گزارشی از فعالیتهای معاونت فرهنگی وتبلیغی در دوره ی جدید
(1383-1386)
بخشهايي از بيانات مقام معظم رهبري
در ديدار مسئولان دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم
.... شما نماد روشنفكري حوزه هستيد. اين معنايش چيست؟ معنايش اين است كه بايد جوهر روشنفكري و نقاط مثبت آن در شما وجود داشته باشد و از نقاط منفي كه در يك جمله، پريشاني و پراكندگي و هرزه رفتاري است، بركنار باشيد. ببينيد اين به چه چيزي احتياج دارد. به تامل، به فكر، به متصل شدن به شاخص اصلي؛ يعني اعتصام به حبل اللّه و حبل معرفت الهي و به طور دائم مراقبت از خود و فرآورده فكري خود كردن احتياج دارد؛ كه ضمن اينكه دارد پرواز ميكند، اين پرواز منتهي به يك سقوط و يك آسيب فراوان نشود.
البته اشتباه و خطا قابل قبول است، اما انحراف قابل قبول نيست. بالاخره بدون در نظر گرفتن امكان خطا اصلانميشود حركت كرد؛ ولي خطا نبايد در حدي باشد كه منتهي به سقوط شود يا اصلابه معناي سقوط باشد. اينها را شما بايد در مجموعه دفتر تبليغات مورد نظر داشته باشيد. همه كارهايي كه شما آقايان بيان فرموديد، در اين جهتگيري معنا خواهد داد و مثمر ثمر خواهد بود. لُبّ عرض ما اين است؛ بايد خروجيها را ديد.
حواشياي هم من دارم. اولاً: من از اطلاعاتي كه آقايان به خصوص از بخش پژوهش و تبليغات دادند، حقيقتاً مطلع نبودم. من، هم گزارش آقاي رباني [رياست محترم دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم] را ديدم و هم گزارش خوبي كه از دفتر تهيه شده بود. در عين حال كه نتوانستم به اين گزارشها درست و به دقت نگاه كنم، اما تورق كردم، كه خوب بود. مطالبي كه آقايان گفتند، بسيار مهم است؛ هم در بخش پژوهش، هم در بخش تبليغات و از جمله در بخش آموزش، كه البته تا حدودي از آن اطلاع داشتم. اگر واقعا اين همه كار پژوهشي انجام گرفته، خوب است ما در جريان قرار بگيريم و آنها را ببينيم.
من يادداشت كرده بودم راجع به تبليغ يك مقدار تاكيد كنم. با حرفهايي كه ايشان [آقاي اسكندري معاونت محترم فرهنگي و تبليغي دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميهقم] درباره تبليغ فرمودند، نظرم عوض شد. ميخواهم اطلاع پيدا كنم. ببينم چه اتفاقي افتاده.
بايد خروجيها را ديد. آقاي رباني در ابتدا به نكته خوبي اشاره كردند. براي ارزيابي، ما احتياج داريم به اينكه خروجيها را ببينيم. اگر بدون نگاه به خروجيها، رفتارها و فعاليتهاي خود را مشاهده كنيم، يك وقت ميبينيم ما در چارچوبي از توهم هستيم؛ نبايد به اين مسئله دچار شويد. البته دفتر تبليغات خروجيهاي خوبي دارد؛ همين مجلاتي كه منتشر ميشود و كارها و فعاليتهايي كه صورت ميگيرد، واقعاً با ارزش است و بنده هم تا آن حدودي كه اطلاع دارم، حقيقتاً همين طور است؛ منتها دوست دارم بدانم، ببينم و مطلع شوم از آنچه در اين زمينهها انجام گرفته و همچنين از محتواي دروس آموزشي مركز باقرالعلوم كه آقاي پارسانيا [معاونت محترم آموزش دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم] بيان كردند ... .
چشماندازي بر كاركرد فرهنگي و تبليغي دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم
پيشگفتار
... پيچيدگيهاي اجتماعي، شرايط زماني و مكاني و نياز مخاطبان، مقتضي است كه در رويكرد تبليغي ديني، ساحات بينشي، نگرشي، رفتاري و باور مردم مدّنظر قرار گيرد و با اهتمام به فرهنگسازي، به گونهاي عرضه گردد كه معارف حياتبخش قرآن و اهلبيت عليهمالسلام همگان را فراگيرد.
امروزه با تنوع پيامها و گستردگي شبكههاي ارتباطي و ابداع شيوهها و فنآوريهاي نوين آموزشي و تبليغي، روش تبليغ، وعظ، منبر و خطابه و چهره به چهره در عين غنا و تاثيرگذاري ايماني و رفتاري، نيازمند تكميل و بهرهگيري متناسب از شيوهها و ابزارهاي نوپديد تبليغي است تا بيش از پيش با محوريت مساجد و افزايش نقش مردم به ويژه جوانان؛ تقويت، رشد و ترويج يابد و در ضمن بايد از عرصههاي: تبليغ مكتوب، تبليغ رسانهاي، تبليغ مجازيو تبليغ هنري نيز بهره گرفته شود.
مسلماً امري با اين اهميت و پيچيدگي، نيازمند تدبير، برنامهريزي دقيق، جامع، متوازن و حكيمانه است كه با همت و مجاهدتي شبانهروزي و صداقت، پاكي، اخلاص، توكل، استقامت، شرح صدر و شجاعت، اين غايت ارزشمند با مداومت و اغتنام فرصتها تحقق يابد.
نگاه جديد تبليغي در معاونت فرهنگي و تيليغي دفتر تبليغات اسلامي، با لحاظ همه اين ابعاد متعامل و دورانديشانه بوده و سوگيري برنامهريزيها، مديريت، اجرا و سامان تمامام سازوارهها و تحولات امور تبليغي، در اين مسير بوده است؛ ليكن آنچه به انجام رسيده، با همه نتايج مباركي كه حاصل آمده، تنها بخش كوچكي از مهندسي جامع نظام تبليغ ديني و صورتبندي كلاني بوده است كه با محدويتهاي موجود، امكان انجام يافته - كه برخي از نتايج حاصلشده و بسياري از نتايج آن در پيش روست كه انشاءاللّه با پيگيري اين رويكرد جديد، ثمرات ارجمند و تاثيرگذار آن رخ خواهد نمود. آنچه پيش روست، گزارشي اجمالي است از فعاليتهاي معاونت فرهنگي و تبليغي در دوره جديد كه طي سه سال و نيم فعاليت در راستاي تحقق رسالت بزرگ تبليغ ديني به انجام رسيده است ... .
محور اول: طرحهاي مطالعاتي
فرهنگسازي بر پايه قرآن و معارف اهلبيت عليهمالسلام و معرفي و ترويج زندگي ديني در راستاي تربيت اسلامي نسلها به عنوان اصليترين ماموريت معاونت فرهنگي تبليغي دفتر تبليغات اسلامي حوزه عليمه قم، مستلزم حركتي دقيق، علمي و مبتني بر شناخت مولفههاي ضروري در امر ترويج و تبليغ دين ميباشد. از اين رو اين معاونت با اولويتبندي نيازهاي مطالعاتي، طرحهايي را براي شناخت علمي زير ساختها و پيش نيازهاي تبليغ ديني و تدوين راهبردهاي پيامرساني و فرهنگسازي ديني در دستوركار خود قرار داده است كه با آنها آشنا خواهيم شد.
