اصطلاح و اصطلاح نامه علوم اسلامى

عصر حاضر، عصر گسترش سريع علوم و انفجار اطلاعات است از اين رو دست‏يابى سريع به اطلاعات فشرده امرى ضرورى است بايد از زياده‏گويى و صرف وقت زياد در يافتن مطالب جلوگيرى شود.

در حال حاضر به جاى آن كه از مقالات مفصل و عبارات و واژه‏هاى مركب و طولانى استفاده شود روش‏هايى از قبيل استفاده از چكيده‏نويسى و اطلاعات گزيده به كار گرفته مى‏شود كه محققان ضمن آن كه از تازه‏ترين اطلاعات با خبر مى‏شوند در وقت آن ها صرفه‏جويى شده و به راحتى مى‏توانند به مطالب علمى مورد نظر خود دست يابند.

اصطلاح‏نامه (تزاروس) بهترين راه براى دريافت اطلاعات و تنظيم مناسب آن ها است به ويژه اگر اين اطلاعات انبوه به رايانه سپرده شود و از ساختار منظم اصطلاح‏نامه (كه با منطق كامپيوترى هم‏خوانى دارد) استفاده شود، سرعت و دقت ماشين را چند برابر كرده و از ريزش و يا كاهش اطلاعات پيش‏گيرى شده و پژوهش‏گران سريع‏تر و بهتر به اطلاعات مورد نياز خود دست خواهند يافت.

از مشهورترين اصطلاح‏نامه‏ها: اصطلاح‏نامه يونسكو (Unesco Thesaurus)(باويرايش‏هاى مختلف) درباره اطلاعات علمى و فنى، اصطلاح‏نامه اريك (Thesaurus_of Eric) درباره تعليم و تربيت و در زبان فارسى اصطلاح‏نامه‏هاى فرهنگى فارسى (اصفا) در مقوله‏هاى فرهنگى آموزش و پروش، ارتباطات، اقتصاد، جامعه‏شناسى، جغرافيا، روان شناسى، كتاب دارى، اطلاع‏رسانى و... و اصطلاح‏نامه نظام مبادله اطلاعات (نما) كه ترجمه اصطلاح‏نامه اسپاينز است.

با توجه به گستردگى علوم اسلامى، ضرورت تدوين اصطلاح‏نامه در حوزه‏هاى مختلف علوم اسلامى يك امر مشهود بود كه پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامى وابسته به دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم در اين مسير نخستين قدم را پيش نهاد و تدوين اين پروژه بزرگ را پذيرفت.

تعريف اصطلاح‏

اصطلاح (Term) واژه يا عبارتى است كه در موارد خاص، معناى كاملاً دقيق و محدود را بيان كند و يا ويژه علم، هنر، حرفه، يا موضوعى خاص باشد. در اصطلاح‏نامه علاوه بر ثبت روابط اصطلاحات، به برقرارى روابط كليه واژه‏ها نيز پرداخته مى‏شود.

تعريف اصطلاح‏نامه‏

اصطلاح‏نامه (THESAURUS) مجموعه اصطلاحات استاندارد، گزيده شده و نظام يافته‏اى است كه بين آن‏ها روابط معنايى و رده‏اى، يا سلسله مراتبى بر قرار است و توانايى آن را دارد كه موضوع آن رشته را با تمام جنبه‏هاى اصلى، فرعى و وابسته به شكل نظام يافته و به قصد ذخيره و بازيابى اطلاعات و مدارك و مقاصد جنبى ديگر عرضه كند، و از نظر ساختارى، گنجينه واژگان كنترل شده و سازمان يافته در يك زمينه خاص و حامل حداكثر اطلاعات با اقل ضايعات است.

اصطلاح نامه علوم اسلامى

مقدمه

اصطلاح نامه علوم اسلامى كار خود را از سال1371 آغاز كرده است و با بهره‏گيرى از روش‏هاى علمى نوين، با هدف تسهيل، تسريع و ايجاد نظم و جامعيت بخشيدن به منابع و مدارك در حوزه فرهنگ و علوم اسلامى تشكيل شده است، و با استفاده از استانداردهاى جهانى موجود در شناسايى و طبقه بندى اصطلاحات و موضوعات رشته‏هاى علوم اسلامى، بخش عمده از اهداف خود را محقق ساخته است.تمامى مراحل كار با همت محققان فرهيخته زير نظر اساتيد مشاور حوزه علميه قم و صاحب نظران در امر اطلاع رسانى صورت مى‏گيرد.

