بحران هويت و انحرافات اجتماعي

حجت الاسلام والمسليمن حسن حاجي حسيني

چكيده:

صاحب نظران بر اين اعتقادند كه خودآگاهي فرد نسبت به هويت و حقيقت وجودي خود و نيزشناخت و پيروي فرد از انتظارات و قواعد پذيرفته شده اجتماعي، سلامت زندگي فردي واجتماعي افراد جامعه را تضمين نموده و از ميزان ارتكاب جرائم و انحرافات اجتماعي وبروز آسيب‏ها‏ي اجتماعي مي ‏كاهد. بدين لحاظ طرح مبحث بحران هويت با ابعاد مختلف آن، به عنوان يكي از عوامل كليدي در گسترش دامنه انحرافات اجتماعي، از جمله نيازهاي ضروري جامعه كنوني مي‏باشد بدين مناسبت اين نوشتار درصدد است با گذري اجمالي بر تعاريف و مفاهيم واژگان هويت و هويت اجتماعي، عناصر قوام بخش هويت رامورد تحليل قرار داده و سپس زمينه‏ها‏ و عوامل انحرافات اجتماعي و نيز علل مؤثر دربروز آسيب به هويت اجتماعي را بررسي كند تا بدين وسيله ضمن شناخت زمينه‏هاي شكل گيري بحران هويت و نيز انحرافات اجتماعي، راهكارها و پيشنهادات مؤثر در پيشگيري ازچنين معضلي را ارائه كند.

واژگان كليدي:

هـويت، هـويت اجتمــاعي، انحــرافات اجتمـاعي، بحران هويت، آنومي، بيگانگي،شاخصه‏ها‏ي بحران هويت.

دامنه انحرافات اجتماعي، بسيار گسترده است و شكي نيست كه اين طيف وسيع، مي تواندبا خرده نظام هاي اجتماعي، شخصيتي، فرهنگي و مختصات بنيادين محيط اجتماعي كشورمرتبط باشد. به عبارت ديگر علل و عوامل انحرافات اجتماعي مي تواند در دو سطح فردي و اجتماعي تبيين شود كه اين نوشتار معطوف به بررسي تأثير بحران هويت به عنوان يكي از عوامل مؤثر در بروز انحرافات اجتماعي است. در آغاز ضروري است كه اين واژه ازنظر لغوي و اصطلاحي تعريف شود.

1)ـ مفهوم شناسي هويت

در فرهنگ لغت «معين» آمده است كه: «هويت» يعني آنچه كه باعث تشخص فرد مي‏شود. ازاين مفهوم پيداست كه هويت، حقيقت و چيستي و هستي را مي‏رساند. اصل اين كلمه، عربي است و از كلمه «هو» به معني او (ضمير غايب مفرد مذكر) اخذ شده است و از ضمير«هو»،لفظ مركب «هو، هو» ساخته شده است كه اسم مركب الف و لام دار مي‏باشد. معناي اين اسم «اتحاد بالذات»يا «انطباق بالذات» است. بنابراين هويت يك پديده، نشانگر هيئت وماهيت وجودي آن ذات است. به عبارت ديگر چيستي و حقيقت پديده مورد نظر، هويت آن رامي‏ رساند و مي‏ تواند به صورت فردي يا جمعي باشد.

واژه Identity به معناي «هويت» ريشه در زبان لاتين دارد و داراي دومعناي اصلي است:

معناي اول آن بيانگر مفهوم تشابه مطلق است و معناي دوم آن به مفهوم تمايز است كه با مرور زمان، سازگاري و تداوم را فرض مي‏گيرد. بنابراين مفهوم هويت (به معناي اصطلاحي آن) ميان اشيا و افراد دو نسبت محتمل را برقرار مي‏ سازد: از يك طرف شباهت و از طرف ديگر تفاوت.

هويت، جنبه‏ها‏، جلوه‏ها‏ و ابعاد متفاوت و متنوعي دارد، بعد فلسفي، بعد رواني،بعد فرهنگي و بعد اجتماعي از ابعاد هويت محسوب مي‏شوند.

با توجه به فضاي مقاله، بايد مفهوم «هويت اجتماعي» را معنا نمود. در آغاز بايديادآور شد كه به علت پيچيدگي و در هم تنيدگي پديده‏ها‏ي اجتماعي، ارائه تعريفي روشن كه همه ابعاد هويت اجتماعي را بيان كند، بسيار مشكل است، اما در نهايت مي‏توان مؤلفه‏ها‏يي را برشمرد كه نشان دهنده هويت جمعي باشند.

