در اول بحث يادآور شديم اموالى كه در اختيار پيامبر اكرم (ص) قرار داشت، دو نوع بود:
1- اموال خصوصى كه درباره آن بحث شده؛
2- اموال عمومى( خالصه) كه اينك درباره آن به بحث مىپردازيم. اصولاً اموال و املاكى كه متعلق به حكومت اسلامى بوده است و پيامبر (ص) به عنوان ولى مسلمانان در آنها تصرف مىكرد و طبق تشخيص خود در راه مصالح اسلام و مسلمانان به مصرف مىرساند، اصطلاحاً خالصه ناميده مىشود.
در مباحث فقهى بابى است به نام «فيىء» كه در كتاب «جهاد» و احياناً در باب (صدقات» از آن بحث مىكنند. «فيىء» در لغت عرب به معنى بازگشت است و مقصود ز آن زمينهايى ست كه دون جنگ و خونريزى به تصرف حكومت اسلامى درآيد و ساكنان آنها تحت شرايطى تابع حكومت اسلامى شوند اين نوع اراضى كه بدون زحمت و هجوم ارتش اسلام به دست مسلمانان مىافتاد مربوط به حكومت اسلام بود و سربازان مسلمان در آن حقى نداشتند. پيامبر درآمد آنهار ا در مصالح اسلامى به مصرف مىرساند و گاهى در ميان افراد مستحق تقسيم مىكرد تا با استفاده از آن و به اتكاى كار و كوشش خود هزينه زندگى خويش را تأمين كنند. بخششهاى پيامبر غالباً از محل درآمد اين اراضى و احياناً از خمس غنايم بود.
قرآن مجيد اين اصل اسلامى را چنين بيان فرمايد: آنچه را خدا به رسولش از آنها (يهود) بازگرداند، چيزى است كه شما براى به دست آوردن آن (زحمتى نكشيديد). نه اسبى تاختيد و نه شترى، ولى خداوند رسولان خود را بر هر كس بخواهد مسلط مىسازد، و خدا بر هر چيز قادر است. آنچه را خداوند از اهل اين آباديها به رسولش بازگرداند از آن خدا و رسول، و خويشاوندان او و يتيمان و مستمندان و در راه ماندگان است تا (اين اموال عظيم) دست به دست ميان ثروتمندان شما نگردد، آنچه را رسول خدا براى شما آورده بگيريد و اجرا كنيد و آنچه را از آن نهى كرده خوددارى نماييد و از مخالفت خدا بپرهيزيد كه خداوند شديدالعقاب است.(347) بنا بر اين بيت المال يكى ديگر از منابع مالى اهل بيت عليهم السلام است .
پيش از بررسى اين موضوع، به مناسبت بحث، در اين جا سؤالى بدين مضمون مطرح مىشود:
منابع درآمد بيت المال در اسلام چيست؟ آيا تنها منابع مالى حكومت اسلامى خمس و زكات است ؟ يا علاوه بر اينها، منابع مالى ديگرى هم وجود دارد كه حكومت اسلامى بخشى از هزينه خود را از آن راه تأمين مىكند؟پاسخ اين است كه بيت المال در زكات و خمس خلاصه نمىشود، بلكه از منابع متعددى گردآورى مىشود كه از آن جمله موارد ذيل را مىتوان نام برد.
1- انفال؛
2- زكات؛
3- خمس؛
4- خراج و مقاسمه؛
5- جزيه؛
6- مالياتهاى ضرورى؛
7- درآمدهاى استثنايى.