اگر فيزيكداني بخواهد از تمام مقالههايي كه در هفته در زمينه كار مورد علاقهاش منتشر ميشود اطلاع پيدا كند چه راهي به او پيشنها ميكنيد؟ آيا تمام مجلهها و نشريههايي كه احتمال يافتن مطلبي در زمينه كارش در آنها باشد خريداري كند؟ آيا عضو يك يا چند كتابخانه شود كه اين نشريهها را خريداري ميكنند؟ راه اول نه ممكن است و نه معقول. خريدن همه مجلهها علاوه بر آنكه هزينه زيادي ميخواهد كمتر مجله ايست كه تمام مقالههايش به يك زمينه محدود فيزيك اختصاص داشته باشد و از اين رو چه بسا تعدادي از مجلهها در يك هفته يا مطلبي در زمينه كار او نداشته باشند و يا اگر هم داشته باشند براي او جالب و مفيد نباشد عضو يك يا چند كتابخانه شدن هم البته به طور كلي ضروري و مفيد است اما ورق زدن همه مجلهها و مقالههايي كه تا به دقت مندرجات آنها ديده نشود معلوم نميشود چه اندازه به كار او ميخورند “كاري وقتگير و گاهي بيحاصلست“ تازه اگر فيزيكدان ما, تنها زبان انگليسي بداند چگونه از مقالههايي كه به زبانهايي ديگر نوشته ميشوند اطلاع پيدا كند؟ ميبينيد كه دشواريها كم نيست و نياز محققان هم بايد زود برآورده شود تا در كار تحققي آنان وقفهاي حاصل نگردد و مهمتر از همه كاري محققي در شوروي به پايان رسانيده است كسي ديگر در آمريكا از اول آن را شروع نكند. در اينجاست كه اهميت اطلاعرساني (Information Sciences) در دنياي امروز معلوم ميشود.
يكي از مهمترين و شايد كاملترين روشهايي كه براي رساندن اطلاع به محققان وجود دارد نشريههاي چكيده (Abstract Bulletins) است. روش تهيه اين نشريهها به طور خلاصه اينست:
1. بيشتر مقالههاي نشريههاي علمي را كه به زبانهاي مختلف (معمولاً انگليسي, فرانسه, روسي, آلماني) نوشته شدهاند بر حسب موضوع طبقهبندي ميكنند.
2. از مقالههاي باارزش خلاصهاي كه ما آن در اين مقاله چكيده ميناميم تهيه ميكنند. اين چكيدهها به زبان واحدي نوشته ميشوند.
3. چكيدهها در نشريههاي مختلف بر حسب موضوع در فاصلههاي معين مرتباً منتشر ميشود.
بنابراين اگر فيزيكدان ما محقق فيزيك هستهاي باشد براي اطلاع يافتن از تمام مقالههايي كه مربوط به كار او ميشود كافي است هر هفته يا هر ماه تنها به يكي از اين نشريههاي چكيده مثلاً (Nuclear Science Abstract) كه 15 روز يكبار منتشر ميشود مراجعه كند و تمام اطلاعات لازم را از همين يك نشريه دست آورد و مهمتر از همه اين كه فتوكپي اصل مقالههايي هم كه مورد نياز است از مؤسسهاي كه اين نشريه را منتشر ميكند تهيه كند.
قصد ما در اين مقاله تعريف چكيده و شناساندن انواع آن و روش نوشتن آن است.
چكيدة يك نوشته خلاصهايست كه از آن نوشته تهيه ميشود و شامل فشردة تمام مطالب مهم آن يا فشرده قسمتهاي ويژهاي از آن يا فهرستي از محتواي آن نوشته و گاهي شامل فهرست اصطلاحها و لغتهاي كليد آن ميباشد. بنابراين تعريف, چكيده انواع مختلفي دارد كه در اينجا به معرفي آنها ميپردازيم.
اين نوع چكيده شامل تمام مطالب مهم و اساسي يك نوشته و نتايج كيفي و كمي مندرج در آن است كه به منظور بينياز كردن خواننده از خواندن خود نوشته تهيه ميشود و از اينرو كاملترين نوع چكيدهها و از نظر تهيه مشكلترين نوشته نوع آنهاست. جملههاي اين نوع چكيده جملههاي خبري هستند و شامل 150 تا 250 كلمه است. هزينه تهيه اين نوع چكيده خيلي بيشتر از انواع ديگر است اما اگر به دقت تهيه شود ارزش آن براي محققان هم از نظر صرفهجويي در وقت و هم از نظر سرعت دست يافتن به اطلاعات كامل بسيار زياد است.
چكيدة راهنما به مطالب مهم نوشته اشاره ميكند بدون آن كه معترض دادههاي كيفي و كمي آن شود و در واقع راهنماي محتواي يك نوشته است. جمله در اين چكيدهها جملههاي توصيفي هستند و به خواننده كمك ميكنند تا ضرورت يا عدم مطالعة تمام مقاله را دريابد. چكيده راهنما شامل 75 تا 150 كلمه است.
