بحث از گسترش فرهنگ نماز در رسانه، بخشي از تبليغ معارف ديني از رسانه يا به نحو دقيق تر بخشي ازكاركرد رسانه ديني است كه بايد بخش هاي مختلف برنامه در اين خصوص هماهنگ باشند.اصولاً دو تصور از رسانه اسلامي وجود دارد؛ يكي آنكه تأثير پسوند اسلامي اين مقداراست كه برخي برنامه هاي اسلامي از اين رسانه پخش ميشود. يعني در تعدادي ازبرنامه هاي اين رسانه تبليغ اسلام صورت مي گيرد. مانند اينكه فرض كنيم وظيفه تهي ه برنامه هاي اسلامي فقط به عهده گروه هايي مانند معارف اسلامي و مناسبت ها در صدا وسيماست و گروه هايي مانند فيل و سريال، اجتماعي، اقتصادي و... در اين باره مسؤوليت يندارند. تصور دوم اين است كه وجود پسوند اسلامي به اين معناست كه مباني و معارف اسلامي ساري و جاري در تمام برنامه هاست و در اين صورت فقط گروه هاي معارف يامناسبت ها عهده دار ساخت برنامه هاي اسلامي نيستند كه البته تصوير دوم صحيح است. يعني تحكيم مباني و تبليغ اسلام در همه بخشها مورد توجه است و در كل رسانه هماهنگ صورت مي گيرد. يعني هم چنانكه گروه معارف تبليغ مي كند در سريالها نيز تبليغ غير مستقيم صورت مي گيرد.
از منظر ديگر نيز اين موضوع قابل تبيين است، به اين بيان كه برخي كارشناسان اموررسانه ها كه براي رسانه هاي جمعي مانند راديو و تلويزيون عمدتاً چند كاركرد، شامل آموزش و تربيت، اطلاعرساني و سرگرمي و تفريحي را مطرح ميكنند، تفكيك اينها را ازهم در موفقيت و تاثيرگذاري رسانه براي رسيدن به اهداف خود مضر ميدانند. يعني معتقدند رسانه بايد در حالي كه برنامه سرگرمي پخش مي كند آموزش بدهد. يا آنگاه كه آموزش مي دهد، اطلاع رساني كند. به بيان يكي از صاحبنظران، چون انگيزه مخاطب برايديدن برنامه هاي سرگرمي قوي است، آموزش و اطلاع رساني در ضمن اينگونه برنامه هامي تواند بهتر محقق شود: «سرگرمي يك انگيزه دهنده بزرگ است. وقتي مردم سرگرم مي شوند، گوش مي دهند. افزون بر اين، سرگرم كننده بودن پيام به اين معنا نيست كه اگرپيامي سرگرم كننده بود، اطلاع دهنده و قانع كننده و آموزش دهنده نيست. در حقيقت،مقوله هاي هدف هاي ارتباطي، مقوله هايي همگرا و متداخلند. هر هدفي مي تواند به طورمقدماتي حكم يك مقصد اوليه را داشته باشد تا برخي از هدفها و يا تمامي هدفهاي ديگررا در كاربردهاي علمي به كار گيرد.» 2
بنا بر اين تعارض در بخش هاي مختلف و ناهماهنگي در كاركرد سيستمي رسانه در اين باب،مانعي براي گسترش و تاثير فرهنگ اسلامي است و در مقابل هماهنگي و كاركرد منظم بخش هاي مختلف رسانه ضريب موفقيت و اطمينان به تاثيرگذاري را در شناختي و معرفي،احساسي و عاطفي و رفتاري انسان از يكديگر تاثير مي پذيرد و تخريب يا تضعيف هر يك برديگري اثر مي گذارد. لهذا اگر انسان به ديدن فيلم بيشتر علاقه مند است، آموزش مؤثر نيزدر همان جا واقع مي شود.