اهداف اصلى‏

1- معرفى ساختار علمى دانش‏هاى اسلامى ؛

2- تبيين و ترسيم نظام معنايى حاكم بر اصطلاحات علوم اسلامى و نشان دادن ساختار قوى و مستحكم موجود در رشته‏هاى علوم اسلامى ؛

3- كمك به توان‏مندسازى و توسعه علوم اسلامى از طريق تدوين اصطلاح‏نامه جامع علوم اسلامى (طبقه‏بندى، سازمان‏دهى و مديريت اطلاعات علوم اسلامى)؛

4- بازآرايى و بازيابى انديشه‏هاى اسلامى با بهره‏گيرى از شيوه‏هاى نوين فن‏آورى.

وظايف‏

1- نشان دادن روابط مفهومى ميان موضوعات و اصطلاحات علوم اسلامى و ترسيم كلى و مجموعى ساختار آن حوزه‏ها با هدف تهيه طرح جامع از شاخه‏هاى علوم اسلامى؛

2- شناسايى واژگان استاندارد براى رشته‏هاى مرتبط با علوم اسلامى، به منظور يك‏سان‏سازى مدخل‏هاى نظام ذخيره و بازيابى اطلاعات؛

3- تهيه راهنما براى محققان، نمايه‏سازان و استفاده كنندگان، جهت انتخاب اصطلاح صحيح و مناسب براى موضوع مورد جست و جو؛

4- تبيين مدخل‏هاى قابل قبول و مستندسازى آن‏ها براساس متون و منابع علوم اسلامى؛

5- طراحى و تهيه اندكس‏هاى موضوعى از متون منابع علوم اسلامى براساس استانداردهاى جهانى و پشتيبانى آن.

6- تدوين اصطلاح‏نامه‏هاى تخصصى علوم اسلامى؛

7- مستند سازى اصطلاحات؛

8- تدوين فرهنگ‏نامه‏هاى تخصصى علوم اسلامى با استفاده از مستندات؛

9- نمايه‏سازى مجلات دفتر؛

10- موضوع‏نگارى و نمايه‏سازى متون اصلى علوم اسلامى با استفاده از الگوى اصطلاح‏نامه؛

11- تدوين و ارائه طرح نشر الكترونيك با استفاده از منطق اصطلاح‏نامه و مديريت اجراى طرح؛

12- طراحى »مديريت اطلاعات علوم اسلامى« با استفاده از شيوه اصطلاح‏نامه و پشتيبانى اصطلاح‏نامه‏اى آن؛

13- برگزارى نشست‏هاى مختلف نظرى و كاربردى به منظور ايجاد زمينه براى استفاده محققان علوم اسلامى از روش اصطلاح‏نامه‏اى؛

14- شناسايى شيوه‏هاى كارآمد و مطابق با استانداردهاى جهانى براى ارائه انديشه‏هاى اسلامى در عرصه فن آورى مدرن و شبكه‏هاى جهانى؛

15- تصويب اصطلاحات مورد نياز، و گنجاندن اصطلاحات جديد (به تناسب تنوع علوم اسلامى) در ساختار اصطلاح‏نامه‏هاى تخصصى علوم اسلامى؛

16- طراحى نرم‏افزار اصطلاح‏نامه علوم اسلامى و برآوردن نيازهاى پژوهشى آن؛

17- راه اندازى بانك‏هاى اطلاعاتى تخصّصى و پشتيبانى آن؛

18- اجراى طرح‏هاى مشترك و متناسب با پژوهشكده‏ها و سازمان‏هاى مشابه؛

19- همكارى با پژوهشكده‏ها و واحدها براى راه‏اندازى بانك‏هاى اطلاعات تخصّصى در فعاليت‏هاى مرتبط؛

20- تهيه فايل‏هاى نرم‏افزارى متون اسلامى و جايدهى آن در ساختار نرم‏افزار اصطلاح‏نامه علوم اسلامى و بانك‏هاى اطلاعات تخصّصى به صورت روزآمد، براى تسهيل پژوهش در پژوهش‏هاى دفتر، مركز و علوم اسلامى؛

21- تدوين مجموعه‏ى موضوع‏نگارى‏ها به صورت كتاب و اندكس‏هاى مرجع؛

22- ارائه دست آوردها در قالب مقاله، كتاب و نرم‏افزار.