1-1) هويت اجتماعي

اين مفهوم به شيوه‏ها‏يي اشاره دارد كه به واسطه آنها، افراد و گروه‏ها‏ در روابط اجتمــاعي خود از افراد و گروه‏ها‏ي ديگر متمايز مي‏شوند. همچنين به برقراري ومتمايز ساختن نظام مند نسبت‏ها‏ي شباهت و تفاوت ميان افراد، ميان گروه‏ها‏ و ميان افراد و گروه‏ها‏ اشاره مي‏نمايد.

هويت اجتماعي درك ما از اين مطلب است كه چه كسي هستيم و ديگران كيستند و از آنطرف، ديگران از خودشان و افراد ديگر (از جمله خود ما) چه دركي دارند؟

در اين تعريف، دو نكته قابل طرح است: اول آنكه نقش «شناسايي» در فرآيند هويت يابي بسيار مهم است؛ به اين معنا كه چگونه و از چه منظري دو شخص به تشخيص و تعيين هويت ديگران مي‏پردازند. دوم آنكه هويت اجتماعي يك امر ثابت و لايت غير براي افراد نيست،به عبارت ديگر مانند يك معنا براي يك لفظ، ذاتي افراد نيست، بلكه محصول توافق ياعدم توافق جمعي است و هميشه قابل نقد و ارزيابي است.

هويت داراي ابعاد و جنبه‏ها‏ي متفاوتي است، مهمترين بعد هويت، بعد اجتماعي ياجامعه‏اي آن است كه بر ساير ابعاد هويت حاكميت و تأثير دارد. در واقع هويت به هرشكلي كه تجلي كند، آن جلوه، مستقيماً يا غير مستقيم، اجتماعي خواهد بود. براي دركاين مفهوم بايد به اين نكته مهم توجه داشت كه هويت اجتماعي در گروه شكل مي‏گيرد.بدين ترتيب، اولاً: جامعه از روابط افراد و در درون گروه‏ها‏ي مختلف (خانوادگي،شغلي، ديني …) تشكيل شده است. ثانياً: فرد بايد به يك خودآگاهي نسبت به نقش وپايگاه و اهميت خود در ميان گروه و نيز به يك آگاهي نسبت به ساير گروه‏ها‏ دستيابد تا هويت جمعي او شكل گيرد. بنابراين عنصر خود آگاهي در بعد اجتماعي هويت، نقش مهمي ‏دارد. البته عوامل مختلفي در تشكيل هويت جمعي مؤثر هستند كه برخي از آنهاعبارتند از: خانواده؛ زبان؛ دين؛ زادگاه؛ شغل؛ سن؛ جمعيت؛ ايدئولوژي؛ مليت(قوميت)؛ تاريخ گذشته؛ خودآگاهي و خوديابي.

با عنايت به اين عناصر، مي‏توان هويت گروهي را چنين تعريف كرد: «هويت، مجموعه اياز خصوصيات و مشخصات اجتماعي، فرهنگي، رواني، فلسفي، زيستي و تاريخي همسان است كه بر يگانگي يا همانندي اعضاي آن دلالت مي ‏كند و آن را در يك ظرف زماني و مكاني معين، به طـور مشخص و قـابـل قبـول و آگاهـانه، از ساير گروه‏ها‏ و افراد متعلق به آنها متمايز مي‏سازد.» بنابراين هويت جمعي خاستگاه جامع وي دارد و از عناصر متفاوتي قوام مي‏يابد و عنصر خودآگاهي افراد در اين مفهوم بسيار مهم است.

2-1) هويت فردي

به اعتقاد بعضي از جامعه شناسان ـ نظير گيدنزـ هويت فردي و هويت اجتماعي، از نظركيفي و نوعي متفاوتند. به اين معنا كه هويت فردي، ناظر به افراد و هويت جمعي معطوف به جامعه است. به اعتقاد «فريدمن»، دو نوع نظام وجود دارد: يكي هويت اجتماعي ـفرهنگي و ديگري هويت فردي ـ شخصي.

هويت اجتماعي نسبت به هويت شخصي، واقعي تر بوده و داراي استحكام و دوام بيشترياست، همان طور هويت اجتماعي به هويت فردي تعيّن مي‏بخشد. بارزترين فرق ميان هويت فردي و جمعي در اين است كه هويت فردي بر تفاوت و هويت جمعي بر شباهت تأكيد دارد.بهر حال تمايز ميان هويت فردي و جمعي بر اساس عقل متعارف (عقل سليم) روشن است.انسان‏ها‏ آنچه را كه از جامعه مي‏ گيرند در درون پردازش كرده و دروني مي‏ كنند،آنگاه آن را مي‏پذيرند و همين مسئله، هويت فردي آنها را تشكيل مي‏دهد.