در خصوص نماز كه محور عبادات و پاي هو اساس خودسازي و رابطه با حقتعالي است وتبليغ آن در رسانه، اين امر اهميت فوقالعاده دارد؛ زيرا همانطور كه نماز مقدمات ظاهري مانند پاكي و طهارت و شرايط مكان و لباس موقعيت فيزيكي، دارد، مقدمات باطني نيز دارد كه عمده مطلب و آنچه مصلي را به مقصد نهايي نزديك مي كند و همين باطن نمازاست. امام راحل(ره) فرموده اند: «بدان كه از براي نماز غير از اين صورت، معنايي استو غير از اين ظاهر، باطني است؛ و چنانچه ظاهر را آدابي است كه مراعات ننمودن آن هايا موجب بطلان نماز صوري يا نقصان آن گردد، همين طور از براي باطن آدابي است قلبيه باطنيه كه با مراعات ننمودن آنها، نماز معنوي را بطلان يا نقصان دست بدهد؛ چنانچه با مراعات آنها نماز داراي روح ملكوتي شود.» 3
كاركرد رسانه بايد به گونهاي باشد كه به تحقق مقدمات باطني نماز بويژه در وقت اذان كمك كند و نه تنها آن را مختل نسازد كه موجب زمينه سازي و برانگيختن روح معنوي واحساس نياز و تعلق به نماز در مخاطبان شود. طبعاً اين كار مستلزم برنامه ريزي وتدارك زمينه مناسب است. آنچه به لحاظ اهميت در اينجا بايد يادآور شد طراحي و تنظيم برنامه (كنداكتور) پخش به نحوي است كه حتي الامكان برنامه هاي قبل از اذان با شيب مناسبي مخاطبان را براي نماز آماده كند، همچنين برنامه هاي بعد از اذان نيز متناسب با نماز و حالات معنوي آن باشد و حتي الامكان از قرار گرفتن نماز بين دو قسمت جذاب برنامه كه فكر و ذهن مخاطب را به خود ديگر مي كند جلوگيري شود. براي اين منظور بايد متناسب با فصول مختلف سال در چينش برنامه وقت نماز اصل باشد و در غير مواردي كه برنامه زنده و مستقيم پخش مي شود و چاره اي از آن نيست، ساير برنامه ها با وقت نمازتنظيم شود. حتي برخي بخش هاي پربيننده خبر كه در برخي از فصول سال به وقت اذان برمي خورد، متناسب با اوقات شرعي انعطاف بيابد. در اينجا به كارگيري خلاقيت ها وهنرمندي ها اهميت زيادي دارد. مثلاً در رسانه تصويري به هنگام پخش قرآن، به جاي نمايش تكراري قاري يا صحنه هاي ساختمان و ديوارهاي مساجد و غيره يا به تصويردرآوردن صحنه هاي جاذب و جالب از اقشار مختلفي كه در حال آماده شدن براي نماز هستند مانند كشاورز كنار زمين، كارگر در كارخانه، كارمند در اداره، راننده در كنار جاده،اهل منزل در خانه، دانش آموز و دانشجو در محل تحصيل و حتي عوامل پخش و مجريان تلويزيون در استاديوها و محل پخش برنامه ها، جلب و تحريك بسوي نماز صورت گيرد و به هنگام پخش اذان نيز تصوير جذاب همين افراد در حال نماز نمايش شود. بويژه آنكه برايواقعي جلوه دادن و تاثيرگذاري بيشتر، در تصويرها ملاحظه صبح و ظهر و شب بشود، به نحوي كه تصوير حاكي از همان وقت شبانه روز باشد.
مقام معظم رهبري (دام ظله) در ديدار اخير با رئيس و معاونان سازمان صدا و سيما درهمين خصوص فرموده اند: «... تمايل عموم به فيلم و سريال است من با بالاترش رامي خواهم بگويم، تاثيرگذاري هم متعلق به فيلم و سريال است. يعني اگر فرض كنيم تمايلعمومي هم نباشد شما بايد تبليغ غيرمستقيم كنيد. والا حالا فرضاً فلان عالم، فاضل درجه يك قم نشست كوهي از معلومات را هم بيرون ريخت. بحث سر اين نيست كه اين چقدرخوب است. بحث سر اين است كه اين چيز خوب، چقدر دارد ذهن مخاطب را مي سازد، ما دنبالاين هستيم. اين البته در سريال هست، در فيلم هست، اين در يك ضربه كوچك يك برنامه بزرگ است. مثلاً فرض كنيم كه در يك كلاس دبيرستان، يك كلاس ديني است. يك معلم آنجام يايستد نيم ساعت، سه ربع ساعت، از خدا و دين، اينها مي گويد. خوب ديديد بازتاب هايش چه چيزي است. غالباً بچه ها از معلم ديني گريزان، به خصوص اگر چنانچه او آدم خوش بيان و جذابي هم نباشد. اين يك جور تبليغ دين است.
