آزادى از منظر درون و برون دينى (2)

عبد الحسين خسروپناه

ج: آزادى عقيده

آزادى عقيده، نوعى ديگر از آزادى است كه جولانگاه مناظرات و اختلاف آراى انديشمندان و متفكران شد. آيا عقيده مطلق است‏يا محدود؟ ملاك انتخاب عقيده چيست؟در اين ارتباط پرسشهايى مطرح است.

اينك در ادامه‏ى بحث‏به تبيين ديدگاه استاد شهيد مطهرى در ارتباط با آزادى عقيده مى‏پردازيم:

1. عقيده‏ى مطلق، آزاد نيست‏بلكه حد و مرز دادن به آزادى عقيده امرى لازم و ضرورى است; زيرا اولا عقيده‏اى كه انسان انتخاب مى‏كند هميشه بر مبناى تفكر و انديشه يست‏بلكه اغلب عقايد بر اساس تقليد و پيروى كوركورانه از اكابر و بزرگان و پدر و مادر و يا از محيط است و نيز گاهى بر اساس دل و احساسات عقيده‏اى بسته مى‏شود و از آن‏جهت كه دلبستگيها موجب تعصب، جمود، خمود و سكون است‏بشر نمى‏تواند در عقيده مطلقا آزاد باشد.

ثانيا عقيده جلوى فكر و آزادى در تفكر را از انسان مى‏گيرد; زيرا وقتى كه دل بسته شد چشم بصيرت، كور و گوش بصيرت كر مى‏گردد. ⁽¹⁾

ثالثا، عقايد غلط باعث اسارت انسانها و خروج آنها از مسير انسانيت مى‏شود و به خاطر انسانيت و حقوق انسانيت‏بايد اين زنجيرها را از دست و پاى او باز كرد مانند طبيبى كه آزادى انسانهايى را كه از خارش بدن لذت مى‏برند مى‏گيرد و به طبابت آنان مى‏پردازد. ⁽²⁾

رابعا از آن جهت كه لازمه‏ى محترم شمردن بشر، هدايت نمودن او در راه ترقى و تكامل است، بايد جلوى هر عقيده‏اى كه انسان را از تكامل باز مى‏دارد، گرفته شود. ⁽³⁾

2. آزادى در اعتقاداتى مجاز است كه مبناى آن تفكر و انديشه باشد، در واقع آزادى چنين عقيده‏اى به آزادى فكرى مستند است. ⁽⁴⁾

3. از ديدگاه استاد مطهرى، آزادى عقيدتى و دينى در مغرب زمين، معلول دو عامل اجتماعى و فكرى است:

الف. عامل اجتماعى; عملكرد و روش عملى غلط كليسا در قرون وسطى و ايجاد محكمه تفتيش عقايد و مجازاتهاى سخت‏بر افرادى كه فكر و عقيده‏اى مخالف با كليسا داشتند، نمونه‏اى از آن است.

ب. عامل فكرى; به نظر فلاسفه‏ى اروپا مذهب و دين مربوط به وجدان اشخاص و افراد است‏يعنى هر فردى در وجدان خود نيازمند به يك سرگرمى به نام مذهب است از آن جهت كه مسايل مربوط به وجدان شخصى هر فرد خوب و بد و حق و باطل و راست و دروغ ندارد و تمام اين امور مربوط به پسند افراد است در نتيجه مذهب حق و باطل ندارد.

استاد در نقد عامل فكرى مى‏فرمايد: معرفت اين گروه نسبت‏به دين غلط است; دين مانند مسايل بهداشتى و فرهنگى امر حقيقى است نه شخصى و وجدانى، دين يك راه واقعى براى سعادت بشر است لذا آزادى در عقيده‏اى كه معارض با سعادت آدميان باشد و بر مبناى تفكر نباشد مانند اين است كه مردم را در مسايل بهداشتى و فرهنگى آزاد بگذارند پس نه تنها دين يك مسئله سليقه‏اى و شخصى از قبيل انتخاب رنگ لباس يست‏بلكه يك امر «آبجكتيو» وواقعى است. ⁽⁵⁾

در اينجا استاد، خوانندگان عزيز را به اشكال بعضى از قايلان به آزادى عقيده مبتنى بر ناسازگارى دين با مقتضاى طبيعت انسان متوجه ساخته، به نقادى آن پرداخته است:

