مرزها و گونههاى آزادى از نگاه امام خمينىمحمد حسين پور امينىگونههاى آزادىبا توجه به نگاه امام خمينى(ره)به مقوله آزادى در مىيابيم كهايشان معتقد به هر گونه آزادى در جامعه اسلامى اند، اما با حدودو شرايطى كه به برخى از آنها اشاره شد، زيرا به واسطه اين حدوداست كه آزادى، مىتواند موجب كمال و سعادت آدمى گردد. ما در ذيل به انواع آزادى اشارهاى نموده و ديدگاه حضرت امامرا در آن خصوص بيان مىكنيم:
1- آزادى عقيده و انديشهآزادى عقيده از امورى است كه اسلام نه تنها به آن عقيده داشتهبلكه آن را در عمل به اثبات رسانده است ; بدين گونه كه از آغازشكلگيرى حكومت اسلامى در مدينه توسط رسول اكرم(ص)اين نوع ازآزادى، در خصوص يهوديان و مسيحيان مدينه به اجرا در آمد، وپيامبر(ص)نه تنها آنها را به پذيرش اسلام اجبار ننمودند بلكهبراى آنان حقوق و آزادىهايى نيز قائل شده، چرا كه از ديدگاهاسلام دين و عقيده از مقولاتى نيست كه بتوان آن را با اجبار بردلها تحميل نمود: «لا اكراه فى الدين» و لذا اگر چنانچه افرادداراى عقايد درستيا غلط و خرافى باشند كه به صورت يك عقيدهدرونى بوده و اثرى بر زندگى، جامعه و جبههگيرى عليه دين وحكومت اسلامى نداشته باشد از ديدگاه اسلام اين افراد آزادند، والا اگر خلاف اين باشد، نه تنها ديگر نمىتوان نام آن را عقيدهناميد، بلكه مىبايست عملا آن را توطئه نام نهاد، و توطئه نيز ازمنظر اسلام قابل قبول نمىباشد و لذا رسول خدا هنگامى كه ازتوطئه يهوديان مدينه آگاه شدند، آنها را سركوب نمودند. امام خمينى نيز به آزادى عقيده به اين ديد نگريسته و ضمنپذيرش آن، معتقدند كه اسلام قادر به پاسخ گويى به همه آن عقايداست، لذا ايشان بر اين نكته تاكيد مىورزيدند كه اين آزادى بهشرطى است كه موجب توطئه و فساد نگردد: «در جامعهاى كه ما بهفكر استقرار آن هستيم ماركسيستها در بيان مطالب خود آزادخواهند بود، زيرا ما اطمينان داريم كه اسلام دربردارنده پاسخ بهنيازهاى مردم است، ايمان و اعتقاد ما قادر است كه با ايدئولوژىآنها مقابله كند در فلسفه اسلامى از همان ابتدا مساله كسانىمطرح شده است كه وجود خدا را انكار مىكردهاند، ما هيچ گاهآزادى آنها را سلب نكرده وبدان لطمه وارد نياوردهايم، هركسآزاد است اظهار نظر كند ولى نه براى توطئه كردن آزاد نيست.» در جاى ديگر نيز در پاسخ به پرسشى در خصوص آزادى بيان وعقيده مىفرمايند: «در مملكت ما آزادى انديشه است، آزادى قلماست، آزادى بيان است ولى آزادى توطئه نيست، آزادى فساد كارىنيست، شما توقع داريد كه ما بگذاريم عليه ما توطئه كنيد ومملكت ما را به هرج و مرج بكشند، به فساد بكشند و مقصودشان ازآزادى اين است، در هيچ جاى دنيا همچو آزادى نيست و اگر آزادىانديشه است، آزادى بيان است اين آقاى ... مطلع اند و ما مطلعيمكه ايشان دعوت مىكردند همين كمونيستها را و همان اشخاصى كه غيرما فكر مىكردند، دعوت مىكنند كه بياييد صحبت هايتان را بكنيد وما پنج ماه بلكه بيشتر به طور مطلق به اينها آزادى داديم، يعنىآزاد بودند كه هر چه مىخواهند، حتى الانش هم هر كارى كردند، لكناخيرا مطلع شديم كه با الهام رژيم سابق و الهام از اجانب وكسانى كه مىخواهند به تباهى بكشند توطئه كردند، و خرابكارىكردند، خرمنها را آتش زدند، صندوقهاى آراء را آتش زدند، باتفنگ و اسلحه آن رفتار را كردند، قضاياى اطراف كردستان راهمانا پيش آوردند و ساير قضايا، اگر ما سستى كنيم(همانهارا)پيش مىآورند. اگر آزادى، آزادى بيان، عقيده و انديشه است،آزادى هست و بوده است اين چيزى نيست كه جلويش گرفته شده است،اين است كه ممالك ديگر آن جا كه انقلاب شد و صد درصد ادعاىآزادى مىكردند، بعد از انقلاب مطلقا جلوگيرى كردند از كسانى كهتوطئه مىكردند. ما پنج ماه است و بيشتر است مهلت داديم بهآنها تا اين كه بر مردم ثابتشد به اين كه قضيه قضيه آزادىبيان نيست، قضيه، قضيه آزادى توطئه است، اين توطئه راهيچ كس،هيچ جا به هيچ كس نمىتواند بدهد.»