يك جور ديگر هم اين است كه معلم فيزيك در اثناي كار علمي خودش مثلاً يك تك مضراببزند بگويد صنع الهي اين است- يك كلمه- ببينيد اين چقدر تاثير ديني مي گذارد. من دنبال اين هستم. من ميگويم ما در صدا و سيما معلم ديني نياوريد آنجا بگذاريد مردمرا متنفر كند. شما يك برنامه جذاب بگذاريد آن نكته را وسطش بزنيد. آن خوب است.» 4
همكاري، تنظيم و هماهنگي رسانه با نهادها و مؤسسات تاثيرگذار بيرون از رسانه
در كشور برخي از مؤسسات به طور ويژه به كار تبليغ و بسط معارف ديني مشغولند و برخينيز در ضمن فعاليت هاي خود به اين امر ميپردازند. قسم اول مانند مؤسسات ارشادي وتبليغي حوزهه اي علميه، سازمان تبليغات اسلامي و بسياري از مراكز دولتي و خصوصي كه به اين كار مي پردازند. بخش دوم مانند وزارت آموزش و پرورش، وزارت فرهنگ و ارشاداسلامي، فرهنگسراها و مانند اينها كه تبليغ و ترويج معارف اسلامي جزيي ازفعاليت هاي آنان محسوب مي شود رسانه هاي عمومي و بويژه صدا و سيما در كار بسط معارف اسلام و تبليغ نماز لازم است اولاً از اطلاعات و دستاوردها و امكانات آنان به خوبي استفاده كنند. و ثانياً براي پرهيز از هرگونه ناهماهنگي و تعارض در ارائه مفاهيم،اهداف و راهكارها فعاليت هاي خود را با آنان هماهنگ سازند كه البته اين همكاري درشكل متقابل و مؤثر آن نه تنها موجب تاثيرگذاري بهتر در جامعه مي شود، بلكه موجب رشدو تكامل متقابل نهادهاي ارشادي نيز مي گردد بيترديد براي گشودن افقهاي تازه وابتكارات نو و جذاب در عصر ارتباطات و موفقيت چشمگير رسانه هاي جمعي كه عمدتاً درغرب با زيربناي تفكر مادي فعاليت ميكنند، و در شرايط نوپايي جمهوري اسلامي و فقدانتجربيات كافي در اداره امور جامعه به خصوص تبليغ ديني از رسانه، توجه به اين امرحياتي است.
يكي از صاحب نظران حوزوي مي گويد: «صدالبته آنچه را كه فقهاي گذشته گفته اند ونوشته اند و به تحقيق پرداخته اند پاسخگوي امروز مسائل هنر ما نيست. تطور موضوع،متقاضيان و شرايط زماني و مكاني به وجود آمده است كه همه و همه بازنگري جدي به موضوع هنر را مي طلبد بدون شك از وظايف مهم فقه پاسخگويي به نيازهاي فردي و اجتماعي انسان هاست و رشد و بالندگي فقه هم، در گرو همين پاسخگويي است. در حال حاضر هنر ازمقوله هايي است كه مبتلا به جامعه ما است؛ به عنوان مثال موسيقي كه رايج ترين وپرمصرف ترين هنر است در راديو و تلويزيون كه امروز در رديف سيستم هاي سازندگي است،پخش موسيقي از اين دو رسانه از امور حتمي و جدايي ناپذير است و ناگزير همه افرادجامعه دچار آن هستند، زيرا كمتر كسي است كه خود را از اين دو رسانه دور نگه دارد.همچنين كوته انديشي است اگر كسي بپندارد اين نظام جمهوري اسلامي است كه پاي اين دورسانه را به زندگي مردم باز كرده است. اين پندار يا از سر غفلت و بي خبري ازواقعيت هاي جهان ناشي و يا غرض ورزي است.» 5
چنانكه در بيان فوق آمده است، موسيقي امروزه جزو مصارف عمومي مردم شده است زيراجزو لاينفك برنامه هاي صدا و سيماست و اگر توجه جدي نشود چه بسا توجه شديد نوجوانان و جوانان به اين مقوله موجب شود انواعي از موسيقي هاي مبتذل و منحرف كننده به جاي موسيقي هاي سالم و سازنده در اختيار آنان قرارگيرد. اين چنين است كه عدم پاسخگويي مناسب و سالم و مطابق شرع از سويي و اقناع كننده و رضايتبخش بودن آن از سوي ديگر دراين مسئله عنان اختياربسياري از جوانان علاقه مند را از ما گرفته به ديگران ميسپاردو با همين موانع كوچك اما پراهميت راه بر تاثيرگذاري و تبليغ و عمل به وظايف ديني بسته مي شود.
بدتر از آن زماني است كه عده اي از جوانها فكر كنند چون موسيقي حرام گوش ميك نند پس نماز خواندن ديگر بي فايده است. چنانكه هر گونه تمني ارضاء نابجايي ممكن است موجباين تخريب ذهني و عملي در افراد شود. و از اينجا اهميت پاسخگويي مناسب به نيازهاي قابل قبول توسط رسانه نتايجي چند جانبه دارد و همكاري و هماهنگي نهادهاي علمي،تحقيقاتي و اجرايي در حوزه مباحث ديني پشتوانه موفقيت در اين امر بسيار مهم است.