2) ـ بحران هويت

بحران به معني تنش و تضاد يا خروج از حالت تعادل و انحراف از حقيقت است. به عبارت دقيق تر «بحران را مي‏توان موقعيت يا ظرف خاصي دانست كه بر اثر آن گروه قومي موردنظر ] زنان، مردان…[ به سبب شرايط خاص تاريخي و يا شرايط نوظهور، از شناخت دقيق حقيقت وجودي و حقوق خويش و نيز شناساندن آنها به ديگران باز ‏مانده‏اند، به شكلي كه نه تنهـا اين گروه در اين رهگذر، بين وهم و واقعيت معلق است، بلكه ديگران نيزاز شناختن درست آن، عاجز مي‏باشند.»

افراد در وضعيت بحران هويت اجتماعي، نقش خود را در گروه نمي‏دانند و در سطح كلان‏تر، جامعه كاركرد خود را از دست مي‏دهد، جامعه دچار سردرگمي و آنومي مي ‏گردد،نهادهاي اجتماعي از حالت تعادل خارج مي‏شوند و منزلت اجتماعي افراد لطمه مي‏بينند.در مقابل، بحران هويت فردي به معني عدم توانايي فرد، در قبول نقشي است كه جامعه ازاو انتظار دارد.

1-2) شاخصه‏ها‏ي بحران هويت

چگونه مي‏توان بحران هويت را تشخيص داد؟ علائم و نشانه‏ها‏ي آن چيست؟

مطابق مهندسي و برنامه ريزي اجتماعي، علائم و شاخصه‏ها‏ي آسيب شناختي نشانگر حالتمرضي جامعه است. زيرا جامعه همانند جسم انسان دچار آفت‏ها‏يي مي‏شود، همان طور كهدر زمان بيماري جسم، بر اساس علائم باليني مي‏توان نوع بيماري، علل و درمان آن راتشخيص داد؛ همان طور بيماري ‏ها‏ي اجتماعي نيز داراي علائمي هستند كه به كمك آنها،مي‏توان بيماري را تشخيص داد و معالجه كرد.

1-1-2) بيگانگي

«بيگانگي» در اصطلاح رايج علوم اجتماعي، به معني گسستگي يا جدايي ميان افراد با كل شخصيت مي‏باشد و از جنبه‏ها‏ي مهم جهان تجربه است. بيگانگي داراي حالت‏ها‏ي متفاوتي از جمله جدايي انسان از جهان عيني نظير محيط كار و جدايي خود با خود يا«از خود بيگانگي» است. از اين مفهوم، حالت عيني جدايي و انحطاط اجتماعي اراده مي‏شود.

به اين ترتيب درمي‏يابيم كه بيگانگي، داراي طيف‏ها‏ و انواع مختلفي است و «از خودبيگانگي» به عنوان يكي از مهم ترين آنها، معرف و نشان دهندة بحران هويت است، دراين وضعيت انسان‏ها‏ نه تنها نسبت به يكديگر احساس جدايي و بيگانگي و تغايرمي‏ كنند، بلكه با خود نيز سر ستيز دارند، در واقع هستي و حقيقت خود را گم مي‏ كنند،در اين صورت شخصيت حقيقي انسان لطمه مي‏بيند.

2-1-2) تنش‏ها‏ و آشوب‏ها‏ي اجتماعي

كجروي‏ها‏ي گوناگون اجتماعي مانند شورش‏ها‏ي دسته جمعي، ناهمنوايي‏ ها‏ي اجتماعي،درگيري‏هاي خياباني، آزارهاي جنسي و … علائمي از «بي هويتي اجتماعي» يا بحران هويت هستنـد. وقتي عـده اي كه به لحـاظ شخصيت از هم گسيختـه هستند و جامعه آنها را به عنوان يك انسان متعادل و بهنجار نمي‏نگرد، در كنار هم جمع مي‏شوند و يك گروه ياانبوهه را تشكيل مي‏دهند؛ اين وضعيت، زمينه ساز انواع انحرافات اجتماعي خواهد شد.به عنوان مثال جواناني كه داراي كار و شغل مناسبي نيستند، در كنار هم جمع مي‏شوندو اين حالت آشفتگي، زمينه ساز و پيش زمينه انواع انحرافات و آسيب‏ها‏ي اجتماعي خواهد بود.