- بررسي عوامل ثبات و تغيير فرهنگي
فرهنگ، ميراث هزاران سال كار و تلاش فكري، هنري و صنعتي نسلهاي گذشته يک ملت است. هر نسلي اندوختههاي فرهنگي و تجارب زندگي خويش را با شيوههاي گوناگون به نسل بعدي منتقل ميكند، فرهنگ چگونه زندگي كردن را به مردم ميآموزد، انديشهها و رفتارها را جهت ميدهد، روابط ميان افراد، طبقات و اقشار گوناگون جامعه را تنظيم ميكند و حتي نزاعها و درگيريهاي قومي و ملي را نيز تحت قاعده در ميآورد و حدود و ثغور آن را مشخص ميكند. در واقع، فرهنگ و فضاي فرهنگي چونان فضا، اطراف ما را كاملاً احاطه كرده و ما در تمام صحنههاي حيات فردي و اجتماعي خود، آن را لمس كرده و از آن تاثير ميگيريم.
مطالعه و بررسي علل و عواملي كه موجب ميشود يک فرهنگ در طول قرنهاي متمادي، يكنواخت و دست نخورده باقي بماند و دست خوش تغيير و تحول قرار نگيرد و يا به سادگي و اندک تحولي تغيير يابد، هم چنين بررسي سهم عوامل داخلي در مقايسه با عوامل خارجي در ثبات و تغيير فرهنگها و رابطه ميان آنها با تغيير خودباوري فرهنگي و نفس بررسي خود باوري فرهنگي و عوامل، مكانيسمها و فرآيند تغيير و تحول آن، از ضروريات مورد نياز در فعاليتهاي فرهنگي ميباشد.
- بررسي عوامل افزايش مشاركت مردمي در تبليغ
مردم مومن و مسلمان كشور ما به شعائر اسلامي اهتمامي خاص دارند و به صورت خود جوش در سطحي گسترده اقدام به تشكيل جلسات مذهبي مينمايند. اين جلسات در واقع حجم وسيعي از مشاركتهاي مردمي را در امر تبليغ در برميگيرد و بستر مناسبي براي تبيين آموزههاي انسانساز اسلام و مسائل ديني است.
بررسي، مطالعه و شناخت عواملي كه مشاركت مردمي را كاهش ميدهد و متقابلاً عواملي كه باعث افزايش مشاركت مردمي هم در بعد مادي (تامين هزينههاي تبليغ) و هم در بعد معنوي (حضور پر رونق در عرصههاي تبليغي) ميشود، برنامه ريزان تبليغي را در بهبود روشها و ساز و كارهاي تبليغي در جهت توسعه عرصه تبليغ و افزايش شعاع و عمق پيام رساني ديني ياري ميكند.
- طبقه بندی پیامهای دینی
مبلّغان ديني بايد با انواع پيامهاي ديني و ميزان اهميت آنها از نگاه ديني، آشنايي پيدا كنند و به آن احاطه داشته باشند تا بتوانند متناسب با شرايط زمان، مكان و مخاطبان، پيام مناسب را گزينش نموده، با به كارگيري شيوهها و ابزارهاي مناسب در خصوص انتقال آن اقدام نمايند.
از سوي ديگر، ميزان اهتمام به پيامهاي ديني در بين مبلّغان در پيام رساني و در بين مخاطبان در پايبندي و رفتار بر پايه ارزشها و آموزههاي ديني در يك سطح نيست. از اين رو بررسي ميزان اهتمام در هر دو سوي پيامرساني، مقدمهاي است براي هدايت فعاليتهاي تبليغي و ظرفيتسازي تبليغي در جهت پوشش دادن به پيامهاي داراي اولويت و پيامهايي كه در مناسبتهاي تبليغي كمتر مجال مطرح شدن پيدا كردهاند.
- روششناسي نيازسنجي تبليغ
برآورده كردن و پاسخگويي به نيازها و خواستههاي مخاطبان، فصل مشترک بسياري از فعاليتهاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي در جوامع ميباشد. بدين منظور روشهاي مختلفي متناسب با موضوع فعاليت، براي سنجش نيازها طراحي و اجرا شده است، كه برخي از اين روشها، عمومي و برخي ديگر، ويژه آن موضوع يا زمينه خاص ميباشند.
تبليغ با محوريت ارائه محتواي متناسب و مورد نياز مخاطبان، مستلزم شناخت كافي و مناسب از نيازهاي آنان است. معمولاً تا كنون هركس بر حسب ذوق و سليقه خود و شرايط تبليغي كه در آن واقع شده، نسبت به تشخيص نيازها و محتواي پاسخگو به اين نيازها اقدام نموده است. وجود سوالات بدون جواب و شبهات گوناگون در اذهان مخاطبان و هم چنين در برخي موارد، اذعان مخاطبان مبني بر عدم كفايت محتواي ارائه شده، اولاً: نشان دهنده كافي نبودن محتواي ارائه شده است و ثانياً : نشان ميدهد مبلّغ شناخت لازم و كافي از نيازها و خواستههاي مخاطب نداشته است.
با چنين شرايطي پتانسيلهاي زيادي از مبلّغان نيز صرف امور تكراري و مشابه گرديده كه بيشتر متكي بر توانمنديهاي فردي آنهاست. لذا به منظور اطلاع جامع و كامل از نيازها و خواستههاي تبليغي مخاطبان كه نيازهايي چند بعدي است، ضرورت دارد نسبت به روششناسي نيازسنجي تبليغ و شناسايي نيازهاي تبليغي مخاطبان توسط نهادها و مجموعههاي تبليغي اقدام گردد تا اولاً: مبلّغان اطلاع مناسبي از اين نيازها داشته باشند و ثانياً: بتوانند نيروي بيشتري را در جهت تامين نيازهاي مخاطبان صرف نمايند.
- گونهشناسي مخاطبان
امروزه ارائه هرگونه كالاو خدمتي در جوامع، نيازمند شناخت مشتري، مخاطب و نيازهاي آنان ميباشد. در مديريت تبليغ ديني نيز توجه به گونههاي مخاطبان و برآورده ساختن نيازهاي آنان، از ضروريات است. بايد توجه داشت كه نقش دين در زندگي انسان قابل مقايسه با هيچ كالايا خدمت ديگري نميباشد.
ارتباط گسترده دين با اجزاي زندگي دنيوي و اخروي انسان سبب ميگردد كه لزوماً مخاطبان به نيازهاي خود در همه زمينههاي مادي و معنوي آگاهي كامل نداشته باشند، اما نسبت به مواردي كه شناخت دارند ضروري است مطالعات انجام شود و با مد نظر قرار دادن آنها بهترين و مناسبترين تركيب از روشهاي تبليغ و ترويج دين ارائه گردد.