مقام معظم رهبري (دام ظله) در بخشي از حكم اول خود به رئيس سازمان صدا و سيما مطلبي دارند كه حاكي از توجه ايشان به اين امر است: «در مباحث اسلامي به كيفيت و عمق والايي مطالب توجه، و از طرح مطالب ضعيف و آميخته به اوهام و سلايق شخصي پرهيزشود. و براي برآمدن اين مقصود همكاري متين و سنجيده اي با حوزه هاي علميه و علماي دين به خصوص فضلا و علماي عالي مقام حوزه مباركه قم برگزار گردد. به طور كلي صدا وسيما مدرسي گسترده براي طرح حقايق اسلام ناب محمدي(ص) و معارف اهل بيت(ع) به گونه اي اصيل و صحيح گردد. در توليد برنامه هاي هنري از همكاري نهادهاي فرهنگي كشور مانند وزارت كشور، وزارت ارشاد، سازمان تبليغات و حوزه هنري و غير آنها بيشترين بهره شايسته گرفته شود.» 6
به طور كلي مخاطبان زيادي به لحاظ سن، جنس، تحصيلات، شغل، موقعيت فرهنگي و اقتصادي موقعيت اعتقادي و ديني و مانند اينها برخوردارند. طبعاً در برنامههايي كه مخاطب عام دارد بايد متوسطها و عموم يا موقعيت اكثريت را در نظر گرفت. يعني در عين آن كه برنامه ها از عمق و محتواي خوب برخوردارند قابل فهم عموم باشند و زبان يا فهم گروه خاص در آن اعمال نشود. همچنين در برنامه هايي كه مخاطب خاص دارد، در عين حال كه فهم و زبان مخاطب خاص مدنظر واقع مي شود اين نكته ظريف ملاحظه شود كه گرچه مي توان به لحاظ برنامه ريزي براي ارسال پيام مخاطبان را از هم تفكيك كرد اما به لحاظ شنيدن و ديدنن مي توان مخاطبان را ملزم كرد برنامه هاي ويژه خود را ببينند. كمااين كه تحقيقات نشان مي دهد مثلاً بسياري از كودكان برنامه هاي بزرگسالان و حتي فيلم سينمايي يا سريال هاي آخر شب تلويزيون را مشاهده كردهاند. ازاين رو برنامه هاي مخاطبان ويژه نيز بايد به گونه اي تدارك شود كه اگر مخاطبان ديگر در معرض آن قرار گرفتند از بدآموزي ها ياخسارت هاي احتمالي در امان باشند؛ كه اين يكي از امور دشوار در برنامه ريزي رسانه اي است.
از بين تفاوتهاي مخاطبان آنچه به لحاظ اهميت اشاره ميشود يكي توجه به نوجوانان وجوانان و طراحي برنامه هاي اذان و نماز و ساير برنامه هاي تبليغي براي آنان است كه بايد با آموزش، جذابيت، بهره هاي هنري و نيز متناسب با روحيات اين سنين كه برخي ازآنان تازه به تكليف رسيده اند همراه باشد.
وجه ديگر، توجه به مراتب معرفت و ايمان مخاطبان است. از اين حيث مخاطبان طيفي ازافراد كم اعتقاد و كساني كه نماز را سبك مي شمارند و اه تمامي در اقامه آن ندارند، تاكساني را كه اهل ذكر و معرفت بالا و توجه دائمي به انجام وظايف و اداي نماز اول وقت و نوافل و آداب هستند. شامل مي شود چنانكه اشاره شد از آنجا كه نم يتوان مخاطبان را در ديدن و شنيدن برنامه ها كاملاً از هم تفكيك كرد، به ناچار در رسانه بايدبه نحوي برنامه ريزي شود كه غنا و عمق و معنويت موجود در برنامه هاي اذان و نمازافراد رده بالاي طيف را راضي و مستغني سازد و زبان ساده و جذابيت و شورانگيزي آنافراد پايين طيف را به اداي فريضه وادارد به عنوان مثال مانند معلمي كه در كلاس درس حد وسط افراد كلاس را ملاحظه مي كند، اما در نظر دارد كه شاگردان قوي رانده وبدبين و شاگردان ضعيف، خسته و دچار كج فهمي نشوند. مثلاً سفارش ها و نصايح كم محتواي مجريان كم سن و سال و بعضاً غير مسلط بر ادبيات موضوع از اموري است كه ميتواند موجب دلزدگي افراد اهل معرفت و آگاه شود، كه در موارد متعددي از تحقيقات به عمل آمده اين اشكال از سوي چنين افرادي ديده شده است.
برنامه هايي كه در ساير كشورها ساخته و پرداخته مي شود در فضاي عمومي خود القاءكننده روح كلي حاكم بر نگاه و زيربناي فكري سازندگان آن به مخاطبان است. ضمن آن كه صحنه هاي نامناسب و منافي روحيه معنوي را نيز دربر دارد. رسانه در يك برنامه ريزي جامع و كارآمد بايد بتواند بهترين و كم خسارت ترين برنامه ها را تهيه كند و هنگام پخش آنها نيز مراعات ساعات پخش و لحظات عرفاني و معنوي شبانه روز و اوقات اذان و نمازرا بنمايد. سال گذشته يكي از شبكه هاي سيما سريالي عربي را در ماه مبارك رمضان بلافاصله پس از اذان مغرب پخش ميكرد كه گرچه محتوا و قصه فيلم خوب بود، اماصحنه هاي متعدد زنان بي حجاب آن واقعاً با اوقات معنوي پس از افطار سنخيتي نداشت.