«بعضى علت كاهش تاثير تعليمات دين را اين مى‏دانند كه بشر طبعا ميل به شهوت و آزادى دارد و دين بر خلاف مقتضاى ميل و رغبت طبيعى انسان است، براى انسان قيد و محدوديت است تا وقتى كه وسيله اعمال شهوات و عياشى فراهم نيست مردم به سوى دين مى‏گردند و دل خود را با معانى و افكار دينى خوش مى‏كنند و همين‏كه وسيله فراهم شد به دنبال همان چيزى مى‏روند كه مقتضاى طبيعت و ميل و رغبتشان است. اين جواب هم ناصواب و ناتمام است.

البته شبهه‏اى نيست كه فراهم بودن و فراهم نبودن وسايل شهوات بى‏تاثير نيست كه انسان را از خدا غافل كند و او را نسبت‏به وظيفه و تكليفى كه خداوند معين فرموده لاقيد و لاابالى نمايد; ولى اين تعبير صحيح نيست كه دين مطلقا مخالف ميل و رغبت است، قيد و محدوديت است اگر مخالف يك ميل و يك رغبت است‏با يك ميل و يك رغبت ديگر هماهنگى دارد، اگر از يك نظر قيد و محدوديت است از نظر ديگر آزادى و حريت است‏». ⁽⁶⁾

اشكال ديگرى كه بعضى‏ها بر اسلام گرفته‏اند و استاد آن را طرح مى‏كند اين است كه: قرآن تصريح مى‏كند كسانى كه عقيده‏ى شرك را پذيرفته‏اند شما به هيچ شكل آنها را تحمل نكنيد البته كسانى كه عقيده‏ى غير اسلامى ديگرى مثل مسيحيت و يهوديت و مجوسيت را اختيار كرده‏اند اسلام متعرض آنها نمى‏شود، ولى نسبت‏به مشركان مى‏گويد اگر چنين عقيده‏اى انتخاب كرده‏اند شما ابتدا مهلتشان بدهيد و در يك شرايط معينى اگر نپذيرفتند آنها را به كلى از بين ببريد آيا اين دستور با اين اصل (آزادى) سازگار است‏يا نه؟همچنين با اصل ديگرى كه در خود قرآن هست چطور؟مگر قرآن نمى‏گويد:« لا اكراه في الدين قد تبين الرشد من الغي‏» در كار دين اكراه و اجبارى نيست‏» ⁽⁷⁾ ; پس چرا انتخاب شرك براى مشركان قابل تحمل از سوى موحدان نيست؟!

استاد در پاسخ آن فرمود: بشر حق فطرى و حق طبيعى دارد ولى حق طبيعى و فطرى بشر اين نيست كه هرعقيده‏اى را كه انتخاب كرد به موجب اين حق محترم است... اسلام مى‏گويد انسان محترم است ولى لازمه اين احترام اين است كه استعدادها و كمالات انسانى محترم باشد نه اين‏كه انتخاب او محترم باشد و شريفترين استعدادهايى كه در انسان هست‏بالا رفتن به سوى خداست «يا ايها الانسان انك كادح الى ربك كدحا فملاقيه‏» ⁽⁸⁾ ; يعنى‏اى انسان! تو با هر رنج و مشقت در راه طاعت و عبادت حق بكوشى، عاقبت‏حضور پروردگار خود مى‏روى و نايل به ملاقات او مى‏شوى. مشرف شدن به شرف توحيد است كه سعادت دنيوى و اخروى در گرو آن است‏حالا اگر انسانى بر ضد توحيد كارى كرد او انسان ضد انسان است‏يا بگوييم حيوان ضد انسان است‏بنابر اين ملاك شرافت و احترام و آزادى انسان اين است كه انسان در مسير انسانيت‏باشد، انسان را در مسير انسانيت‏بايد آزاد گذاشت نه انسان را در هرچه خودش انتخاب كرد بايد آزاد گذاشت و لو اين‏كه آنچه انتخاب مى‏كند بر ضد انسانيت‏باشد». ⁽⁹⁾

اما درباره‏ى آيه «لا اكراه في الدين‏» استاد تفاسير مختلفى دارد; در بعضى از آثار و نوشته‏هاى ايشان استفاده مى‏شود كه مراد از آيه، آزادى فكرى است نه آزادى عقيده ⁽¹⁰⁾ در بعضى موارد مى‏فرمايد: مراد از «لا اكراه‏»جبر تكوينى است‏يعنى دين و ايمان اصلا قابليت اجبار كردن را ندارد دين مانند محبت و دوستى، زور بردار نيست. ⁽¹¹⁾