گونهشناسي مخاطبان تبليغ ديني در واقع دستهبندي مخاطبان با نظربه نيازهاي آنان است. به طور طبيعي محصول اين تحقيق، طبقهبندي مخاطبان بر اساس ويژگيهاي مورد نياز خواهد بود. ضمن اين كه اين نتايج در برنامه ريزيهاي تبليغ ديني كاربرد داشته و موجب افزايش اثر بخشي و بهرهوري آن خواهد بود.
- سبكشناسي تبليغ سنتّي
تبليغ سنتّي (تبليغ به روش منبر، وعظ و خطابه)، يكي ازمهمترين روشهاي تبليغ ديني از صدر اسلام تاكنون بوده كه همچنان اهميت و تاثيرگذاري خود را حفظ كرده است، تا آن جا كه اكنون اين روش، سنتّي حسنه در ميان مسلمانان محسوب ميگردد.
يكي از موضوعات اساسي در عرصه تبليغ، سبکشناسي تبليغ سنتّي است كه به عنوان موضوع پژوهش مستقلي مورد مطالعه و تحقيق قرار گرفته است.
سبکشناسي در واقع عنواني براي گردآوري، بازشناسي و دستهبندي سبکهاي متفاوتي است كه از سوي مبلّغان و خطباي موفق و صاحب نام در عرصه تبليغ سنتّي به كار گرفته شده است؛ هرچند ممكن است تاكنون تحت عنوان سبک خاصي مطرح نشده باشند. به عبارت ديگر ميتوان گفت با مطالعه، بررسي و استخراج علمي مولفههاي خاص تبليغي هركدام از نخبگان تبليغ ديني، ميتوان به سبكهاي متفاوتي رسيد كه با انتقال و تبيين آن در بين عموم مبلّغان، بر ميزان تاثيرگذاري تبليغ افزوده ميشود.
مسلّماً محصول چنين پژوهشي ميتواند يافتهاي ارزشمند براي ارتقاي بهرهوري تبليغ سنتّي محسوب گردد.
- جريانشناسي فرهنگي معاصر
در انجام صحيح پيامرساني ديني، شناخت دشمنان و رقبا از ضرورتهاي اوليه است. در عرصه عمومي كشور طيفهاي مختلف عقيدتي و فرهنگي متعددي فعال هستند كه متاسفانه در سالهاي اخير تعداد قابل توجهي از ايدئولوژيهاي غير بومي از وراي مرزها برشمار اين طيفها افزوده شده و توانستهاند در بين مردم و خصوصاً جوانان نفوذ كنند.
شناخت اين طيفها با رويكرد فرهنگي و تبليغي، موضوع اين پژوهش را تشكيل ميدهد و با توجه به كاربردي بودن آن و گستردگي حوزه مطالعاتي آن، به صورت فازبندي شده و مرحله به مرحله لازم است انجام شود.
مرحله اول آن، شناخت گروههاي صوفيه با عنايت به تنوع، پراكندگي و روشهاي جديد آنها تعريف شده است.
- بررسي شيوههاي تبليغ غير مستقيم
تبليغ غير مستقيم در واقع تبليغي است كه پيام ديني در آن به صورت غير مستقيم به مخاطب القا ميشود. اين نوع تبليغ به دليل عمق نفوذي كه در مخاطب دارد، شيوهاي موفق و قابل توجه در امر تبليغ قلمداد ميشود.
اما به راستي تبليغ غير مستقيم پيامهاي ديني چه ابعاد و مسائلي را در برميگيرد؟
ضرورت طرح اين سوال در اين نكته نهفته است كه شناخت هرچه بيشتر روشهاي غير مستقيم در پيام رساني ديني، خود فتح بابي است براي اصلاح روشهايي كه شايد در دنياي امروز نتواند همه مخاطبان را تحت پوشش قرار دهد و مهمتر اين كه جوابگوي روحيات مخاطبان عصر رسانه نيست. از اين رو معاونت فرهنگي تبليغي با توجه به اهميت موضوع آنرا در قالب طرحي پژوهشي تعريف و دنبال نموده است.
- شناسايي، بررسي و بوميسازي روشهاي تبليغ
امروزه در زمينههاي مختلف از تبليغ و روشهاي تبليغي بهرهگيري ميشود. گروهها و بخشهاي مختلف از گذشته تا حال از تبليغ در عرصههاي تجاري، اقتصادي، سياسي، رسانهاي، ديني و مذهبي و... استفاده كردهاند. روشهاي به كار رفته در زمينههاي مختلف در عين تفاوت و داشتن ويژگيهاي خاص آن زمينه، داراي يک سري اشتراكات نيز ميباشند كه اين اصول مشترک قابليت بهكارگيري در همه زمينههاي تبليغي را دارد.
به منظور بهرهگيري كامل از اين اصول و همچنين تجربيات و مطالعات صورت گرفته در زمينههاي ديگر لازم است پس از مطالعه و شناسايي آنها در قالب يک طرح مطالعاتي، محتواي به دست آمده متناسب با مباني و چگونگي تبليغ مد نظر بوميسازي شود.
- ايران نماي فرهنگي
ويژگيهاي منحصر به فرد كشور پهناور ايران از جمله ديرينگي تاريخي فرهنگي، تنوع آب و هوايي و اقليم شناختي، موقعيت راهبردي به عنوان چهار راه جهان و...وضعيت و شرايطي را براي اين كشور به وجود آورده است كه از جمله آنها تنوع فرهنگي براي مردم اين سرزمين است.
دفترتبليغات اسلامي حوزه علميه قم در راستاي تحقق اهداف والاي خود و انجام وظايفش، لازم است كه با ويژگيهاي فرهنگي، اقتصادي، اجتماعي و سياسي بخشهاي مختلف كشور آشنا باشد و با شناخت درست و دقيق از آنها و مردم آن نواحي، اقدام به برنامه ريزي فرهنگي نمايد و مبلّغان را با توجه به نيازهاي جامعه، آموزش داده و محتواي تبليغ، را بر اساس نيازهاي موجود در مناطق، تهيه و تامين كند. اعزام مبلّغان نيز بايد با شناخت دقيق و متناسب با نيازهاي مردم مناطق مختلف كشور باشد. بدون شناخت ويژگيهاي اقتصادي، اجتماعي، سياسي، تاريخي و مذهبي نواحي كشور، اعزام مبلّغان، آموزش آنها و ساير فعاليتهاي فرهنگي و تبليغي نيز اثرات مطلوب و چنداني نخواهد داشت.
- آسيبشناسي عرصههاي تبليغ ديني
يكي از مهمترين بخشهاي تبليغات ديني، همان تبليغات سنتّي است كه از ساليان دور در كشور ما جريان داشته و اكنون هم تقريباً بر همان منوال ادامه دارد. در تبليغات سنتّي نيز دو عامل زمان و مناسبتهاي تبليغي> و نيز <مكانهايي كه معمولاً اين تبليغات در آنها انجام ميشود> نقشي مهم در اثر گذاري تبليغي دارند. در اين ميان گاهي به اين دو عامل مهم آسيبهايي وارد آمده است و به همين دليل ميزان اثرگذاري مثبت اين نوع تبليغ را كاهش داده و يا موجب پيدايش برخي آثار منفي گشته است.