3-1-2) مدگرايي

شايد بتوان مدگرايي را بارزترين شاخصة بحران هويت تلقي كرد. در علوم اجتماعي مد راچنين تعريف مي‏كنند: «مد را مي‏توان به صورت شكل‏ها‏ يا الگوهاي غير منطقي وناپايدار رفتار تعريف كرد كه به طور مكرر در جوامعي به وجود مي‏آيد كه داراي نمادهاي پايگاه ثابت نبوده و اعضاي آن با استفاده از تقليدهاي انتخابي جهت دار درجستجوي بازشناسي پايگاه و ابزار وجودي مي‏باشند. «برنارد» معتقد است كه مدها مانندهوس‏ها‏ي اجتماعي بي ثبات و غير منطقي اند. بسياري از دانشمندان علوم اجتماعي براين اعتقادند كه مد داراي يك خصوصيات دوري است كه به صورت يك نيروي فرهنگي خارج ازكنترل گروه‏ها‏ي ذي‏ نفع و تقريباً به طور مستقيم عمل مي‏كند. نكته قابل توجه ديگرآنكه، مد نمايانگر يك حركت اجتماعي نمايشي است.» مدگرايي نشان دهنده تزلزل و بحران هويت اجتماعي افراد جامعه است. در اين وضعيت جامعه دچار انحراف شده است و افرادسعي مي‏ كنند خود را به يك نوع مدل و گرايش نسبت دهند تا بدين وسيله هوس‏ها‏ي خودرا ارضا كنند. مدل‏ها‏ي روزمره اي كه خود را در لباس، نوع رفت و آمد، حرف زدن ومهماني دادن يا به عبارت ديگر سبك زندگي نشان مي‏دهد، معيار و شاخص بحران هويت جمعي است.

4-1-2) وازدگي در مقابل فرهنگ بيگانه

چگونه مي‏شود كه يك فرهنگ در مقابل فرهنگ ديگر رنگ ببازد؟ بستر اين تغييرات چگونه فراهم مي‏شود؟ در ابتدا بايد بين دو مقوله داد و ستد فرهنگي از يك سو و تهاجم فرهنگي از سوي ديگر تفاوت قائل شد. داد و ستد فرهنگي، امري مفيد، بلكه لازم وضروري مي‏باشد و تجربه جهان خارجي حاكي از اين است كه يكي از عوامل بالندگي وپويايي فرهنگ ‏ها‏ همين تعامل متقابل فرهنگي است. در دنياي كنوني، فرهنگي كه قادرنباشد عناصر فرهنگي مفيد را جذب و عناصر غير مفيد را دفع كند، همانند يك ارگانيزمزنده، بعد از مدتي فرسوده مي‏شود و از بين خواهد رفت، اما در مقابل، نوعي ديگر ازتعامل وجود دارد كه در آن، فرهنگ مهاجم، فرهنگ مقابل را تخريب مي ‏كند، ارزش‏ها‏ وهنجارهاي آن را ناديده مي‏انگارد و با غلبه و تهاجم، درصدد جايگـزيني ارزش‏ها‏ وعنـاصر مـورد نظـر خويش است. در حالت اول، افراد جامعه ارزش‏ها‏ را با علم و درايت مي‏پذيرند. در نتيجـه ارزش‏ها‏ در كليت هـويت فرهنگي ـ اجتماعي جاي داده مي‏شود وهمانند يك عنصر خودي با آن معامله مي‏گردد، اين فرآيند در صورت احساس نياز به عنصري خاص انجام مي‏پذيرد. اما در وضعيت تهاجمي، هنجار فرستان لزوماً درصددجايگزين ساختن هنجار مورد نظر خودشان هستند و اصولاً با شگردها و ابزارهاي مختلف،قدرت تفكر و انتخاب و گزينش را از طرف مقابل سلب مي‏كنند. حال سوال اساسي اين است كه چگونه يك جامعه در اين وضعيت قرار مي‏ گيرد؟

اگر احساس پوچي و بي هويتي به يك احساس همگاني و فراگير تبديل شود و افراد دچاربحران هويت شوند، وضعيت تهاجمي شكل خواهد گرفت. به اين معني كه بي هويتي اجتماعي،زمينه ساز ورود فرهنگ بيگانه، به شكل تخريبي است.

بعضي از جامعه شناسان مانند «اسپنسر» جامعه را همانند يك ارگانيزم مي‏انگارند كه وقتي دچار حالت مرضي مي‏شود، قدرت دفاعي خود را از دست مي‏دهد و در مقابل حملات بيماري‏ها‏ قدرت مقابله و دفاع ندارد و با ورود كوچكترين عامل مخرب، سلامت خود رااز دست خواهد داد. احساس بيگانگي نسبت به فرهنگ خودي و بي هويتي اجتماعي، زمينه ساز پذيرش تهاجم فرهنگي است. بنابراين جامعه اي كه دچار تهاجم فرهنگي است، وتغييرات اجتماعي در آن سريع صورت مي‏گيرد و ارزش در آن جامعه ناپايدار است وهنجارشكني در آن مرسوم مي‏باشد نشان دهندة بحران هويت است.

3)ـ عوامل و زمينه‏ها‏ي اجتماعي بحران زا

برخي از زمينه‏ها‏ي اجتماعي و عوامل زمينه ساز هويت اجتماعي خانواده، رسانه‏ها‏ي جمعي، ساختاري اجتماعي و … است كه در صورت ضعف كاركرد اين عناصر و يا در شرايط كاركرد منفي آنها، بحران هويت ايجاد مي‏شود.