موضوع ياد شده از بعد فرهنگي مورد توجه محققان و صاحبنظران قرار گرفته است. براي مثال يكي از محققان پس از انجام تحقيقاتي در اين باب چنين نتيجه گيري مي كند: «ازآنجاكه نقش تلويزيون انتقال فرهنگ است، بنا بر اين هر جامعه با توجه به فرهنگ خودبرنامه هاي تلويزيوني را طراحي مي كند و در اين راه ممكن است از فرهنگ بيگانه نيزتاثير بپذيرد. نظارت بر حضور اين فرهنگ ها، پالايش و تشخيص عناصر سره از ناسره وجذب هنجارهاي ارزشمند و مفيد ساير جوامع از جمله وظايفي است كه در تدوين برنامه هاي آموزشي بويژه برنامه هاي اخلاقي و مذهبي برعهده توليد كنندگان آنهاست.» 7
شنيدهايم كه آنتوني كوئين به هنگام ايفاي نقش حمزه(ع) در فيلم محمد رسولالله(ص)چند ماه به مطالعه تاريخ صدر اسلام و حتي سركشي به قبايلي از عرب كه زندگي غيرشهرنشيني دارند ميپردازد. و يكي از متخصصان ساخت برنامه در يك گفت وگوي تلويزيوني اظهار داشت: «هنگامي كه ما مثلاً در جريان سريال تلويزيوني امام علي(ع) از سياهي لشكرهايي استفاده مي كنيم كه چلوكباب خورده و وارد صحنه شده اند: نمي توانيم توقع داشته باشيم اين ها نمايانگر عربي باشند كه سه تا خرما مي خورد و وارد صحنه مي شد» ويسپس به فيلم سينمايي روز واقعه اشاره مي كند و مي گويد: «در ابتداي اين فيلم در كنارصحنه آرايي، موسيقي و ساير عوامل جذاب، آنچه جلوه واقعي به آن ميداد حضور عرب هاي سوخته و تكيده در صحنه بود.» 8
در جايي كه يك غذا خوردن مي تواند بر نحوه بازيگري تاثير بگذارد، قطعاً كسي كه درنقش انسان موحدي بازي مي كند ميخواهد در صحنه فيلم نماز بخواند و رابطه با معبود رابه عرصه بكشد، بايد از جنبه اعتقادي و روحي با نماز خواندن سنخيت داشته باشد. و يامجري كه مي خواهد مردم را براي نماز خواندن دعوت كند. بايد خودش از حيث فهم و درك موضوع و پايبندي فرد با صلاحيتي باشد. چنانكه مي بينيم گاهي خانمي كه در برخي فيلم ها نقش يك زن چادري را ايفا مي كند، از نگهداري طبيعي و استفاده صحيح و جذاب ازچادر ناتوان است زيرا با چادر بازي مي كند، نه زندگي. به عبارت ديگر انسان بايد باامور ديني و معنوي و بويژه نماز زندگي كند تا بتواند نقش آنرا نيز خوب اجرا نمايد.از اينرو تاثير واقعي كلام آن كسي كه جمله اي عقيدتي و يا توصيه اي عبادي يا اخلاقي را حتي در رسانه مطرح مي كند، ناشي از ميزان آگاهي، پايبندي و اعتقاد وي به مفاد آن جمله است و همين امر براي بازيگران، عامل مهمي در تاثيرگذاري و غيرتصنعي بودن نقش بازيگر است.
نكته ديگر اين كه بايد توجه شود در فيلم ها و سريال ها، نمازگزار از نقش هاي تاثيرگذارفيلم باشد. مثلاً گاهي ديده ميشود در فيلم ها پيرمرد يا پيرزني نماز ميخواند كه هيچگونه جاذبه اي براي مخاطب ندارد. يا در فيلم كساني از نمادهاي ديني استفاده مي كنند كه تناسب و سنخيتي با آن ندارند، مانند استفاده كردن از عبا و تسبيح كه دربرخي از موارد علاوه بر تصنعي جلوه كردن، موجب تعارض و بيارزشي و فقدان اعتبارنماد مذكور نزد مخاطب نيز مي شود.
در زماني كه رسانه ديني به حكومت ديني منتسب است، تبليغ آشكار، شرايط دشواري پيدامي كند. هم چنين اين تبليغ ها از مسائل زيادي متاثر مي شود. اگر رسانه با دقت وهوشياري پيام خود را ارسال نكند، بسا هر سخني درباره معارف اسلام، سياسي و تحكمي جلوه كند. و يا مخاطبان از عملكرد حكومت مداران كه منتسب به حكومت ديني هستند،برداشت بدبينانه اي داشته باشند كه قبل از شنيدن محتواي هر پيامي آن را با ذهنيت منفي خود تفسير نمايند. به اين ترتيب رسانه بايد ضمن تاييد اصل نظام با حفظ مصالح،به نقد مسؤولان نظام بپردازد. تا مردم عملكرد ناصحيح برخي مسؤولان را به حساب نظام اسلامي و اسلام نگذارند، و در واقع از اين حيث رسانه بايد در بي طرفي كامل قرارداشته باشد تا مخاطبان به گفته هايش اعتماد كنند. تحقيقات نشان داده است مردم بين مباحث مختلفي كه از رسانه پخش مي شود تفكيك زيادي نمي كنند، يعني بي اعتمادي مخاطب دريك بعد روي ساير ابعاد تاثير مي گذارد. بويژه در ارسال پيامهاي ارزشي و تبليغ معارفديني، اصل مهم در نظر مخاطبان صلاحيت معرفتي و اعتقادي و اخلاقي گوينده است كهبراي رسانه نيز حائز اهميت زيادي است.