شناسايي آسيبهاي وارده از دو جهت زمان و مكان در تبليغات ديني سنتّي ميتواند يكي از اقدامات لازم براي توسعه و تعميق آثار تبليغات ديني در كشور باشد.
- آسيبشناسي گونهشناسي مبلّغان
در هر سازماني، بهرهمندي از نيروهاي مناسب و با بهرهوري بالادر جهت ايفاي رسالت و اهداف آن يک مزيت استراتژيک محسوب ميگردد. برخورداري از يک سازمان تبليغ ديني موفق در جهان معاصر، نيازمند توجه و دقت هرچه بيشتر بر شناخت سازمان از خود و محيط فعال در آن ميباشد. در تبليغ سنتّي دين، مبلّغان جايگاه ويژه و ممتازي دارند، بخصوص از آن رو كه عموماً اين تبليغ به شكل چهره به چهره (مبلّغ و مخاطب) است. شرايط مبلّغ در نگاهي فردي اعم از شرايط سنّي، جنسي، تحصيلي، خانوادگي، سابقه و... به طور مستقيم بر امر تبليغ موثر بوده و ميباشد. هم چنين شرايط مبلّغان در نگاهي جمعي و سازماني اعم از تعداد، تركيب، تحصيلات، سوابق، آموزشهاي تخصصي، كاربردي، ارزيابي، شرايط ارتقا و... ميتواند حائز اهميت باشد. لذا به منظور افزايش بهرهوري فردي، جمعي و سازماني تبليغ، مطالعه آسيبشناسي تبليغ سنتّي دين با عنايت ويژه به مبلّغان صورت ميپذيرد.
- آسيبشناسي روشهاي تبليغ ديني
در ايران، پس از اسلام، سخنوري منبري با هدف تبيين كلام الهي و تعليمات پيامبر و ائمه هدي عليهمالسلام جايگاه ويژهاي پيدا نمود و تا زمان حال نيز مهمترين شيوه انتقال مفاهيم ديني در ميان مردم به شمار ميرود. اما با توجه به شرايط جامعهشناختي و روانشناختي عصر كنوني و ورود ابزارهاي مختلف تبليغي مانند رسانههاي جمعي، مطبوعات، هنر، تنوع زبان و همچنين شيوههاي متنوع و بديع يادگيري و توجه جدي به مقوله مخاطبشناسي و تقسيمبندي مخاطبان به گروههاي سنّي، جنسي، تحصيلي، فرهنگي و اجتماعي، به نظرميرسد روشهاي تبليغ متداولِ ديني اثر بخشي كافي را نداشته باشد. به همين دليل در عصري كه فنآوري اطلاعات موجب تحولات اجتماعي در سيستم ارتباطات و پيام رساني شده و موضوعاتي چون جهانيسازي به شدت پيگيري ميشود و از طرفي، رهبران ديني نيز معتقد به جهانيسازي حكومت اسلامي ميباشند، ضرورت دارد نسبت به مطالعه و بررسي روشهاي انتقال مفاهيم ديني اقدام گردد.
اين پژوهش به ميزان تاثيرگذاري و ضريب نفوذ روشهاي سنّتي تبليغِ دين ميپردازد.
- آسيبشناسي محتواي تبليغ ديني
در تبليغ ديني، انتخاب هر بخشي از معارف ديني و انتقال آن به مخاطبان، نياز به تسلط زياد در گزينش مفاهيم ديني دارد. امروزه بسياري از آسيبها و ناكاميها در تبليغ ديني به دليل عدم دقت در گزينش محتواي معارف ديني و نحوه طراحي آن در مقام انتقال ميباشد.
تامل در محتواي تبليغ ديني شامل همه روشهاي تبليغي اعم ازآموزشي، سخنراني، نوشتاري و حتي فعاليتهاي فرهنگي و هنري ميشود كه صبغه ديني و يا اهدافي در جهت تربيت ديني دارند. از طرفي، براي تهيه محتوا، به زمانشناسي زمينهيابيهاي اجتماعي، قدرت تدبير و تسلط بر مفاهيم ديني در تمام موضوعات معرفتي، نيازمنديم. طرح مطالعاتي آسيبشناسي محتواي تبليغ در واقع پاسخي به اين نيازها و ضرورتها است.
- آسيبشناسي فرآيند اجرايي تبليغ
اين فرآيند مراحلي را شامل ميشود كه مبلّغ محترم براي انجام تبليغ به مناطق مختلف در كشور اعزام شده و به فعاليت تبليغي پرداخته و سپس به دفتر تبليغات مراجعه ميكند.
شناخت و بررسي اين فرآيند به منظور شناخت آسيبهاي موجود ميتواند در افزايش كيفي و كمّي تبليغ ديني بسيار موثر باشد. مراحل جذب، اعزام، نگهداري، توانمندسازي و در نهايت بازنشستگي مبلّغان شامل اين موضوع است. با شناخت صحيح و رفع اين آسيبها ميتوان از اين مراحل به نحو شايستهتري در تبليغ سنتّي بهره گرفت.
محور دوم: پاسداري از مكتب
با توجه به فعاليت مستمر و فزاينده جريانهاي مختلف فكري و ايدئولوژيكي، خصوصاً فرقهها و مكاتب وارداتي و انحرافي كه در راستاي تهاجم فرهنگي بلكه به عنوان لايه اصلي و زيربنايي تهاجم فرهنگي در اقصي نقاط كشور فعاليت ميكنند، ضرورت يك برنامه سازمان يافته، هوشمند و مبتني بر اصول و مباني دقيق علمي و براساس رويكرد پاسداري از ارزشهاي اسلام ناب محمدي و آموزههاي مكتب اهلبيت عليهمالسلام در جهت خنثيسازي تاثيرات تبليغات مسموم اين جريانها، بر همگان روشن است.
معاونت فرهنگي و تبليغي دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم، سامانهاي را براي اجراي اين برنامه تعريف و تدوين كرده است كه با شناخت نوع، حجم، اولويت و شيوههاي تبليغي فرهنگي دشمنان، ساز و كارهاي لازم را براي مقابله با هريك از جريانهاي معاند، طراحي و اجرا ميكند.
در اين سامانه، آموزش و سازماندهي گروهي از مبلّغان در چارچوب سياست <تخصصيكردن تبليغ>، جهت دهي به <تبليغ نوشتاري>، فعالسازي گروههاي فرهنگي (شامل دانشگاهيان، دبيران و جوانان علاقه مند به فعاليتهاي فرهنگي - ديني)، تعريف راهبردهاي اقدامي در برابر فعاليتهاي تهاجمي دشمن و... پيشبيني شده است.
فعالسازي اين سامانه، به ميزان اهتمام اولياي امور و پشتيباني معنوي و مادي از اين طرح، بستگي دارد.
بخشي از اين برنامه، در برابر برخي از فعاليتهاي تفرقه افكنانه در يكي از استانهاي كشور در حال اجرا است و بخشهاي ديگري نيز آماده اجرا ميباشد.