1-3) خانواده

اولين عامل و مهمترين ابزار جامعه پذيري افراد يك جامعه، «خانواده» مي‏باشد، زيرااجتماعي شدن افراد از خانواده شروع مي‏شود. نوزاد انساني در خانواده رشد و نمامي‏ كند، رفتارهاي اجتماعي، هنجارها و ارزش‏ها‏ را مي‏آموزد و ياد مي‏گيرد كه چگونهبا ديگران تعامل داشته باشد. بنابراين هويت انساني در خانواده شكل مي‏گيرد. حالاگر خانواده اي دچار اختلال و نابساماني باشد و كاركرد و نقش اصلي خود يعني تربيتو پرورش را از دست بدهد، فرآيند جامعه پذيري به خوبي انجام نمي‏شود، در اين وضعيت فردي كه وارد عـرصه‏ها‏ي مختلف اجتماعي شده است، دچار بحران هويت مي‏شود ونمي‏تواند خود را با ارزش‏ها‏ي پذيرفته شده جامعه همنوا كند و نقش خود را به خوبيايفا كند.

2-3) رسانه‏ها‏ي جمعي

يكي از خاستگاه‏ها‏يي كه هنجارها و ارزش‏ها‏ از آنجا نشر و اشاعه پيدا مي‏كنند،رسانه‏ها‏ي جمعي مانند راديو، تلويزيون و مطبوعات هستند. ساده ترين مدل پيام رسانياز يك طيف سه درجه اي تشكيل شده است: يك طرف، فرستنده پيام، طرف مقابل گيرنده پيام و در حد وسط آن پيام يا متن قرار دارد. نكته اصلي اينجاست كه پيام، لزوماً آن چيزينيست كه مورد نياز گيرندة پيام است، بلكه فرستنده پيام، نوع پيام را انتخاب مي ‏كندو طبيعتاً فرستنده، بر اساس خواسته‏ها‏، علائق و سياست‏ها‏ي كلان آن فرهنگ، پيامرا ارسال خواهد كرد، گاهي فرستنده، براي گيرنده پيام، نياز سازي مي ‏كند و نيازهاي جديدي را براي او تعريف مي‏كند. با دقت در اين فرآيند به خوبي مي‏توان به نقش منفي رسانه‏ها‏ در ايجاد بحران هويت پي برد. به عنوان نمونه ايجاد بحران هويت قومي‏ كه يكي از انواع بحران هويت مي‏باشد، مي‏تواند توسط رسانه‏ها‏ي گروهي انجام پذيرد.

3-3) ساختارهاي كلان

ساختارهاي اجتماعي به گونه اي در شخصيت انساني تأثير مي‏گذارد كه فرد احساس مي‏كند، در يك چارچوب جبرگونة اجتماعي عمل مي‏كند و همواره تحت نظر ديگران است،لذا سعي مي‏كند رفتار فردي و جمعي خود را به گونه‏اي تنظيم كند كه حداكثر رضايت ديگران را جلب نمايد. با اين توصيف ساختارهاي كلان اجتماعي چگونه مي ‏تواند دربحران هويت اجتماعي مؤثر باشد؟ اگر بخواهيم اين سؤال را با توجه به شرايط جامعه كنوني ايران پاسخ گوييم، به ناچار بايد نظري اجمالي و بسيار كوتاه به تاريخ معاصرايران داشته باشيم:

ورود مظاهر فرهنگ غربي (عمدتاً فرهنگ مادي ) در زمان صفويه به تدريج آغاز شد و درزمان قاجاريه خصوصاً اواخر اين سلسله، به نقطه اوج خود رسيد، به حدي كه اين بارتنها اشياء و عناصر مادي فرهنگ غرب نفوذ نمي‏كرد، بلكه انواع مكاتب فكري كه در غربرشد يافته بود و ساختار جامعه غربي را از نو پايه ريزي كرده بود، به فرهنگ ايراننفوذ نمود و ساختار اجتماعي كشـور را درهم ريخت و هـويت اجتمـاعي جامعـه را به چالش كشيد، از اين مرحله به بعد، بحران‏ها‏ي هويت جمعي شكل گرفت. اين فرآيند باحكومت رضاخان تكميل شد، به گونه اي كه ساختار جامعه ايراني با تغييرات و تحولات شديدي مواجه شد. اين تغييرات اجتماعي اغلب نهادها و ساختارهاي مسلط جامعه آن روزايران را تحت الشعاع قرار داد: ساختار اقتصادي كه بر پايه كشاورزي و دامداري قرارداشت و عمده محصولات مورد نياز در داخل كشور را توليد مي ‏كرد با هجمه ورودتكنولوژي و كالاها صنعت غرب به سمت اقتصاد بيمارگونه صنعتي سوق داده شد، ساختارخانواده از خانواده سنتي به خانواده مدرن تبديل شد و ساختار فرهنگي تحت تأثيربيشتري قرار گرفت و همان طور ساير ساختارهاي خرد اجتماعي در كليت ساختار جديد هضم شدند. اين تغييرات گرچه به يكباره انجام نگرفت، ولي نتيجه اين فرآيند، جز ايجادبحران هويت در جامعه اي با سابقه ديرينه فرهنگي نبود. در مجموع شايد بتوان بحرانايجاد شده را تحت عنوان «بحران ايدئولوژي» معرفي كرد. در واقع چالش سنت و مدرنيته يكي از عوامل ايجاد بحران هويت اجتماعي است كه از تغييرات ساختارهاي كلان جامعه متأثر مي‏باشد.