د: آزادى فردى

آزادى فردى در مقابل آزادى اجتماعى يكى ديگر از انواع آزادى به شمار مى‏رود كه بيشتر مغرب زمينان به ظاهر سنگ آن را به سينه مى‏زنند. در تعريف «آزادى فردى‏» گفته‏اند: «آزادى فردى يعنى براى فرد شخصيت قايل شدن‏». ⁽¹²⁾

استاد، آن را يكى از مشخصات ايدئولوژى اسلامى معرفى مى‏كند و مى‏فرمايد: «اسلام در عين اين كه دينى اجتماعى است و به جامعه مى‏انديشد و فرد را مسئول جامعه مى‏شمارد، حقوق و آزادى فرد را ناديده نمى‏گيرد و فرد را غير اصيل نمى‏شمارد. فرد از نظر اسلام چه از نظر سياسى و چه از نظر اقتصادى و چه از نظر قضايى و چه از نظر اجتماعى، حقوقى دارد. از نظر سياسى حق مشورت و حق انتخاب; و از نظر اقتصادى حق مالكيت‏بر محصول كار خود و حق معاوضه و مبادله و صدقه و وقف... دارد; و از نظر قضايى حق اقامه دعوى و احقاق حق و حق شهادت; و از نظر اجتماعى حق انتخاب شغل و مسكن و انتخاب رشته تحصيلى و غيره، و از نظر خانوادگى حق انتخاب همسر و ... دارد». ⁽¹³⁾

ايرادى كه بر آزادى فردى از نظر اسلام گرفته شده است قضيه‏ى وجوب حجاب براى زنان مسلمان است و گفته‏اند: حجاب موجب سلب حق آزادى كه يك حق طبيعى بشرى است مى‏گردد و نوعى توهين به حيثيت انسانى زن به شمار مى‏رود.

استاد در پاسخ به اين اشكال مى‏فرمايد: حجاب در اسلام يك وظيفه‏اى است كه بر عهده‏ى زن نهاده شده كه در معاشرت و برخورد با مرد بايد كيفيت‏خاص را در لباس پوشيدن مراعات كند اين وظيفه نه از ناحيه مرد بر او تحميل شده و نه چيزى است كه با حيثيت و كرامت او منافات داشته باشد و يا تجاوز به حقوق طبيعى او كه خداوند برايش خلق كرده است محسوب بشود. اگر رعايت پاره‏اى مصالح اجتماعى، زن يا مرد را مقيد سازد كه در معاشرت روش خاصى را اتخاذ كنند و طورى راه بروند كه آرامش ديگران را برهم نزنند و تعادل اخلاقى را از بين نبرند چنين مطلبى را زندانى كردن يا بردگى نمى‏توان ناميد و آن را منافى حيثيت انسانى و اصل آزادى فرد نمى‏توان دانست. ⁽¹⁴⁾

ه: آزادى اجتماعى

قسم ديگر از اقسام آزادى كه استاد مطهرى از آن بحث كرده است آزادى اجتماعى مى‏باشد. «آزادى اجتماعى يعنى بشر بايددر اجتماع از ناحيه‏ى ساير افراد اجتماع آزادى داشته باشد، ديگران مانعى در راه رشد و تكامل او نباشند او را محبوس نكنند به حالت‏يك زندانى درنياورند كه جلو فعاليتش گرفته شود، ديگران او را استثمار نكنند، استخدام نكنند، استبعاد نكنند يعنى تمام قواى فكرى و جسمى خود او را در جهت منافع خودشان به كار نگيرند اين را مى‏گويند آزادى اجتماعى‏». ⁽¹⁵⁾

به عبارت ديگر: «آزادى اجتماعى آزادى انسان است از قيد و اسارت افراد ديگر». ⁽¹⁶⁾

استاد اين نوع از آزادى را يكى از اهداف انبيا معرفى مى‏كند و در اين باره مى‏فرمايد: «يكى از هدفهايى كه انبيا داشته‏اند اين بوده است كه به بشر آزادى اجتماعى بدهند يعنى افراد را از اسارت و بندگى و بردگى نجات بدهند». ⁽¹⁷⁾