محور سوم: فرهنگ سازي بر پايه آموزههاي ديني
بيان آموزههاي ديني به مردم و تبيين آن در جهت اسلامي شدن جامعه و تعميق و گسترش ارزشهاي ديني، امري بسيار مهم و كليدي است، لكن مادامي كه ارزشها و آموزههاي ديني به سمت نهادينه شدن در جامعه پيش نروند، تاثير تبليغ ديني پايدار نميماند. از اين رو فرهنگسازي بر پايه آموزههاي ديني، يكي از زير بناييترين وظايف دستگاههاي فرهنگي كشور به خصوص دفتر تبليغات اسلامي است كه مورد توجه جدي معاونت فرهنگي و تبليغي در دوره جديد قرار گرفته است. اين مقوله بيش از هرچيز نيازمند برنامهريزيهاي دقيق و راهبردي است كه بتوان با تحقق يافتن آنها به بستر مناسبي براي تاثيرگذاري فرهنگي بيشتر و نهايتاً فرهنگسازي نايل شد.
بديهي است شناخت مسئله و ابعاد آن از اهميت ويژهاي برخوردار است. از سوي ديگر، عوامل و مولفههاي حياتي در فرهنگسازي بايد مورد بررسي و تامّل جدي قرار گيرند، چرا كه هرگونه برنامه و تصميمي، زماني موفق خواهد بود كه حداقل در برگيرنده عناصر حياتي و الزامات برنامهاي باشد. از اين رو مجموعهاي از فعاليتها براي رسيدن به اين مهم تعريف شده كه بخشي ازآنها به اين شرح است:
- تدوين منشور و نظام جامع تبليغ
عدم همآهنگي در مجموعه فعاليتهاي موجود در عرصههاي مشابه معمولاً باعث كاهش بهرهوري ميگردد. اين عدم همآهنگي ميتواند به واسطه كميت و كيفيت اهداف مد نظر و يا چگونگي انجام فعاليتها براي حصول به اهداف تعيين شده باشد.
در حال حاضر با توجه به فعاليت بخشهاي مختلف در امر تبليغ ديني، اشتراک مخاطبان اين بخشها، وجود فعاليتهاي مشابه و موازي، عدم فعاليت كافي در برخي بخشهاي مورد نياز و جديد باعث به هدر رفتن برخي منابع در سطوح سازماني و ملي شده است.
نظر به تدوين چشم انداز بيست ساله نظام جمهوري اسلامي ايران و لزوم همآهنگي فعاليتهاي گوناگون و به خصوص فعاليتهاي فرهنگي، ضرورت دارد كه وحدت و همآهنگي نظري و عملي در سطح كلان كشور در فعاليتهاي تبليغ ديني مد نظر قرار گيرد.
براي حصول به چنين مرحلهاي منشوري جامع در نظام تبليغ ديني در كشور و نظام جامع تبليغ ديني در مجموعه دفتر مورد نياز است؛ منشوري كه شامل دو بخش مباحث نظري و مباحث برنامهاي و عملياتي و نظام جامعي باشد كه درون دادها، برون دادها و فرآيندهاي تبليغي را در بر ميگيرد.
- احياي آداب و سنن اسلامي
در شرايط امروز جامعه كه مرزهاي فيزيكي و جغرافيايي در عرصه فرهنگ وانديشه به نوعي از ميان برداشته شده است و جامعه اطلاعاتي هجمه گستردهاي از انديشهها، مكاتب واشكال گوناگوني از الگوهاي زيستن را روانه زندگي انسان امروزي نموده است جا دارد بسيار بيشتر از گذشته در انديشه باز شناسي، تبيين، تبليغ و ترويج الگوهاي رفتاري اسلام همت گماشت.
دفتر تبليغات اسلامي بر اساس ماموريت خود كه دربردارنده فرهنگسازي است اين مسئله را به عنوان سرفصلي مهم در دستور كار خويش قرار داده است.
بديهي است حركت به سوي ترويج آداب و سنن اسلامي، آن هم به صورت برنامهاي منسجم و جامع، نيازمند مطالعات و زمينهسازيهاي جدي و اساسي است كه بخشي از آن، بازشناسي الگوهاي رفتاري در سنّت اسلامي است. با اهتمام و پيگيري دفتر تبليغات اسلامي، احياي آداب و سنن اسلامي به عنوان يک بند از برنامه توسعه در سند برنامه چهارم آمده و تدوين طرح و آيين نامه اجرايي آن براي سال اول از تكاليف اين دفتر مقرّر شده و پايان يافته است.
- نظاموارههاي فرهنگي
نگاه جامع، ژرفانديش و تحليلي به موضوعات اساسي دين، مجموعهاي از نظاموارهها را در نظام كلي دين ضروري ميكند كه ارتباطي كاملاً حساب شده و سيستمي با يكديگر و ساير موضوعات زندگي انسان دارند. شناخت سيستم كلي دين با چنين رويكردي مبتني بر شناخت و ترسيمي جامع از نظاموارههاي درون ديني و تعيين چگونگي ارتباط آنها با يكديگر و ساير موضوعات اساسي حيات انساني است.
در بعد تبليغ و ترويج جامعيت دين نيز سخت به اين كنكاش حياتي نيازمنديم. تدوين نظاموارههاي فرهنگي به عنوان عناصر اصلي درون ديني، اينک به همت معاونت فرهنگي تبليغي تحقق يافته و در آغاز راه است.
ما براين باوريم كه فرهنگسازي در مورد هريک از اصول ارزشي دين وقتي امكان پذير ميشود كه تمامي فعاليتهاي متنوعِ پيرامون آن اصل، از وحدت هدف و انسجام و هم بستگي برخوردار باشد كه از آن به نظامواره تعبير كردهايم. در اولين گام، تدوين نظامواره مهدويت با توجه به مزيت نسبي دفتر تبليغات اسلامي در اين زمينه، مد نظر قرار گرفته است.
- نظامواره فرهنگ مهدويت
شايسته است با نگاهي منسجم و همه جانبه و با درک شرايط، از يك سو به شناسايي فرصتها، توجه به تهديدها و تاملي فرا بخشي و بر اساس تعمق در فرهنگ و باور داشت مهدوي و از سوي ديگر به كارگيري تجارب و اندوختههاي حضور در عرصههاي تدبير و اجرا، رايزني و بررسيهاي ميداني و چهره به چهره اقدام نمود تا طرحي نو و جامع فراهم گردد و از ره آورد اين اقدام، تعاريف، اصول، بايدها و نبايدها و حدود و ثغور روشن شود. اين طرح در راستاي پرداختن به اين مهم، با چشم اندازي رسالت مدار به فرد و جامعه با نگاه اجرايي تحت عنوان نظامواره مهدويت طراحي گرديده است.
محور چهارم: بهسازي نظام تبليغ
يكي از مهمترين فعاليتهايي كه معاونت فرهنگي و تبليغي در دوره جديد بسيار به آن توجه نشان داده، بهسازي نظام تبليغي است.