اين چكيدهها به كمك كامپيوتر و بر اساس روشهاي آماري تهيه ميشود. براي تهية چكيدة ماشيني از يك نوشته, ابتدا كلمههايي را كه در آن نوشته بيشتر از كلمههاي ديگر به كار رفتهاند و به اصطلاح بس آمد (Frequency) استعمال آنها زيادتر است انتخاب ميكنند. آنگاه جملههايي را كه در آن نوشته شامل اين كلمهها هستند و محل استعمال اين كلمهها را در آن جمله پيدا ميكنند و بهر جمله بر حسب تعداد مواردي كه اين كلمهها در آن به كار رفته و در محلي كه به كار رفته نمرهاي ميدهند و سرانجام از ميان جملهها آنهايي را كه امتياز بيشتري آوردهاند انتخاب ميكنند و در نتيجه چكيدة ماشيني مجموعهاي از جملههاي ويژهايست كه در يك نوشته عيناً وجود دارند. چكيدههايي كه چند كامپيوتر بر اين اساس يعني كلمههاي با بس آمد زياد (High Frequency-Words) از يك نوشته تهيه ميكنند, تقريباً اختلافي با هم ندارند.
در اين نوع چكيده كلمههاي دستوري مانند حروف اضافه, اسمهاي اشاره و... را حذف ميكنند. گاهي حتي فعلها را هم حذف ميكنند.
چكيده تلگرافي هم ميتواند راهنما و كلي باشد و هم تمام نما و مفصل و از اين رو كوتاهي و بلندي آن بستگي به نوع آن دارد. تعداد كلمههاي اين نوع چكيده بين 75 تا 125 كلمه است. براي تهيه اين نوع چكيده اول بايد چكيدهاي راهنما يا تمام نما نوشت و آنگاه كلمههاي دستوري را در آن حذف كرد و بدين علت هزينة تهية آن از چكيدههاي نوع ديگر بيشتر است. منظور اصلي از تهية چكيدة تلگرافي مناسب بودن آن براي كاربرد در كامپيوتر و دادن و گرفتن اطلاعات از آنهاست.
از اين گذشته چكيدههاي تلگرافي براي تهية فهرست بسيار مناسبند زيرا كلمههاي فهرست را براحتي ميتوان از آنها بيرون آورد.
اگر چكيدهاي كه از نوشتهاي تهيه ميشود شامل قسمتي از مطالب آن كه در زمينه ويژهاي هستند, باشد چكيده سو گرفته ناميده ميشود. و از اينرو اگر اين چكيده با فهرست جامعه همراه نباشد, خواننده از تمام مطالب نوشته آگاهي نمييابد. اگرچه بسياري از سازمانهاي چكيدهنويسي ادعا ميكنند كه چكيدههاي آنها سو گرفته است اما معدودي از اين سازمانها در اين كار موفق هستند. البته در بعضي موارد نوشته چنان تخصصي است كه نيازي نيست كه چكيده سو گرفته باشد. چكيدة سو گرفته ممكن است نما يا راهنما باشد.
اين نوع چكيده در مجلههاي چكيدة خيلي فني كه شامل چكيدههاي تمام نماي مفصلي هستند, قبل از چكيدههاي تمام نما ميآيد و در چند كلمه خواننده را با محتواي چكيدة تمام نما آشنا ميكند. و خواننده ميتواند دريابد كه نيازي به خواندن چكيدة تمام نما و به دست آوردن اطلاعات بيشتر دارد يا ندارد. براي نوشتن چكيده احتياجي به خواندن اصل نوشته نيست و از روي چكيدة تمام نما تهيه ميشود و بدين جهت هزينة تهية آن را از چكيدههاي ديگر كمتر است.
اين نوع چكيده همان عنواني است كه نويسنده به نوشته خود ميدهد. اين عنوان بيشتر مبين موضوع نوشته است تا مطالب مندرج در آن و از اين رو راهنمايي براي محتواي مقاله نيست. مثلاً عنوان “سنتزيك تركيب جديد“ اطلاع دقيقي به خواننده نميدهد. در مواردي چكيده عنواني سودمند است كه عنوان اصلي براي نشان دادن محتواي نوشته كافي باشد و نيز خود نوشته و نوع اطلاعي كه در آن آمده اقتضاي چنين اجمالي را داشته باشد.
اگر عنوان نوشته به اندازه كافي نشان دهنده مطالب مندرج در نوشته نباشد, عنوان كاملتري براي آن مينويسد كه در ضمن شامل تمام يا اغلب لغتهاي فهرست آن نوشته باشد و كار فهرستنويسان را هم آسان ميكند. از عنوان محتوي نما هم به تنهايي و هم همراه با چكيدههاي كاملتري استفاده ميشود.
اين نوع چكيده از چند كلمه يا يك جمله تشكيل ميشود و در واقع كوتاهترين نوع چكيده است. و تفاوت چنداني با عنوان محتوي نما ندارد. بجز اين كه نميتوان آن را به جاي عنوان نوشته به كار برد. در واقع از نظر سبك نگارش شبيه به چكيده راهنما ولي خيلي كوتاهتر از آنست.
در سالهاي اخير آماري از كاربرد انواع چكيدهها گرفتهاند و درصد نسبي استفاده از آنها را معين كردهاند, نتيجه بدين شرح است.
چكيده تمام نما 20 درصد
چكيده راهنما 50 درصد
چكيده مركب از چكيده راهنما و تمام نما 25 درصد
انواع ديگر 5 درصد
مجموع 100 درصد
1. Charles L. Bernier, “Abstracts and Abstracting”, Encyclopedia of Library and Information Science. 1968, Vol, 16-38
2. Gerald Brodsky, “Abstracting Control”, Technical Information Center Adminstration, ed. By Arthur W. Elias (London: Sparton Books, INC., 1964), P.72-104