در آيه 274 سوره بقره مىخوانيم :الذين ينفقون اموالهم بالليل و النهار سرا و علانيه فلهم اجرهم عند ربهم ولا خوف عليهم ولا هم يحزنون:«كسانى كه اموال خود را به هنگام شب و روز، پنهان و آشكار، انفاق مىكنند، مزدشان نزد پروردگارشان است، نه ترسى بر آنها است و نه غمگين مىشوند».
بدون شك مفهوم آيه كلى و جامع است، و تشويق به انفاق در راه خدا در اشكال مختلف است، آشكار و پنهان، در شب يا روز و به كسانى كه انفاق مىكنند بشارت عظيمى مىدهد: هم پاداششان را كه نزد پروردگار شان بزرگ است و هم خوف و اندوهى از گذشته و آينده نخواهند داشت، ولى از روايات اسلامى استفاده مىشود كه فرد شاخص آن على (ع) است .
زيرا در شأن نزول اين آيه، روايات بسيارى وارد شده كه نشان مىدهد نخستين بار على (ع) نازل گشت .
ابن عباس مىگويد: اين آيه درباره على بن ابى طالب (ع) نازل شد او فقط چهار درهم داشت، درهمى را در شب، و درهمى را در روز، و در همى را آشكارا و درهمى را پنهان در راه خدا انفاق كرد، رسول خدا(ص) فرمود: ما حملك على هذا؟ «چه چيز تو را بر ين كار واداشت؟».
عرض كرد: حملنى عليها رجاء ان استوجب على الله ما وعدنى:«براى اين بود كه وعدهاى را كه خدا به من داده است استحقاق پيدا كنم »
رسول خدا (ص) فرمود: الا ذلك لك: «آگاه باش كه اين وعده درباره تو تحقق يافت» در اين هنگام آيه فوق نازل گشت .
اين حديث را «حاكم حسكانى» در «شواهد التنزيل» به اضافه هفت حديث ديگر به همين مضمون از طرق مختلف آورد ه است.(500)
«سيوطى» در «الدرالمنثور» از طرق متعدد، همين مضمون را از ابن عباس نقل مىكند كه اين آيه درباره على بن ابى طالب (ع) نازل شده چهار درهم داشت، درهمى را درشب و درهمى را در روز و درهمى را پنهان و درهمى را آشكارا انفاق كرد، و اين آيه نازل شد.(501)
معنى اين حديث آن است كه على (ع) براى جلب خشنودى خداوند در مساله انفاق از هر درى وارد مىشد «اولا» آنچه در بساط داشت در راه خدا انفاق كرد «ثانيا» در شب داد وحال مختلف (پنهان و آشكار) انفاق كرد، و در روز نيز در دو حالت مختلف پنهان و آشكار انفاق نمود، اين ايثار و اخلاص آميخته با اشتياق فراوان براى جلب رضاى خداوند از هر طريق ممكن، مقبول درگاه الهى واقع شد و آيه شريفه نازل گشت .
از كسانى كه روايت فوق را نقل كردهاند،«محب الدين طبرى» در «ذخائر العقبى»(502) و «سبط بن جوزى» در «تذكره» (503)و «علامه گنجى» در «كفاية الطالب» (504) و مفسر معروف «قرطبى» در تفسيرش (505) و گروهى ديگر اين حديث را به عين همان عبارت يا با تفاوت مختصرى در كتابهاى خود آوردهاند .
«شبلنجى »در «نورالابصار»(506) و «شيخ سليمان قندوزى »در «ينابيع المودة»(507)نيز آن را ذكر كردهاند .
نويسنده «فضائل الخمسه» در كتاب خود اين حديث را از گروه ديگرى نيز نقل مىكند از جمله «ابن اثير» در «اسدالغابه»(508) و «ابن حجر» در «الصواعق المحرقه»(509)و «واحدى »در «اسباب النزول»(510)
اين احاديث را با جملهاى از ابن ابى الحديد معتزلى پايان مىدهيم :
او به هنگام بر شمردن صفات والاى على (ع) هنگامى كه به مساله جود وسخاوت مىرسد بعد از اشاره به آيات سوره هل اتى مىگويد:
وروى المفسرون انه لم يملك الا اربعة دراهم، فتصدق بدرهم ليلا، وبدرهم نهارا، و بدرهم سرا، و بدرهم علانية، فانزل فيه الذين ينفقون الموالهم... :
«مفسران نقل كردهاند كه على (ع) فقط چهار درهم داشت، درهمى را در شب و درهمى را درروز و درهمى را پنهانى و درهمى را آشكار انفاق كرد، و خداوند اين آيه را درباره او نازل فرمود.(511)
اين تعبير نشان مىدهد كه مساله در ميان مفسران مورد اتفاق يا لااقل مشهور است .