خاستگاه اين مسئله، دقيقاً ضرورتي است كه به شدت در تمام مراحل و فرآيندهاي تبليغي نسبت به بهسازي و كارآمدي بيشتر، احساس ميشود. شايد بتوان اين ضرورت را در گزارههاي زير به تصوير كشيد:
نياز به اصلاح شيوههاي سنتّي فرآوري، انتقال وتبيين پيامهاي ديني؛ مطالبات نظام و رهبري از سيستم تبليغي؛ افزايش شمار مخاطبان و مطالبات مردمي از سيستم تبليغي؛ نيازهاي روزافزون فرهنگي تبليغي در جامعه و تنوع موضوعات مورد نياز؛ تهاجم فرهنگي از ناحيه فرهنگ غرب و لزوم مقابله با آن و فعاليت فرهنگي تبليغي متناسب با رقابتهاي موجود در اين عرصه.
با توجه به اين گزارهها و واقعيتهاي موجود در عرصه تبليغ ديني، معاونت فرهنگي و تبليغي طرحهاي مهم و زير بنايي را همراه با برنامهها و طرحهاي زود بازده در دستور كار خود قرار داده كه با اين فعاليتها بيشتر آشنا خواهيم شد.
- بهسازي نظام تبليغ
در راستاي بهسازي نظام تبليغ در دوره جديد اقدامات زير صورت پذيرفته است:
1. تشكيل شوراي فرهنگ و تبليغ؛ 2. سمتا (سامانه مديريت تبليغات اسلامي)؛ 3. گروه تكنولوژي تبليغ؛ 4. حمايت از ايدههاي نو و ابتكارهاي تبليغي؛ 5. آموزشهاي كلاسيك (حضوري) مبلغان؛ 6. نشستها و همايشهاي علمي - كاربردي تبليغ؛ 7. گردهمآيي بزرگ مبلغان در دوره جديد 8. نشستهاي علمي - كاربردي تبليغ ويژه همسران مبلّغان؛ و مبلّغان بومي استانها؛ 9. اصلاح طبقهبندي مبلّغان؛ 10. گسترش همكاري و مشاركتهاي دفتر( معاونت فرهنگي و تبليغي) با ساير دستگاهها؛ 11. اعزام نخبگان؛ و نظرسنجي از مبلّغان و صاحبنظران در خصوص جذب و گزينش مبلّغان؛ 12. ديدار مسولان دفتر با مبلّغان و خانوادههاي آنها؛ 13. تقدير از همسران مبلغان؛ 14. اولين نكوداشت برترينهاي تبليغ در عرصه منبر و خطابه و رسانه(صدا و سيما) ؛ 15. دوّمين نكوداشت برترينهاي تبليغ در عرصه جوانان و ...
- تشكيل شوراي فرهنگ و تبليغ
شوراي فرهنگ و تبليغ، عاليترين مرجع سياستگذاري، بررسي و نظارت بر فعاليتها و برنامههاي فرهنگي و تبليغي است.
اين شورا در دوره جديد، تاسيس شده و تا زمان تنظيم اين گزارش، هشتاد جلسه برگزار كرده كه در آنها به مسائل مختلف رسيدگي شده و طرحها و برنامههاي پيشنهادي به تصويب رسيده است.
برخي از مصوبات اين شورا عبارت است از:
1. آيين نامه داخلي و سرفصلهاي وظايف شورا؛ 2. چارچوب و نحوه برگزاري نشست آسيب شناسي تبليغ؛ 3. محورهاي پنج گانه پروژه هاي آسيب شناسي تبليغ.تشكيل كميته راهبردي مطالعات و تحققات و موضوعات سياستگذاري در دبيرخانه؛4. برگزاري آيين تجليل از مبلغان برتر؛ 5 . تشكيل كميته تدوين طرحنامه نظام جامع تبليغ ديني و منشور تبليغ ديني؛ 6. تامين نيازهاي دبيرخانه شورا (نيروي انساني، مكان و امكانات)؛ 7. تعيين اولويت هاي سياستگذاري از سوي دبيرخانه؛ 8. بررسي آموزشهاي تبليغي و تهيه طرح جامع آموزش مبلغان؛ 9. بررسي وضعيت مشاركت دفتر با ساير نهادها؛ 10. طرح تقويت مشاركت هاي مردمي در عرصه تبليغات ديني؛ 11. طرحهاي توسعه و تداوم ارتباط مبلغين با دفتر، اعزام گروهي و حمايت از گروهها و تشكلهاي فعال در عرصه تبليغ؛ 12. طرح تبليغ مجازي و رسانهاي؛ 13. طرح سمتا؛ 14. طرح حمايت از ايدههاي نو؛ 15. تقويت ساختار رهتوشه راهيان نور و ...
- سامانه مديريت تبليغات اسلامي (سمتا)
سمتا پروژهاي است براي ساماندهي مديريت تبليغات اسلامي كه با توجه به ضرورتهايي همچون: 1. گستردگي عرصه تبليغ در اقصي نقاط كشور؛ 2. تنوع فراوان نيازهاي تبليغي؛ 3. شمار رو به افزايش مبلّغان؛ 4. تعدّد مراكز اعزام در دستگاهها و نهادهاي حوزوي، دولتي و مردمي.
گوناگوني مخاطبان و نوسانات شديد در باورداشتهاي ديني در جامعه؛ ضرورت انتقال تجارب مبلّغان موفق به نسلهاي جديد و مبلّغان جوان؛ نياز به ساماندهي محتواي تبليغ و پيامرساني ديني؛ ضرورت شناخت و تعامل دائمي و دو سويه بين مبلّغان و دستگاه اعزام كننده؛ ضرورت تلاش يکپارچه براي زدودن افراطها و تفريطها و رواج خرافات؛ نياز مبلّغان به پشتيباني علمي در پاسخگويي به نيازها و سوالات اقشار مختلف مردم؛ ضرورت سرعت بخشيدن به فعاليتهاي تبليغي و ... تدوين و استقرار اين سامانه را اجتناب ناپذير كرده است كه مديريت همه نيازهاي تبليغي را به صورت كارآمد، پويا، روزآمد، علمي و با ضريب اطمينان بالاو امكان ارزيابي، بازخوردگيري و اصلاح و هدايت و توسعه، امكان پذير نمايد. سمتا (سامانه مديريت تبليغات اسلامي) با اين هدف تدوين شده و به زودي سيستم آن در فضاي مجازي و به صورت شبكهاي در دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم استقرار مييابد.
- وضعيت پروژه سمتا
اين پروژه مراحل مطالعاتي خود را طي نموده و طرح تفصيلي آن آماده عمليات اجرايي است.
طبق طرح تفصيلي سمتا، نخستين فاز آن كه فازآزمايشي است، شامل محورهاي زير ميباشد:
تامين محتوايي تبليغ و مبلّغان (كه از طريق مكانيسم ايجاد چرخه توليد، اعتبارسنجي و عرضه ديتاهاي تبليغي صورت خواهد گرفت)؛
ايجاد بستر مطالعاتي و تحليلي براي مديريت تبليغ (كه از طريق مكانيسم ايجاد بانکهاي مناطق و ايجاد چرخه توليد و تحليل اطلاعات صورت خواهد گرفت)؛
اينترنتي شدن فرآيندهاي اعزام و تبليغ (كه با ايجاد سرويس اينترنتي و هوشمند ثبتنام و سهميهبندي اعزام در سيستم صورت خواهد گرفت)؛
توسعه كاربري اينترنت در مديريت تبليغ و در ميان مبلّغان (كه از طريق كليّت سيستم سمتا قابل حصول خواهد بود).