و: آزادى جنسى

آزادى جنسى يكى از زيرمجموعه‏هاى آزادى اجتماعى به حساب مى‏آيد كه غربيان با اين وسيله به بى‏بند و بارى مردم آن سرزمين رونق دادند و براى عقلانيت آن به توجيهات فلسفى و روانشناختى تمسك جستند; ولى اين اشتباهى بود كه منشا چنين خطا و اشتباه بى توجهى به پيامدهاى آن بود. استاد در اين باره مى‏فرمايد: «اشتباه فرويد و امثال او در اين است كه پنداشته‏اند تنها راه آرام كردن غرايز، ارضا و اشباع بى حد وحصر آنهاست. اينها فقط متوجه محدوديتها و ممنوعيتها و عواقب سوء آنها شده‏اند و مدعى هستند كه قيد و ممنوعيت غريزه را عاصى و منحرف و سركش و ناآرام مى‏سازد، طرحشان اين است كه براى ايجاد آرامش اين غريزه، بايد به آن آزادى مطلق داد... اينها توجه نكرده‏اند كه همان‏طور كه محدوديت و ممنوعيت غريزه را سركوب و توليد عقده مى‏كند و رها كردن و تسليم شدن و در معرض تحريكات و تهييجات درآوردن آن را ديوانه مى‏سازد و چون... امكان ندارد همه‏ى خواسته‏هاى بى‏پايان يك فرد برآورده شود غريزه بدتر سركوب مى‏شود و عقده‏ى روحى به وجود مى‏آيد به عقيده ما براى آرامش غريزه دو چيز لازم است‏يكى ارضاى غريزه در حد حاجت طبيعى و ديگر جلوگيرى از تهييج و تحريك آن‏». ⁽¹⁸⁾

پيامدهاى آزادى جنسى

غربيان در بحث آزادى جنسى به يك جنبه آن توجه كردند لكن از جنبه‏هاى منفى و پيامدهايى كه ويران كننده‏ى روان و جامعه است غفلت نمودند. استاد به بعضى از اين نتايج و پيامدهاى ناشى از آزادى جنسى اشاره مى‏كند:

1. افزايش بيماريهاى روانى از قبيل جنونها، خودكشى‏ها، جنايتها، دلهره‏ها، اضطرابها، ياسها، بدبينى‏ها، حسادتها و كينه‏ها مهمترين پيامد چنين آزادى است; لذا افرادى چون فرويد كه شعار آزادى جنسى را براى ايجاد نظم اجتماعى و برقرارى آرامش روحى سر دادند به تاويل سخن خود پرداختند و گفتند غريزه را نمى‏توان به طور كامل از تمتعات جنسى ارضا و اشباع كرد، بايد ذهن را متوجه مسايل عالى هنرى و فكرى كرد و همچنين قايل به محدوديت مقررات اجتماعى شدند.

2. شانه خالى كردن جوانان از ازدواج.

3. تنفر زنان از امر حاملگى و تربيت كودكان و اداره‏ى منزل. ⁽¹⁹⁾

استاد در بيان تفاوت آزادى جنسى و اشباع غريزه مى‏فرمايد:«حقيقت اين است كه اشباع غريزه و سركوب نكردن، يك مطلب است و آزادى جنسى و رفع مقررات و موازين اخلاقى مطلب ديگر. اشباع غريزه با رعايت اصل عفت و تقوا منافى نيست‏بلكه تنها در سايه‏ى عفت و تقوا است كه مى‏توان غريزه را به حد كافى اشباع كرد و جلو هيجان‏هاى بيجا و ناراحتيها و احساس محروميتها و سركوب شدن‏هاى ناشى از آن هيجانها را گرفت‏». ⁽²⁰⁾

اصلا تزكيه نفس يعنى آزادى معنوى:««قد افلح من زكيها×و قد خاب من دسيها»; بزرگترين خسران عصر ما اين است كه همه‏اش مى‏گويند آزادى، اما جز از آزادى اجتماعى سخن نمى‏گويند; از آزادى معنوى ديگر حرف نمى‏زنند و به همين دليل به آزادى اجتماعى هم نمى‏رسند» ⁽²¹⁾ ; زيرا «آن علتى كه در دوران گذشته بشر را وادار مى‏كرد به سلب آزادى اجتماعى و پايمال كردن حقوق اجتماعى ديگران، حس منفعت طلبى او بوده است و بس، خوب حس منفعت طلبى بشر امروز چطور؟ هست‏يا نيست؟ بله هست.... دهان بشر امروز براى بلعيدن، اگر بيشتر از دهان بشر ديروز باز نباشد كمتر باز نيست‏». ⁽²²⁾