2- آزادى بيان ومطبوعاتدر خصوص آزادى بيان مطالبى در ضمن آزادى عقيده مطرح گرديد وچنان چه ذكر شد، امام خمينى(ره)با تاكيد بر اين مطلب كه اينآزادى از ابتدا بوده است، حدودى را براى آن قائل شدند كه آنعبارت بود از اين كه اين آزادى منجر به فساد و توطئه نگردد. آزادى مطبوعات يكى از شاخههاى مهم دموكراسى است ; دموكراسىيىكه به تعبير امام، اسلام در بردارنده كاملترين نوع آن مىباشدلذا وجود آزادى مطبوعات از اين منظر داراى اهميت ويژهاى است،چرا كه در پرتو آن گروهها، و جمعيتها مىتوانند نظريات و تجربهو تحليل مسائل سياسى و اجتماعى خود را مطرح ساخته و درآگاهساختن جامعه و رسيدن آن به سوى كمال تلاش نمايند، چرا كه امامامت(ره)نقش نشريات را در اين خصوص بسيار مهم عنوان مىنمايند: «در باب نشريات خودتان مىدانيد نقش نشريات در هر كشورى از همهچيزها بالاتر است، روزنامهها و مجلات مىتوانند يك كشور را رشدبدهند و هدايتبدهند به راهى كه صلاح كشور است و مىتوانند بهعكس عمل بكنند.» با توجه به اهميت ونقش ويژه مطبوعات، بى شك برخى به سوءاستفاده از اين آزادى خواهند پرداخت، و به جاى هدايت جامعه بهگمراهى جامعه مشغول مىگردند و لذا امام خمينى(ره)براى جلوگيرىاز اين كار و براى اين كه اين رسانه مهم بتواند نقش خود را بهدرستى ايفا نمايد، حدودى را براى آن قائل شدهاند كه در ذيل بهبرخى از آنها اشاره مىكنيم:
1- مطبوعات بر خلاف مصالح كشور ننويسندبى شك رعايت مصالح عمومى جامعه بر تمام آحاد جامعه، به ويژهاصحاب مطبوعات واجب است، چرا كه عدم رعايت آن سبب از همپاشيدگى نظام و حكومت اسلامى مىگردد، از اين رو مطبوعات بايد دربيان ديدگاهها و نظريات خويش به اين امور توجه نموده و منعكسكننده آمال و آرزوهاى ملت انقلابى ايران باشند; ملتى كه بااعطاى هزاران شهيد و جانباز، به رهبرى امام خمينى، نهال اينانقلاب را غرس نموده و بعد از پيروزى آن نيز براى آبيارى ايننهال هزاران نفر، در طول هشتسال دفاع مقدس خون خويش را اعطانمودند و لذا مطبوعات مىبايد طبق اين اصول حركت نموده و از چاپمطالبى كه بر خلاف اصول، مسلمات انقلاب و نظريات رهبرى انقلابكه ستون و عمود نظام مقدس جمهورى اسلامى ايران هستند پرهيزنمايند، زيرا نوشتن بر ضد مصالح نظام را نمىتوان آزادى قلم وبيان ناميد: «آزادى قلم و بيان معنايش اين نيست كه كسى بر ضدمصلحت كشور قلمش آزاد است كه بنويسد، بر خلاف انقلابى كه مردمخون پايش دادهاند بنويسد، همچو آزادى صحيح نيست، قلم آزاد استكه مطالبى كه دارد بنويسد، آن هم مطالبى كه به او داده مىشود،از همه اشخاص بنويسد بدون توطئه.»