فعاليتهاي انجام شده در سمتا در بخشهاي مختلف خلاصه ميشود:
1. طراحي فرآيند اجرايي طرح سمتا از حيث زمان و هزينه و گروههاي مجري؛ 2بانك اطلاعات محتوايي؛ شامل: شناسايي، انتخاب روش اجرايي، گردآوري و بازآفريني منابع و متون مختلف (نشريات فرهنگي و تبليغي معاونت، سلسله كتابهاي ره توشه و سايت بلاغ www.balagh.net و ...).
- گروه تكنولوژي تبليغ
تبليغ ديني با تمام قدمت و جايگاه ويژه خود آن طور كه بايسته و شايسته آن ميباشد بازخواني علمي نشده و صرفاً در برخي موارد خاص در آن دقت علمي صورت گرفته است. درحالي كه امروزه حركت سيستمها و بالندگي آنها بر پايه فنّاوريهايي كاملاً علمي و حساب شده ميباشد.
بررسي و مطالعه تبليغ و احصاي سياستها، روشها، ابزارها و استخراج استانداردهاي لازم در جهت كارآمدي و تاثيرگذاري بيشتر ميتواند منجر به دستيابي به فناوري تبليغ ديني گردد. اين فناوري با داشتن تمام مشخصات يک علم و دانش خاص ميتواند بستر مناسبي را براي توسعه و بهرهوري ايجاد كند. ضرورت پيگيري و انجام فرآيندهاي مورد نياز براي دستيابي به چنين فناوري مهمي، دفتر تبليغات اسلامي را برآن داشته تا با ايجاد گروهي ويژه در دفتر مطالعات و برنامهريزي فرهنگي تبليغي گامهايي جدي در اين زمينه بردارد.
- فعاليتها
گروه تكنولوژي تبليغ، با افقي كاملاً نو، فضايي بكر و اهدافي ارزشمند و ضروري روبروست.
از آنجا كه شفافيت موضوع، نياز اوليه هرگونه فعاليت و برنامه ريزي است، اين گروه اولين گامها را در راه ترسيم تصويري مشخص از تكنولوژي تبليغ ديني برداشته است. برخي از فعاليتهاي انجام شده در اين گروه عبارت است از:
الف) فعاليتهاي تحقيقي
1ترسيم فرآيندهاي اوليه براي دستيابي به نيازهاي مفهومي؛ 2آغاز فرايند مطالعات و تحقيقات؛ 3تهيه ليست موضوعات؛ 4جستجو و گزينش مقالات مرتبط با موضوعات؛ 5تشكيل بانك اطلاعات متناسب با نيازهاي گروه؛ 6تهيه بانک نرم افزاري تكنولوژي تبليغ براي ثبت دادهها و مديريت محورهاي مختلف فعاليتهاي گروه.
ب) فعاليتهاي عمومي
1برگزاري دو فراخوان براي شناسايي و تجميع نوآوريهاي تبليغ؛ 2انجام مصاحبه با كارشناسان درباره موضوعات تكنولوژي تبليغ؛ 3برگزاري نشستهاي تخصصي.
تاكنون پنج نشست تخصصي توسط اين گروه برگزار شده است كه عبارتند از: 1عوامل و موانع رواني تبليغي با حضور دكتر محمد رضا افضلنيا؛ 2آسيب شناسي تبليغ ديني در ايران معاصر با حضور دكتر مهدي محسنيان راد؛ 3بررسي جامعه شناختي ساختار تبليغ ديني با حضور دكتر فرامرز رفيع پور؛ 4ساختار مديريت تبليغ در واتيكان با حضور دكتر عبد خدايي؛ 5كاربرد برنامه ريزي در تبليغ ديني موثر با حضور دكتر حسن ملكي.
ج) طراحي آموزش كارگاهي تكنولوژي تبليغ ديني
حمايت از ايدههاي نو وابتكارات جديد تبليغي
بهرهگيري از انديشهها و تجارب جديد در هر زمينهاي ميتواند باعث رشد، توسعه و بالندگي شود. شناخت انديشهها و تجارب فعلي به عنوان اولين گام ميتواند شروعي براي برداشتن گامهاي بعدي باشد.
در زمينه تبليغ دين، ايدهها، انديشهها، روشها و فنآوريهاي جديدي از سوي مبلّغان به صورت فردي و گروهي ايجاد و به كار گرفته شده است. رويكرد جديد معاونت، بهرهگيري از توانمنديهاي بالقوه و بالفعل موجود در عرصه تبليغ دين ميباشد.
يكي از اين توانمنديها، توسعه و نوآوري در امر روشهاي تبليغ ميباشد كه تك تك مبلّغان به نوعي از آن بهره بردهاند، ولي ضرورت دارد اين موارد، شناخته شده و پس از تكميل آنها نسبت به اشاعه و توسعه آنها در بين ساير مبلّغان ديني اقدام شود. با چنين اقدامي در واقع توانمنديهاي مبلّغان ارتقاي يافته و بهرهوري تبليغ نيز افزايش مييابد.
در راستاي اين حركت، تاكنون در دو مرحله فراخوان <نوآوريهاي تبليغ> انجام گرفته است كه آثار متنوع دريافت شده هم اينك از سوي داوران خبره در حال بررسي ميباشد. در اين فراخوانها حدود دويست پرونده ابتكارات تنظيم گرديده است كه شامل 300 عنوان ابتكار و ايده تبليغي ميباشد. اين ابتكارات در مرحله نخست با 10 ملاك فني داوري، مورد قضاوت قرار گرفتهاند.
اين ابتكارات از سويي بر اساس طبقه سني مخاطبان شامل گروه كودك، نوجوان، جوان و بزرگسالان و عمومي ميباشند و از سوي ديگر بنا بر قالب تبليغي در گروههاي مختلفي از جمله منبر، كلاس، پرسش و پاسخ، اردو، تبليغ هنري، تبليغ نوشتاري، چند رسانهاي و... طبقه بندي شده است.
- آموزشهاي كلاسيك (حضوري) مبلّغان
مسئله آموزش و توانمندسازي علمي - تبليغي مبلّغان، از محورهاي اصلي پشتيباني تبليغات ديني محسوب ميگردد كه در سالهاي 1383 و 1384 با برنامه ريزي و اجراي معاونت فرهنگي و تبليغي انجام گرفته است.
از سال 1385 به بعد با تعامل و همكاري ميان معاونت فرهنگي تبليغي و معاونت آموزشي، بستر تحقق آموزشهاي حضوري فراهم گرديد.
اين تعامل، در قالب معرفي مبلّغان داراي پرونده از سوي اين معاونت به معاونت آموزشي و برگزاري دورههاي آموزش پودماني تبليغ براي آنها جلوهگر شده است.در اين دوره يكساله، انواع مهارتهاي اساسي تبليغ از حيث محتوا و روش، به مبلّغان آموزش داده ميشود، كه مبلّغان شركتكننده در اين دوره در اولويت اعزام قرار خواهند گرفت.