انديشمندان غربي مانند «رنه گنون» به اين موج بحران زا كه توسط دنياي متجدد و تمدن غرب ايجاد شده است، اشاره كرده اند. او در صفحاتي از كتابش به علل و زمينه‏ها‏يبحران مي‏پردازد، البته بيشترين بحراني را كه وي آن را تبيين مي‏ كند، بحران معرفتي است.

بنابراين به طور خلاصه در فرآيند توسعه و دگرگوني جوامع، باورها، اعتقادات و رفتارانسان نيز دستخوش استحاله و تغيير مي‏شود و اين تغيير و دگرگوني با مظاهري همچون خانواده مدرن، دولت و جامعه مدرن، در كليت اجتماع بحران ايجاد مي‏كند و اين بحران،قبل از همه، هويت جمعي را مورد آسيب قرار مي‏دهد.

4) ـ راه‏ها‏ي پيشگيري از بحران هويت اجتماعي

به نظر مي‏رسد با توجه به اصول و مباني ديني و ارزش‏ها‏ي معنوي بتوان بسياري ازبحران‏ها‏ي اجتماعي از بروز بحران هويت پيشگيري نمود. اين مطلب تنها در حد يك شعارو آرزو و آرمان دست نيافتني نيست. اگر امروز شاهد ناهنجاري‏ها‏ي اجتماعي در جامعه مي‏باشيم كه به بحران تبديل شده است، بدين علت است كه ساختارهاي اجتماعي چندان بر مبناي اصول ديني استوار نشده است. اگر بخشي از جامعه بر اساس رويكرد ديني و بخش‏ها‏ي ديگر عقب تر از آن حركت كنند، زمينه بحران هويت اجتماعي فراهم خواهد شد.

به عقيده نگارنده، مشكل اصلي جامعه ما اين است كه هنوز ارزش‏ها‏ و هنجارهاي دينيبه خوبي تعريف نشده و معرفت ديني جامعه در حد لازم و كافي نيست، بنابراين مشكل اصلي ما در نوع نگرش و رويكرد افراد جامعه، به ويژه مهندسين اجتماعي و مسئولين نهادهاي فرهنگي ـ اجتماعي نسبت به موضوع دين است. در مقابل وقتي به مباني دينيمراجعه مي‏كنيم، درمي‏يابيم كه عناصر ديني و آموزه‏ها‏ي آن از پتانسيل قويي برايايجاد يك جامعه سالم و داراي هويت والا و بالا، برخوردار است. بنابراين اولين قدم پيشگيري از بحران‏ها‏ و آسيب‏ها‏ي اجتماعي جهت دهي و ساماندهي امور اجتماعي براساس ارزش‏ها‏ و هنجارهاي ديني است كه البته اين كار، كاري سخت و زمان بر است.

1-4) نقش دين و آموزه‏ها‏ي ديني

دين چگونه و با چه سازوكاري مي‏تواند در تثبيت شخصيت و رفع بحران هويت مؤثر باشد؟به عبارت ديگر كاركرد دين چيست و چگونه مي‏تواند بحران زدايي كند؟

در اينجا به طور اختصار بعضي از سازوكارهاي ديني را جهت رفع بحران هويت اجتماعي يادآورمي‏شويم:

اولين و مهمترين كاركرد دين «معني بخشي» به زندگي است. دين زندگي را معنادار و هدفدار مي‏كند، به شكلي كه انسان بدون اينكه زندگي را به عنوان يك هدف اصلي بنگرد، درعين حال از زندگي لذت برده و آن را وسيله تقرب به سعادت قرار مي‏دهد. دين، انسانرا از سردرگمي و رنج كه همواره گريبانگير انسان‏ها‏ست، نجات مي‏دهد.