2- خوددارى مطبوعات از طرح مسائل تفرقه افكنانهوجود وحدت و اتحاد در هر جامعهاى باعث نزديك شدن قلبها واقتدار آن جامعه مىگردد. با مراجعه به احاديث و سخنان بزرگاناهميت آن را درمىيابيم، چرا كه اختلافات ثمرهاى جز هلاكت ونابودى ندارد و لذا رسول الله(ص) مىفرمايند: «لاتختلفوا فان منكان قبلكم اختلفو فهلكوا; اختلاف نكنيد، آنان كه قبل از شمابودند اختلاف كردند، هلاك شدند» و اميرالمومنين در نهج البلاغهبه سرانجام قوم بنى اسرائيل اشاره مىنمايند كه چه طور با رسوختفرقه بين آنها دوستىها و مهربانىها رختبسته و پراكندگى واختلاف سبب جنگ آنها عليه يكديگر گرديد، كه اين اختلافات سبب شدكه خداوند، لباس عزت و فراوانى نعمش را از آنان برگيرد و چيزىجز سرگذشت آنان براى عبرت ديگران باقى نمانده است. و بدين جهتاست كه امام باقر (ع)خطاب به مومنين مىفرمايند: «يامعشرالمومنين تالفوا ; اى گروه مومنين، مانوس و متحد باشيد» . امام خمينى(ره)با اين ديد بود كه هميشه از مطبوعات مىخواستنداز درج مطالبى كه موجب اختلاف و از بين رفتن وحدت در جامعهمىباشد پرهيز نمايند: در مطبوعات بايد مسائلى را كه مضر بهوحدت جامعه و مضر انگيزهاى است كه جامعه براى آن قيام كرده ودر حقيقت مضر به اسلام است پرهيز نمايند.»
3- انتقادها سالم باشداساسا يكى از مسائل مهم و اساسى در اسلام وجود نقد وانتقاد درجامعه است كه در مفاهيمى چون امر به معروف و نهى از منكر«النصيحه لائمه المسلمين» تجلى يافته است. وجود اين مفاهيم درنظام اسلامى، از ديدگاه امام خمينى هديه الهى براى رشد انسانهاو جامعه مىباشد: «نبايد ما گمان كنيم كه هر چه مىگوييم ومىكنيم كسى را حق اشكال نيستبلكه تخطئه يك هديه الهى استبراىرشد انسانها» . در جاى ديگر مىفرمايند: «بااين ديد گفتهام كهانتقاد سازنده معنايش مخالفت نبوده و.... انتقاد به جا وسازنده باعث رشد جامعه مىشود. انتقاد اگر به حق باشد موجبهدايت دو جريان مىشود، هيچ كس نبايد خود را مطلق و مبراى ازانتقاد ببيند.» مطبوعات، در بيان انتقادها، در جامعه داراى نقش بسيار مهم وحساس اند، چرا كه مىتوانند وسيلهاى براى انتقال اين انتقاد درجامعه گرديده و سبب رشد و شكوفايى جامعه گردند، اما آنچه كه دراين زمينه لازم استبدان توجه شود اين است كه هدف از طرحانتقادها و ديدگاهها به جهت رفع كاستىها و اصلاح در جامعه بودهو نه انتقام، از همين رو امام(ره) ضمن پذيرش اصل انتقاد، براىآن نيز محدوديت هايى قائل شدهاند و فرمودهاند: «هرچه مىخواهندبگويند، هرچه مىخواهند انتقاد كنند، انتقاد غير توطئه است، لحنتوطئه با لحن انتقاد فرق دارد، انتقاد از امورى است كه سازندهاست.. ..لكن يك وقت لحن، لحن انتقاد نيست، لحن، لحن تضعيفجمهورى اسلامى است ما با اين مخالفيم. اين لحن آزاد نيست، توطئهآزاد نيست، انتقاد آزاد است.»
خلاصهچنان چه ملاحظه شد امام خمينى(ره)ضمن پذيرش و حمايت از آزادىآن را هديهاى الهى براى بشر دانسته و انسانها را در مقابل ايننعمت مسوول مىدانند. ايشان ضمن جانبدارى از انواع آزادىها درجامعه، محدوديت هايى براى آن قائل شدند، اين محدوديتها نشاتگرفته از تعاليم دينى و قوانين مبتنى بر آن و مصالح عمومى كشوراست، چرا كه به عقيده ايشان، آزادى با رعايت اين ملاكها ومعيارها است كه مىتواند موجب كمال جامعه و سعادت افراد آن گرددو گرنه نتيجهاى جز انحطاط ندارد.
ماهنامه پاسدار اسلام شماره 20 |