از ديدگاه استاد، علت محروميت مغرب زمين از آزادى معنوى وجود عقيده لاييك و بى دينى است; «چون آزادى معنوى را جز از طريق نبوت انبيا، دين، ايمان و كتابهاى آسمانى نمى‏توان تامين كرد». ⁽²³⁾ استاد در پايان بحث آزادى معنوى به نمونه‏هايى از آزادى نفس از اسارت رذايل اشاره مى‏كند و مى‏فرمايد: به خاطر وجود چنين آزادى بوده است كه كسانى چون مرحوم سيد حسين كوه‏كمرى ميدان مرجعيت را براى شيخ انصارى باز مى‏گذارد. ⁽²⁴⁾

ر:آزادى معنوى

آخرين نوع از آزادى كه در اين نوشتار از آن بحث مى‏كنيم آزادى معنوى است. استاد آن را مقدسترين نوع آزادى و حتى علت تحقق بخش آزادى اجتماعى و هدف مهم انبيا معرفى مى‏كند.

وى در تعريف آزادى معنوى مى‏فرمايد: «آزادى معنوى نوع خاصى از آزادى است و در واقع آزادى انسان است از قيد و اسارت خودش‏» ⁽²⁵⁾ . استاد در جواب اين سؤال كه مگر ممكن است انسان اسيرخودش باشد تا اين كه از اين اسارت خود را آزاد كند، مى‏فرمايد: «انسان يك موجود مركب و داراى قوا و غرايز گوناگونى است. در وجود انسان هزاران قوه‏ى نيرومند هست، انسان شهوت دارد، غضب دارد، حرص و طمع دارد، جاه‏طلبى و افزون طلبى دارد و در مقابل عقل دارد، فطرت دارد، وجدان اخلاقى دارد. انسان از نظر معنا، از نظر باطن و از نظر روح خودش ممكن است‏يك آدم آزاد باشد و ممكن هم ست‏يك آدم برده و بنده باشد; يعنى ممكن است انسان بنده‏ى حرص خودش باشد، اسير شهوت خودش باشد، اسير خشم خودش باشد، اسير افزون‏طلبى خودش باشد و ممكن است از همه‏ى اينها آزاد باشد» ⁽²⁶⁾ با اين بيان، واضح است كه «بزرگترين برنامه‏ى انبيا، آزادى معنوى است‏» تا انسان از بند همه‏ى اسارتهاى نفسانى آزاد گردد.

---

پى‏نوشت‏ها:

1. ر.ك: پيرامون جمهورى اسلامى، ص 8 و صص‏97و 98.
2.ر.ك: آشنايى با قرآن:3/228-225.
3. ر.ك:پيرامون جمهورى اسلامى، ص 100.
4. همان مدرك، ص 103.
5.ر.ك:همان مدرك، صص‏108-104.
6. حكمتها و اندرزها، صص‏254-253.
7.آشنايى با قرآن:3/221.
8. انشقاق/6.
9.آشنايى با قرآن:3/223-222، (با مختصر تصرف).
10. ر.ك: جهاد، صص‏55-54.
11. ر.ك: پيرامون جمهورى اسلامى، ص 110; جهاد، ص 49.
12. حق و باطل، ص 76. 13. وحى و نبوت، صص‏118-117.
14.مسئله حجاب، صص‏101و 100.
15. گفتارهاى معنوى، ص 14.
16. همان مدرك، ص 32.
17. همان مدرك، ص 16.
18. مسئله حجاب، ص‏120-119.
19. ر.ك: اخلاق جنسى در اسلام و جهان غرب، صص‏65-62.
20. اخلاق جنسى، صص‏66-65.
21. گفتارهاى معنوى، ص 51.
22. همان مدرك، ص 22.
23. همان مدرك، ص 19.
24. همان مدرك، ص 4546.
25.همان مدرك ، ص 32.
26. گفتارهاى معنوى، ص 19.

---

كلام اسلامي- شماره 21