سياست‏ها

1- تلاش براى سامان دهى به اطلاعات علوم اسلامى به صورت روزآمد با تأكيد بر فن‏آورى؛

2- محور قرار دادن فرهيختگان ، كارشناسان و محققان حوزه و دانشگاه در عرصه فعاليت‏هاى پژوهشى و سپس عموم دانش پژوهان؛

3- بهره‏گيرى از روش‏هاى علمى و استانداردهاى قابل قبول جهانى در اين حوزه؛

4- توجه به كاربردى كردن فرهنگ استفاده از اصطلاح‏نامه‏هاى علوم اسلامى در عرصه اطلاع‏رسانى و فن‏آورى؛

5- حركت به سوى طراحى بانك‏هاى اطلاعات تخصصى ساختارى بر اساس اصطلاح‏نامه‏هاى تخصصى علوم اسلامى با مشاركت واحدهاى پژوهشى متناسب؛

6- جستن راه‏هاى مناسب براى توليد نظام‏مند اطلاعات اسلامى؛

7- فراهم كردن سازوكارهاى مورد نياز از قبيل گروه‏هاى تخصّصى، كتب و منابع، نيروى انسانى كيفى؛

8- اهتمام به ارتباط و تعامل با انديش مندان و كارشناسان و فرهيختگان و استفاده از دستاوردها در جهت انجام وظايف و فعاليت‏هاى پژوهشى ؛

9- پرهيز از كارهاى موازى و تكرارى و استقبال از مشاركت و همكارى ساير مؤسسات پژوهشى، حوزوى و كشورى.

ويژگى‏ها

1- اولين اصطلاح‏نامه در زمينه علوم اسلامى در حوزه فرهنگى عرب زبانان و فارسى زبانان؛

2- تنظيم و ارائه ساختار كلى هر يك از علوم اسلامى با توجه به نظريات مشهور و اهداف اطلاع‏رسانى؛

3- راه‏نمايى پژوهش‏گران براى تكميل پايان نامه‏ها، مقالات و كتاب‏ها؛

4- استفاده از بخش‏هاى ترسيمى و نظام يافته در تدريس براى اساتيد و دانشوران در تفهيم و تفاهم با استفاده از روابط معنايى ميان اصطلاحات؛

5- تنظيم كتاب‏خانه‏هاى تخصصى بر اساس بخش‏هاى ترسيمى و نظام يافته كه به مراتب از روش‏هاى رده بندى جارى و مرسوم كتاب‏خانه‏اى (كنگره و ديويى) بهتر و كارآمدتر بوده و در اين مورد بهترين الگو است؛

6- امكان طبقه‏بندى اطلاعات از مدارك و منابع با استفاده از برنامه نرم‏افزارى و دسترسى سريع و آسان به مطالب مورد نظر؛

7- برقرار كردن روابط معنايى ميان اصطلاحات و واژه‏هاى علوم اسلامى كه معمولاً از طريق رابطه هم ارز (مترادف)، رابطه سلسله مراتبى (اعم و اخص، كل و جزء، مفهوم و مصداق و...) و وابسته نشان داده مى‏شود كه مجموع اصطلاحات هر رشته از عام به خاص (حاكم به تابع) و با حفظ همه جنبه‏هاى اصلى و فرعى و وابسته به شكلى نظام‏دار نشان داده مى‏شود به گونه‏اى كه تمامى اصطلاحات حاكم و تابع و زيربخش‏هاى منطقى آن‏ها در يك ديد و نگاه كلى به نمايش در مى‏آيد به نحوى كه جايگاه اصلى و جنبى تمام اصطلاحات در ساختار كلى به همراه روابطى كه با يك‏ديگر دارند تعيين مى‏شود و هيچ اصطلاحى نيست مگر اين كه رابطه‏اش با اصطلاحات ديگر مشخص شده است؛

8- اصطلاحات گزيده معمولاً اصطلاحات رايج در رشته‏هاى خاص علوم اسلامى و اصطلاحات متروك نيستند و در صورت لزوم همچون اصطلاحات مترادف به اصطلاحات رايج يا مرجّح ارجاع داده مى‏شوند؛

9- اصطلاح‏نامه علوم اسلامى قابل گسترش است و هرگز بسته و پايان يافته تلقى نمى‏شود و شكل و اندازه آن به تناسب تحولات دانش‏ها تغيير مى‏كند و تابع زمان است؛

10- اصطلاح‏نامه علوم اسلامى به شكل‏هاى الفبايى، درختى و نظام يافته تنظيم شده كه هر كدام كاربرد خاص خود را دارد.