حتي در جايي كه مسؤولان نظام نماز بخوانند اما مثلاً با مراجعان خود بدرفتار باشنديا بدتر از آن ارباب رجوعي را به بهانه نماز بياندازه معطل بگذارند و مانند اين هادر ذهنيت مخاطبان نسبت به موضوع اثر مي گذارد. در اين موارد رسانه وظيف هاي مضاعفپ يدا مي كند، يعني علاوه بر آنكه كار خود را خوب انجام مي دهد بايد با چشم بينا وتيزبين خود، ذهنيت هاي منفي مخاطبان را دريابد و سازنده ترين برخورد را با آنب نمايد.
پس از بيان چند موضوع اساسي راجع به آسيب شناسي رسانه در بسط و ترويج فرهنگ نماز،به ذكر پيشنهادهايي براي تحقق نكات ياد شده و موفقيت بيشتر رسانه در اين امر مهم مي پردازيم:
1ـ در برنامه هاي مربوط به نماز، نتايج دنيوي آنكه براي بيشتر مخاطبان اهميت زيادي دارد بيان شود. تلويزيون الجزيره كه هماكنون فرستنده موفقي است برنامهاي دارد تحت عنوان «الشرع و الحياة». ما در صداي جمهوري اسلامي ايران سالهاست كه برنامه اي تحت عنوان «علن و زندگي» داريم، اما برنامه «دين و زندگي» نداشته ايم. در حالي كه اين مقوله جاي كار زيادي دارد؛ مثلاً يكي از نويسندگان معاصر در كتاب خود با استفادهاز روايات نبوي و مباحث علمي روز توضيح مي دهد كه نماز فوايد زيادي دارد مانند:آرامسازي و روان درمانگري، افزايش عزت نفس و خودباوري، تحمل كمبودها و از بين بردن احساسات حقارت آميز. 9 كه هر يك از اينها را مي توان دستاوردهاي مهمي براي نمازگزاردر زندگي پر از مشكلات امروز دانست.
2ـ به هنگام اذان و اداي نماز بر رحمت واسعه خداوند و توبه پذيري حضرت ح تاكيد شود.زيرا به علت مشكلات و مفاسد، افرادي هستند كه بسا با انجام گناهان به چندان عظيمي خود را از رحمت خداوند مايوس بدانند و اين امر مانع اداي نماز در آنان شود، كه اينامر توصيه قرآن كريم نيز مي باشد: «من يقنط من رحمة ربه الاالضالون» 10
3ـ نمايش نماز خواندن افراد متفاوت از حيث سن، شغل، موقعيت فرهنگي، اجتماعي و غيرهدر هنگام اذان و فاصله اي پس از آن.
4ـ سفارش تهيه برنامه هاي پرجاذبه و قوي براي اوقات اذان و نماز و بخش هاي ديگربرنامه اي توسط افراد خلاق و هنرمندي كه خود معتقد و عامل باشند.
5ـ تدارك صحنه هايي كه نشان دهد نماز خواندن با مظاهر ترقي و پيشرفت منافاتي ندارد.زيرا گاهي اين گونه تناقض ها كه ناشي از ناآگاهي و يا ديدن الگوهاي يك بعدي است، سهم زيادي در واكنش هاي منفي افراد در قبال اداي نماز دارد.
6ـ در ترويج نماز و بويژه هنگام اذان و قبل از آن از اشعار و قطعات عرفاني كه بحمدالله در ادبيات غني ما فراوان است استفاده شود.
7ـ برنامه هاي قبل و بعد از نماز بايد متناسب با اوقات معنوي و اقتضاي عبادي اذان واقامه طراحي شوند.
8ـ نماز خواندن براي هر شرايطي (چنانكه شرع مقدس مقرر داشته است) آسان نمايش داده شود.
9ـ برنامه اذان و نماز قبل يا بعد و احياناً وسط برنامه هاي كودك و نوجوان و حتي جوانان متناسب با نياز و فهم آنها تدارك شود.
10ـ براي ترويج فرهنگ نماز و ايجاد انگيزه در كساني كه آشنايي و انس زيادي با اين فريضه ندارند خاطرات و نظرات شخصيت ها و افراد موفق درباره نماز از رسانه پخش شود.در اين بين حتي ذكر يك جمله اين افراد بزرگ تاثير فراوان دارد. مثلاً مهاتما گاندي رهبر بزرگ هند گفته است: «اگر نماز نبود و با خدا ارتباط پيدا نمي كرد، به طور حتم سالها بود كه ديوانه شده بودم.» 11
11ـ استفاده از داستان ها، تمثيلات و ضربالمثل هاي آموزنده درباره نماز در بخش هاي مناسب برنامهها؛ به منظور جذب و جلب توجه مخاطبان به اهميت نماز.
