مكاتب فكرى معتزله در دوران هاى سه گانه
مكاتب فكرى و اصول عقايد معتزله : بطور كلى ادوار حيات معتزله را مى توان در سه دوره
مورد بررسى قرار داد.
1ـ دوره كمون كه از اعتزال واصل در اوائل قرن دوم هجرى آغاز شده و تا به قدرت
رسيدن خاندان برامكه طول مى كشد در اين دوره معتزله به آرامى افكار و عقايد خود را
پيش مى بردند. با پيروان و مدافعان مذاهب مختلف, (اعم از فرق اسلامى يا مذاهب غير
اسلامى مباحثه مى كردند. در اين دوره, معتزله با فلسفه يونان ومعارف ايرانى آشنا
شدند. معتزله, يا عموماً تاجر بودند و يا آنكه با تجار ارتباط داشتند.
به همين دليل به بازارهاى مختلف بلاد اسلامى و حتى غير اسلامى رفت و آمد مى كردند
و ضمن انجام امور تجارى, افكار و عقايد خودشان را نيز تبليغ مى كردند.
در اين دوره چهره هاى معدودى از معتزله چون عمر و بن عبيد با دستگاه حكومت عباسى
مراوده داشتند. البته اين ارتباط در حدى نبود كه بتوان آنها را كارگزار حكومت و از
عوامل آن شمرد.
2ـ دوره رونق: اين دوره از به قدرت رسيدن برامكه آغاز و به اواسط خلافت متوكل, و
تصفيه احمد بن ابى داود و خاندانش, ختم مى شود. اين دوره نزديك به نيم قرن طول
كشيد. در اين دوره معتزله به شدت به مراكز قدرت و مخصوصاً خلفاى عباسى نزديك شدند.
در امور سياسى فعال بوند و خط ـ مشى فكرى و سياسى جامعه را تعيين مى كردند. تند
رويهاى معتزله پس از تسلط بر قدرت در اين دوره به حدى بود كه مردم را نسبت به آنان
بدبين كرده, زمينه را براى اضمحلال و انحطاطشان فراهم كرد.
3ـ دوره انحطاط و فترت: اين دوره با به خلافت رسيدن متوكل (232 ه') آغاز شد.
البته متوكل در آغاز خلافتش چندان متعرض, معتزله نمى شد و بيشتر متوجه شيعيان بود.
اما پس از چندى تصفيه آنها را هم آغاز كرد. ايبن امر با خانه نشين كردن احمد بنى
ابى داود, قاضى القضات سه خليفه پيشين آغاز شد. دوره متوكل همزمان با نفوذ عناصر
ترك در دستگاه خلافت عباسى بود.نفوذى كه از زمان معتصم آغاز شده بود. تركان,
مردمان ساده دلى بودند كه چندان با مباحث عقلى ميانه خوشى نداشتند. اين سلطه تا
قرنها ادامه يافت. در تمام اين دوره, هيچگاه معتزله نتوانستند كمر راست كنند. در
اين دوره گاه برخى از شخصيت هاى معتزله چهره مى نمودند و هب ترويج افكار و عقايد
خودشان مى پرداختند ليكن اقدام آنها از حد اطرافيانشان و مجامع روشنفكرى تجاوز نمى
كرد. گاهى هم بعضى از پادشاهان يا وزراى محلى كه دور از دسترس خلفا بودند, يا
توانائى ايستادگى در مقابل آنها را داشتند به حمايت از معتزله برخاستند. ليكن
اينگونه حمايتها مقطعى و موضعى بود و تاءثيرى در سرنوشت نهائى معتزله نداشت.
بهترين نمونه اين مدعا, صاحب بن عباد و حمايتش از معتزله است. در ميان بزرگان
معتزله كه زير چتر حمايت او قرار گرفتند مى توان از قاضى عبدالجبار ياد كرد.
مكاتب معتزله: معتزله, در عراق و در بصره پاى به عرصه حيات نهادند. اما حوزه
عملشان, محدود در همان شهر نشد و چنانكه قبلاً نيز اشاره كرديم, هم از طريق تجارت
و هم پس از نزديك شدن به مراكز قدرت, با اعمال سياست ها و خط مشى هاى فكريشان, در
مراكز عمده جهان اسلام آن روزگار, به بسط نفوذ خود پرداختند. از جمله در بصره,
بغداد, روى, مرو, شام, مغرب, فارس, كرمان, و خوزستان داراى جايگاه و پايگاه شدند.
در هر يك از اين مناطق و شهرها, مدارس و مكاتبى بنيان نهادند. اما در ميان همه اين
مكاتب بيش از همه دو مكتب بصره و بغداد از اعتبار و اهميت برخوردار بودند.
البته پر واضح است كه, وقتى از مكاتب بغداد, بصره و مرو, و رى سخن مى گوئيم, منظور
اين نيست كه همه ى شخصيت ها, در اين شهرها زاده شدند. بلكه نگرش و گرايش متفكران,
تعيين كننده وابستگى آنها به هر يك از اين مكاتب است. البته رشد در يك شهر و حشر و
نشر داشتن با بزرگان آن, مى تواند در تعيين مشى فكرى افراد موئثر باشد.
بارزترين مشخصه مكتب بصره, ضديت آن با شيعه و مشخص ترين خصوصيت مكتب بغداد تمايل
آن به تشيع است.
برجسته ترين شخصيت هاى مكتب بصره عبارتنداز:
ابوحذيفه واصل بن عطاء عزال (متوفى 131ه'.) عمر و بن عبيد بن باب (متوفى 144ه'.)
عثمان بن خالد طويل (شاگرد واصل و استاد ابوالهذيل بنابراين در طول قرن دوم مى
زيسته است.) ابواسحاق ابراهيم بن سيار بن هانى نظام (متوفى 231) ابوعثمان, عمر و
بن بحربن محبوب, جاحط (متوفى 255) ابوالهذيل حمدان بن هذيل علاف (متوفى 277) معمر
بن عباد (متوفى 215) ابوعلى محمد بن عبدالوهاب جبائى (متوفى 295) ابوهاشم
عبدالسلام جبائى (متوفى 295) عبدالرحمان بن كيسان ابوبكر الاصم ابوبكر احمد بن على
بن معجور الاخشاذ (معروف به ابن اخشيذ) (متوفى 326) برجسته ترين شخصيت هاى مكتب
بغداد عبارتنداز:
ابوسهل بشرين معتمر هلالى (متوفى به 210ه') بنيانگذار معتزله بغداد ابوموسى, عيسى
بن صبيح مردار(متوفى به 226ه'.) جعفر بن مبشر (متوفى به 234ه') ابوالفضل جعفر بن
حرب همدانى (متوفى به 236ه') ابوجعفر محمد بن عبدالله اسكافى (متوفى به 240 ه')
احمد بن ابى داود (متوفى به 240 ه') ابوالحسين بن عمر و الخياط (متوفى به 300 ه')
ابوالقاسم بن محمد بلخى (كعبى) (متوفى به 319 ه') در شهرهاى ديگر, معتزله مكاتب و
مدارسى بوجود آوردند كه معروفتر از همه شهرهاى مرو و رى ميباشد. شاخصترين چهره
مكتب مرو, ثمامه بن اشرس و مكتب رى (كه در دوره افول و فترت معتزله تشكيل شد.)
قاضى عبدالجبار است. البته با اندكى وسعت نظر مى توان ثمامه را از نمايندگان مكتب
بغداد و از همراهان بشربن معتمر و قاضى عبدالجبار را دنبال كننده مكتب بصره دانست.