دين انسان را به سرچشمه حيات نزديك مي‏ كند و با آموزه‏ها‏ي حيات بخش خود، شخصيت حقيقي انسان را معرفي مي ‏كند. بر اساس آموزه‏ها‏ي ديني، انسان در صورتي كه راه هدايت را بپيمايد، لايق مقام خليفة اللهي در روي زمين مي‏باشد و اين امر اختصاص به جنس خاص و فرد خاصي ندارد، بلكه به تلاش و كوشش انسان وابسته است «و ان ليس للانسان الا ما سعي» (براي انسان چيزي جز سعي و تلاش خودش باقي نخواهد ماند).

2-4) تأكيد بر تشكيل خانواده

به اعتراف بعضي از انديشمندان اجتماعي امروزه در جوامع مدرن خانواده كاركرد اصلي خود را از دست داده است، نهادهاي اجتماعي، يكي پس از ديگري نقش خانواده را بر عهده گرفته اند، بر اين اساس انديشمندان اجتماعي مجبور شده اند كه تعريف مجددي ازخانواده ارائه دهند كه با وضعيت موجود همخواني داشته باشد، بحران‏ها‏ي اجتماعي عمدتاً بدين علت ظهور مي‏ كند كه هيچ چيز نمي‏تواند خلا كاركردهاي خانواده را پركند، اما در مقابل، انديشه ديني پايه و اساس روابط سالم اجتماعي و يكي از مهمترين و مقتدرترين گروه‏ها‏ي اجتماعي را خانواده مي‏داند و بر ازدواج به هنگام، منع شديداز جدايي و طلاق، احترام متقابل والدين و فرزندان به يكديگر، رعايت حقوق متقابل زنو مرد و فرزندان در خانواده سفارش و تأكيد كرده است. با وجود اين عناصر، هويت اجتماعي معني و مفهوم ديگري پيدا مي‏كند، خانواده استحكام مي‏يابد و در نتيجه چنين جامعه اي كمتر دچار بحران هويت خواهد شد.

3-4) روابط سالم اجتماعي

جامعه در حقيقت شبكه درهم تنيده اي از روابط افراد است. دين تأكيد دارد كه اين روابط به گونه اي سالم انجام پذيرد. رابطة سالمي كه در آن حقوق مشخص هر كدام ازطرفين رعايت گردد و لازمه اين شبكه حقوقي اين است كه از ابتدايي ترين حقوق مانندحقوق همسفر تا حقوق عالي و ضروري اجتماعي رعايت گردد. كاركرد اين شبكه سالم حقوقياين است كه جامعه از يك همبستگي اجتماعي بالايي برخوردار شود، لذا هر چقدر همبستگي اجتماعي افزايش يابد، بروز بحران هويت كمتر خواهد شد.

الگوها و نمونه‏ها‏ي فراواني از روابط سالم و مطلوب اجتماعي، در پرتو همبستگي اجتماعي بر اساس آموزه‏ها‏ي ديني را مي‏توان بيان نمود: همسايه خوب و رعايت حقوق همسايه، رفيق خوب و نمونه‏ها‏ي عالي تر تأكيد فراوان بر صله رحم و رعايت حقوق خويشاوندي به ويژه حقوق پدر و مادر.

يكي از آموزه‏ها‏ و ارزش‏ها‏ي اصيل ديني ارتباط با خويشاوندان دور و نزديك و ايجادعلقه صميمانه و برادرانه بين آنهاست. اين مهم تا بدان جا مي‏باشد كه حتي درمواردي، اسلام دستور مي‏دهد كه زكات واجب يا صدقات مستحب را ابتدا به خويشاوندان فقير برسانيد و اگر چنين فردي در بين خويشاوندان وجود ندارد، صدقات را به ديگران هديه دهيد. به طور كلي توصيه‏ها‏ي دين در اين موارد، در ايجاد يك جامعه سالم بافضاي اخلاق و برادري، در سطح بالاي همبستگي اجتماعي مؤثر است. آموزه اصلي دين ايناست كه «انما المؤمنون اخوه» مؤمنين همه با يكديگر برادرند. سفارش و تأكيد بر هديه دادن و پاسخ كافي و مناسب دادن به هديه آورنده و آموزه‏ها‏يي از اين نوع، همه يك جامعه ايده آل را پي ريزي مي‏ كند.