12ـ از آنجا كه تصورات برخي از مردم ما به ويژه جوانان از محيط هاي غيراسلامي بخصوص غرب غيرواقعي است، يعني اين عده تصور مي كنند هرآنكس و هرآنچه آنجاست از دين ومعنويات به دور است، و از سوي ديگر هنگامي كه مظاهر پيشرفت و ترقي آنها را در علوم تجربي و فناوري هاي نوين را مشاهده مي كنند ناخودآگاه گمان مي كنند براي پيشرفت كردن يا مدرن بودن بايد از دين و معنويات فاصله گرفت. در چنين شرايطي نشان دادن جلوه هاي دينداري و معنويات و به ويژه نماز خواندن در غرب اين برداشت ناصحيح را كه يكي ازعوامل مهم بحران هويت نيز هست اصلاح مي كند.
13ـ آرامش خاطر و آسودگي روان از گمشده هاي مردم در روزگار ما است كه همه نيازمند وطالب آن هستند. لهذا توجه دادن به اين امر كه فقط ياد خدا او نماز مي تواند روحسرگردان انسان را آرام كند و از دغدغه هاي مختلف برهاند و خوشي دائمي براي انسان حاصل كند تاثير زيادي خواهد داشت. به ويژه اگر اين موضوع با استفاده از هنر و درفيلم ها به صورت غيرمستقيم ارائه شود و در بيان آن از تحقيقات علمي انجام شده نيزبهره گيري شود براي توجه و ايجاد انگيزه به نماز خواندن بسيار مؤثر است. قرآن كريم بر اين مطلب تاكيد فرموده است: الابذكر الله تطمئن القلوب 12 و من اعرض عن ذكري فان له معيشة ضنكا 13
14ـ صحنه هاي پخش اذان و اداي نماز در تلويزيون در عين داشتن محتوا و پيام مناسب،لازم است از زيبايي و جاذبه كافي برخوردار باشد. زيرا در اين صورت توجه به آن براي همگان به ويژه نوجوانان و جوانان دلپذيرتر مي شود كه «الله جميل و يحب الجمال»
15ـ افرادي كه به عنوان الگو براي نماز خواندن معرفي مي شوند حتي الامكان شخصيت هاي داراي وجوه مختلف پذيرش از سوي مخاطبان باشند. تحقيقات نشان داده است كه چنين افرادي مورد پذيرش و توجه ديگران براي اينگونه امور قرار مي گيرند. در يكي ازنظرسنجي هايي كه از مردم تهران درباره نماز جمعه، صورت گرفته است، پاسخ دهندگان كه ديدگاه شان قابل تعميم به كل شهروندان تهراني است درباره مهمترين ويژگي هاي يك امام جمعه به ترتيب به اين امور اشاره كرده اند: درستكار و امين- آگاه به مشكلات جامعه وكوشا در رفع آنها- مؤمن و باتقوا- عالم- سياستمدار- عادل و مورد قبول مردم. 14
يادآوري مي شود همين تحقيق نشان مي دهد كه مردم يكي از ويژگي هايي را هم كه در مراتب بعد آمده است غير جناحي بودن دانسته اند، كه به نظر مي رسد در شرايط كنوني مبلغان ديني و مروجان نماز و رسانهها بايد به اين امر توجه وافر كنند.
16ـ يكي از اقدامات مؤثر رسانه در امر نماز، آموزش و توجيه والدين در برخورد بافرزندان خود و واداشتن آنها به اداء نماز است. ضعف شناختي يا مشكلات رفتاري والدين نمازگزار در اينباره اثرات سوئي بر گرايش فرزندان به نماز دارد. برخي اطلاعات حاكي از آن است كه گاهي خانواده ها به جاي جذب فرزندان به نماز با رفتار غلط خود آنها رابه نماز بدبين و از آن بيزار مي كنند. در اين جا اولاً بايد به والدين آموزش داده شود كه بچه ها با امر آنها به نماز، نمازخوان نم يشوند بلكه در مرتبه نخست رفتار رابه همه رفتارهاي والدين و از جمله نماز خواندن جلب مي كند. و در مرتبه دوم در شراي طو محيط پر از تعارض موجود فقط با برنامه ريزي، دقت، حوصله و محبت مي توان فرزندان رابه نماز جلب كرد.
