه رضاعباسى تهران انتقال يافته و اكنون به شماره 10 - ن به ثبترسيده در تالار خوشنويسى مركز اخيرالذكر در معرض تماشايعلاقهمندان است
- ساير آثار علاالدين تبريزي
از ملّاعلابيك تبريزى علاوه بر مصحف موضوع مقاله حاضر،مصاحف و آثار ديگرى شناخته شدهاند كه فهرست آنان بهشرح زير است
- يك نسخه قرآن كريم خطى مذهب به شيوه نسخ با رقمعلاالدين تبريزى به تاريخ 955 هجري، قطع جيبى ابعاد7.5 * 12 سانتيمتر، جلد تيماج ضربي، از مجموعه كتابخانهمجلس
- يك نسخه قرآن كريم مذهب به خط نسخ و ثلث به تاريخ964 هجرى با جلد معرّق، سر طبلدار و زرپوش به قطع رحلياز مجموعه نفايس كتابخانه و موزه ملك، (قرآن شماره 92راهنماى گنجينه قرآن در موزه ايران باستان
- قرآن كريم مذهب به خط نسخ به تاريخ 980 هجري. قطعوزيرى با جلد روغنى الحاقى با بوم مرقش از دوره قاجاريه،متعلق به مجموعه آثار خطى كتابخانه كاخ گلستان (قرآنشماره 107 راهنماى گنجينه قرآن در موزه ايران باستان
- قرآن كريم خطى مذهب و مرصع به خط نسخ به تاريخ 989هجري، جلد چرمى با نقوش لچك ترنج ضربي، ابعاد15.5 * 24.5 سانتيمتر. از مجموعه نفايس كتابخانه كاخگلستان (قرآن شماره 12 - فهرست نمونه خوش كتابخانهشاهنشاهى ايران
- يك جزو از قرآن كريم خطى مذهب مشتمل بر چهار سورهبه خط ثلث و نسخ قطع وزيرى با جلد تيماج سرخ با نقش ترنجضربي، بدون تاريخ، از مجموعه آثار كتابخانه كاخ گلستان
- قرآن كريم خطى مذهب، به خط ثلث، ريحان و رقاع بهتاريخ 978 هجري، قطع رحلي، ابعاد 33 * 47 سانتيمتر، باجلد چرمى ساده، از مجموعه موزه آستان قدس رضوى (قرآنشماره 93 از راهنماى گنجينه قرآن
- قرآن كريم خطى مذهب، به خط نسخ به تاريخ 1003هجري، قطع جيبي، از مجموعه آثار موزه آستان قدس رضوي(قرآن شماره 122 از راهنماى گنجينه قرآن
- يك جزو از قرآن كريم مذهب مشتمل بر سه سوره كهف،فتح و الواقعه به خط نسخ و ثلث، رنگهنويسي، بدون تاريخ،قطع وزيري، جلد تيماج عنابى با نقش ترنج و سرترنج ضربيمذهب از مجموعه نفايس كتابخانه كاخ گلستان
- قرآن كريم خطى مذهب قطع ربعي، ابعاد 8 14 سانتيمتربدون جلد به تاريخ 950 هجرى شماره 1015 از مجموعهكتابخانه كاخ گلستان
- قرآن كريم از مجموعه كتابخانه استامبول (به نقل ازپيدايش خط و خطاطان... ص 141-140
- علاوه بر كتابت قرآن كريم، جزوات و قطعات، نگارش مسورهبعضى فرامين سلطنتى منجمله فرمان شاهطهماسب مبنى برتخفيف ماليات و كتيبههاى مقام صاحبالزمان(عج) و مسجدجامع تبريز و معدودى سنگ قبرهاى مشاهير صفوى در تختفولاد اصفهان را اثر علاالدين تبريزى ميدانند كه بعضى ازآنان همچنان موجودند
- دقت در رقمهاى آثار ملاعلابيك مويّد آن است كه اوحداقل در فاصله سالهاى 1003 - 950 هجرى و به مدتيبيش از 50 سال مستمراً به كتابت قرآن كريم اشتغال داشته وهمزمان به تعليم اين فن شريف پرداخته و شاگردان بزرگى راتربيت مينمايد و از اين طريق در زمره هنرمندانى قرارميگيرد كه هنرهاى قرآني، كتابت و كتابآرايى ايرانى عصرصفوى را تعالى ميبخشند
فهرست منابع
1- احوال و آثار خوشنويسان. دكتر مهدى بياني. چاپ تهران1363
2- گلستان هنر. قاضى ميراحمدمنشى قمي. كتابخانهمنوچهري. تهران 1359
3- راهنماى گنجينه قرآن . مهدى بيانى - مهدى بهرامي.تهران 1328
4- فهرست قرآنهاى خطى كتابخانه سلطنتى . بدرى آتاباي. تهران 1351
5- فهرست نمونه خطوط خوش... . مهدى بيانى . تهران1329
6- راهنماى گنجينه قرآن . احمد گلچين معانى . كتابخانهآستان قدس . 1347
7- اطلس خط . حبيبالله فضايلى . انجمن آثار ملى اصفهان. 1350
8- لغتنامه دهخدا، ذيل ماده علاالدين.
9- پيدايش خط و خطاطان... . عبدالمحمدخان ايرانى -مودّب السلطان . ابن سينا، تهران 1346
10- فهرست كتابهاى خطى كتابخانه مجلس سنا .محمدتقى دانشپژوه - بهاالدين عليانوارى . ج يكم . چاپتهران 1355
پينوشتها
1- تاريخ كتابت و رقم يك جلد قرآن كريم از مجموعه قرآنهايموزه آستان قدس رضوي
2- خطوط اصول يا اقلام سته عبارتند از: ثلث، نسخ، ريحان،محقق، توقيع و رقاع
3- رجوع نماييد به صفحات 40، 124 و 125 از كتاب گلستانهنر . قاضى احمد قمى . چاپ تهران 1359