به هر ترتيب شبكه ارتباطي سالم حقوقي، در تعيين عناصر هويت بخشي اجتماعي مؤثر است،شكي نيست اين عناصر، هويت اجتماعي جامعه اسلامي را تشكيل مي‏دهد؛ جامعه ايي كه درآن شخصيت افراد لطمه نمي‏بيند، بلكه هر كسي موقعيت خاص خود را دارد و از حقيبرخوردار است و اين حق را مي‏تواند استيفا كند. در اين صورت نگران ضايع شدن حق خودنيست و دچار بحران هويت و تنش‏ها‏ي شخصيتي نخواهد شد. هر چه اين شبكه حقوقي گسترده تر گردد، همبستگي اجتماعي مستحكم تر مي‏شود، در اين وضعيت نابهنجاري‏ها وهنجارشكني‏ها‏ي مختلف مثل خودكشي، خودسوزي، انزواي اجتماعي و امثال آن، زمينه بروزو ظهور نخواهد يافت. زيرا به اعتقاد «دوركيم» خودكشي نتيجة ضعف همبستگي اجتماعي است، يعني نتيجه بحران هويتي است كه فرد در اثر گسيخته شدن از جمع دچار آن شدهاست، حال اگر در سايه مباني ديني همبستگي اجتماعي بيشتر شود، جامعه كمتر دچاربحران هويت جمعي خواهد شد.

4-4) تأكيد بر كسب علم و آگاهي

يكي از آموزه‏ها‏ي ديني تأكيد فراوان بر كسب علم و دانش و مذمت جهل و ناداني است.مهمترين كاركردهاي علم و دانش، شناخت نسبت به «خود» و جايگاه خود در نظام هستي استتا انسان در منظومه هستي سرگردان نباشد و دچار بحران هويت نشود. حضرت امير(ع) دراين مورد كلام راهگشايي دارند و مي‏فرمايد:«العالم من عرف قدره، كفي بالمرء جهلاًان لايعرف قدره» «انديشمند كسي است كه قدر و منزلت و جايگاه خود را بشناسد و جهل وناداني انسان همين بس كه قدر خود را نشناسد.»

تأثير گذاري اين عامل آنجا آشكار مي‏شود كه بدانيم موضوع علم و دانش محورهاي متعددي مي‏تواند باشد، يكي از عمده ترين محورها، آگاهي نسبت به حقوق خود و ديگراناست، بنابراين با توجه به عوامل علم آموزي و شبكه حقوق سالم، جامعه آرماني اسلامي،نماي بهتري خواهد يافت. بنابراين علم و دانش در كسب هويت بسيار كار ساز است، هر چه سطح آگاهي افراد جامعه بالاتر باشد، جامعه كمتر دچار بحران هويت جمعي خواهد شد.

انديشمند كسي است كه قدر و منزلت خود و جايگاه خود را بشناسد، جهل و ناداني انسان همين بس كه قدر خود را نشناسد. مكانيزم تأثير گذاري اين عنصر آنجا آشكار مي‏شود كه بدانيم موضوع علم و دانش، مي‏تواند محورهاي متعددي داشته باشد، يكي از عمده‏ترين اين محورها، علم و آگاهي نسبت به حقوق خود و ديگران است، بنابراين با در كنار هم قرار دادن اين عنصر - علم آموزي ـ و عنصر ديگر يعني شبكه حقوقي سالم جامعه آرماني اسلامي نماي بهتري خواهد يافت. بنابراين عنصر علم و دانش در كسب هويت بسيار كارسازاست. هر چه سطح آگاهي افراد جامعه بالاتر باشد، جامعه كمتر دچار بحران هويت جمعي خواهد شد

پاورقيها:

ـ الطائي، علي، ص34.

- جنكينز، ريچارد، ص5.

ـ ر.ك؛ الطائي، همان، ص39.

- Function.

ـالطائي، علي، ص62.

- نجم، 39.

ـ الطائي،علي، ص 157.

_ Social Phenomenon.

- Social changes.

ـ جنكينز، ريچارد،ص 9.

ـ در بحث‏هاي اجتماعي يك پديده اجتماعي مي تواند هم عاملو هم اثر باشد، در اين باب رجوع شود به: نصر، سيد حسين، ص7.

ـ گنون، رنه،ص 17.

ـ جنكينز، ريچارد، صص 8 ـ 7.

ـ همان، ص 139.

ـ گولد، جوليوس، ص 761.

ـ هميلتون، پيتر، ص277.

- Material culture.

-integration.

- Anomy.

ـ كاظمي، سيد علي اصغر، ص 80..

ـ افروغ، عماد، ص1.

_ Alienation.

- Anomy.

ـ گولد، جوليوس، ص 170.

ـ آلدرمك، كلانك لي، ص325.

ـ نهج البلاغه، خ101.

منابع:

- نصر، سيد حسين: «معرفت و معنويت»، ترجمه انشاء الله رحمتي، نشر سهروردي، 1380.

ـ كاظمي، سيد علي اصغر: «بحران جامعه مدرن»، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1377.

- گنون، رنه: «بحران دنياي متجدد»، ترجمه ضياء الدين دهشيري، موسسه انتشارات اميركبير، 1372.

ـ الطائي، علي: «بحران هويت قومي در ايران»، نشر شادگان، 1378.

ـ هميلتون، پيتر: «جامعه شناسي دين»، ترجمه محسن ثلاثي، انتشارات تبيان، 1377.