17ـ در فيلمها و نمايشها بايد نشان داده شود كه يكي از عوامل صبر و تحمل ايفاگران نقش مثبت، اهتمام به نماز است. واقعاً در اين زمينه كوتاهي زيادي شده است. ما حتي يك نمونه كار قابل قبول در اين زمينه سراغ نداريم. درحالي كه مقاومت در برابر مشكلات و مصائب براي همه انسان ها در اين عالم ضروري است و اين امر بستگي زيادي با رابطهبا خدا و به ويژه نماز دارد. كه قرآن كريم نيز فرموده است: «واستعينوا بالصبر والصلاة ان الله مع الصابرين.» 15
18ـ تلاش و برنامهريزي شود تا نقشه اي مثبت و متدين كه در فيلم ها اداي نماز مي كننداز افراد معتقد و پايبند به امور شرعي انتخاب شوند تا علاوه بر آنكه نقش خود راطبيعي و تاثيرگذار ايفا مي كنند از احساس تصنع و تزلزل در مخاطبان نيز جلوگيري شود.تصور كنيم اگر بيننده چند ماه قبل هنرپيشه اي را كه اكنون نماز مي خواند ايفاگر نقش فرد مؤمني است، در فيلمي خلاف اين ديده باشد، چه تاثير سوئي در باور، پذيرش وتاثير اين مخاطب پديد خواهد آمد.
19ـ نقشهاي مثبت در فيلمها و بهويژه سريالها در بسياري اوقات خطا نميكنند،خويشتندار و با ظرفيت هستند و مانند آن، معلوم هم نيست چگونه و چرا؟ يكي از راه هاي ترويج نماز و مؤثر و سازنده كردن فيلم ها اين است كه اين روحيات و بسياري ازاخلاقيات باارزش ديگر را به نماز نسبت دهيم. آنگاه هم فيلم واقعي تر جلوه مي كند كه قهرمان فيلم واقعاً با تكيه بر اعتقاد و ايمان خود، خويشتنداري مي كند و هم ترويج نماز صورت گرفته است. قرآن كريم نيز كه بر اين تاكيد دارد: «ان الصلاة تنهي عن الفحشاء والمنكر.» 16
20ـ كساني كه عهده دار ساخت برنامه هاي ترويج و تبليغ نماز هستند، به لحاظ اهميت موضوع و روزآمدن كردن برنامه ها و اطمينان از تاثيرگذاري و رسيدن به نتيجه بايد درجريان تحقيقات انجام شده در اين خصوص قرار گيرند و از آنها استفاده كنند. بساعلاقه منداني به نماز و ارزش هاي ديني باشند كه بتوانند كارهاي ارزندهاي در اين باره انجام دهند، اما به هر دليل با اعلام و فراخوان عمومي اعلام همكاري نكنند. در اين صورت بايد با برسي آثار مؤلفان، محققان، مترجمان، هنرمندان، سازندگان فيلم ها،قصه نويس ها و مانند اين ها از طرق مختلف استعدادهاي خوب و توانا شناسايي شوند تا كارتبليغ نماز در كشور از طريق رسانه به جرياني همه جانبه، موفق و اثرگذار تبديل شود.
8ـ ميرفخرايي، مجيد، متخصص صحنه پردازي، مصاحبه در برنامه تلويزيوني شما و سيما. مورخ 28/3/78
15ـ قرآن كريم، سوره بقره، آيه 45.
1ـ امام خميني، تحريرالوسيله، ج 1، ص 244.
2ـ مولانا، حميد، گذر از نوگرايي، ترجمه يونس شكرخواه،وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي. 1371، صفحه 160.
3ـ امام خميني، آداب نماز، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني، پ372، صفحه 2
5ـ حجةالاسلام محمدحسن نجفي، مجله سروش، 3 شهريور 137 6ـمتن حكم اول مقام معظم رهبري به آقاي دكتر علي لاريجاني مورخ 24/11/725
9ـ دكتر نجاتي، محمد عثمان، قرآن و روانشناسي، ترجمه عباس عرب، بنياد پژوهش هاي آستان قدس رضوي، 1369، صفحه 307
7ـ دكتر دادستان، پريرخ، نقش تلويزيون در شكل گيري و تقويت مفاهيم مذهبي و اخلاقي كودكان دوره ابتدايي، مركز تحقيقات، مطالعات و سنجش برنامه اي صدا و سيما، 1377، صفحه 8
12ـ قرآن كريم، سوره رعد، آيه 28.
13ـ قرآن كريم، سوره طه، آيه 124.
14ـ نظرسنجي از مردم تهران درباره نماز جمعه، مركزتحقيقات، مطالعات و سنجش برنامه اي صدا و سيما، شماره هاي 4581378 و 4591378.
10ـ اسمي، رضا، نقش نماز در بهداشت رواني فرد و جامعه،مركز تحقيقات صدا و سيما، 1377، صفحه 97.
11ـ قرآن كريم، سوره حجر، آيه 56.
4ـ سخنان مقام معظم رهبري در ديدار با رئيس و معاونان صداو سيما، مورخ 13/4/79
16ـ قرآن كريم، سوره عنكبوت، آيه 45.
6ـ متن حكم اول مقام معظم رهبري به آقاي دكتر علي لاريجاني مورخ 24/11/72