در سال 1385 تعداد 700 نفر از مبلغان در دوره پودماني ثبت نام شده و آموزش ديدند و در سال 1386 هماهنگي لازم جهت معرفي 1100 نفر جهت گذراندن دوره فوق انجام شده است. در اين سال چهار گروه از مبلّغان در دوره پودماني شركت خواهند نمود: الف) مبلغان ممتاز طرح هجرت. ب) رابطين تبليغ. ج) مبلّغان جديدالورود . د) خواهران مبلغه
- نشستها و همايشهاي علمي - كاربردي تبليغ
در حال حاضر اطلاعات مورد نياز مبلّغان در قالب نشستهاي علمي - كاربردي در ايام مختلف تبليغي به آنان ارائه ميگردد. با توجه به زمان كوتاه اين نشستها و يکسويه بودن برنامههاي ارائه شده، براي بهسازي كيفي، لازم است گامهاي اساسي در جهت افزايش سطح آگاهي و توانمندي مبلّغان به صورت عملي برداشته شود. در اين راستا معاونت فرهنگي و تبليغي برآن است تا با برگزاري نشستها و همايشهاي علمي - كاربردي تبليغ براي مبلّغان، تواناييهاي آنان را با راهكارهاي جديد ارتقا دهد. آمار مندرج در صفحههاي بعد مربوط به نشستها و همايشهاي علمي - كاربردي برگزار شده ميباشد.
- برخي از موضوعات همايشها و نشستهاي علمي كاربردي
الف) قرآني
1. شيوه بهرهگيري از قرآن در تبليغ؛ 2. شيوههاي بيان تفسير به صورت روان و ساده؛ 3. چگونگي پاسخ به سوالات قرآني؛ 4. نكتههاي تفسيري.
ب) مباحث فكري و كلامي
1. مهدويت؛ 2. عرفان اسلامي؛ 3. اسلام و فمينيسم؛ 4. پاسخ به شبهات نهضت حسيني؛ 5. وهابيت و مشكلات فكري آن.
ج) اخلاقي و معنوي
1. سيره عملي پيامبر صلياللّهعليهوآله؛ 2. نقش اخلاق در تبليغ؛ 3. شيوههاي ترغيب به اخلاق حسنه؛ 4. شيوههاي انذاري ائمه عليهمالسلام؛ 5. نقش دعا و معنويت در تبليغ؛ 6. تبليغ و اخلاق عملي؛ 7. پندها و نصيحتهاي اخلاقي؛ 8. اخلاق مبلغ؛ 9. معنويت و عرفان.
د) تربيتي
1. چگونگي تعامل كارآمد با جوانان؛ 2. راهكارهاي تقويت معنويت در جوانان؛ 3. اصول تربيت؛ 4. عوامل فرهنگ گريزي جوانان؛ 5. تعادل در تبليغ و پرهيز از افراط و تفريط در دعوت به دين؛ 6. الگوهاي تربيتي در تحليل شخصيتهاي عاشورا؛ 7. فوايد و آفات احساس گرايي در محرم؛ 8. نقش مداحي ومرثيه سرايي در معرفت افزايي.
ه) مهارتي
1. ارتباطات فرهنگي؛ 2. روش كلاسداري؛ 3. شيوه جذاب سازي كلاس؛ 4. روش تدريس احكام؛ 5. روش تدريس رهتوشه؛ 6. كتابشناسي منابع عاشورايي؛ 7. روش و شيوههاي تبليغ؛ 8. شيوههاي تبليغ غير مستقيم؛ 9. آشنايي با اصول مديريت فرهنگي و تبليغ؛ 10. شيوههاي بهره گيري از معارفِ ادعيه درتبليغ؛ 11. شيوههاي بهره گيري از نهجالبلاغه در تبليغ؛ 12. چگونگي افزايش نقش مردم در عرصه تبليغ.
و) سياسي - اجتماعي
1. انديشه و بينش سياسي در عرصه تبليغ؛ 2. هنجارها و ناهنجاريهاي اجتماعي؛ 3. عوامل اجتماعي گرايش به ناهنجاريها؛ 4. مردم شناسي فرهنگي؛ 5. انسجام اسلامي و امنيت جهاني؛ 6. حكومت اسلامي، اميدها و بيمها؛ 7. نقش مساجد در كاهش جرائم؛ 8. نقش عاشورا در شكلگيري انقلاب اسلامي؛ 9. وجوه سياسي قيام امام حسين عليهالسلام؛ 10. جامعهشناسي عاشورا.
ز) روانشناسي
1. مباني روانشناسي رشد؛ 2. مباني روانشناسي كودك؛ 3. مخاطبشناسي.
و) برخي از موضوعات كارگاههاي كاربردي تبليغ
1. فن خطابه؛ 2. ادبيات محرم (نوحه، شعر، روضه)؛ 3. روش تحقيق؛ 4. قصهگويي؛ 5. كلاس داري؛ 6. برنامهريزي و مديريت فرهنگي(ويژه سرگروههاي تبليغ)؛ 7. روش بيان تفسير به صورت روان و ساده.
- گردهمآييهاي بزرگ مبلغان
دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم با همكاري مركز مديريت حوزه علميه قم و سازمان تبليغات اسلامي به منظور آشنايي مبلغان با مسائل سياسي، اجتماعي و امنيتي روز ايران، منطقه و جهان، سالانه دو گردهمآيي بزرگ (قبل از اعزام ماه مبارك رمضان و قبل از اعزام ماه محرم) با حضور شخصيتهاي عالي رتبه كشوري و لشكري و اساتيد برجسته و مبلغان گرامي در مدرسه مباركه فيضيه برگزار مينمايد.
- نشستهاي علمي - كاربردي تبليغ ويژه همسران مبلّغان
با توجه به حضور همسران مبلغان در منطقه تبليغي و تاثيرگذاري خاص ايشان در حوزههاي انجام وظيفه مبلغان با هدف تقويت فضاي معنوي و علمي خانوادههاي مبلغان از سويي و از سوي ديگر ضرورت بهرهگيري بهينه از فرصت تبليغي لازم است براي تبليغ مفيد و موثرتر همسران مبلغان در بين بانوان و دختران در منطقه تبليغي در موضوعات تدريس روخواني و تجويد قرآن و بيان احكام ويژه بانوان و آئين همسرداري و...، آموزشهايي در قالب نشستهاي علمي - كاربردي براي آنها برگزار شود. از اين جهت براي بهرهگيري از چنين فرصتي و توانمندكردن همسران مبلّغان در ارائه خدمات تبليغي و ترويجي كه بعضاً مبتني بر علايق و تلاشهاي فردي آنان ميباشد. معاونت فرهنگي و تبليغي با برقراري دورههاي آموزشي ويژه همسران مبلّغان، به اين امر مهم اقدام نموده است و براي غناي بيشتر اين نشستها همزمان كتابها ومنابع مرتبط باموضوعات ارائه شده،به آنان اهدا ميشود.
قابل ذكر است كه اولويتبندي در خصوص دورههاي مذكور، از طريق تعيين سطح علمي همسران مبلغان و نظرسنجي از آنان انجام گرفته است.
- نشستهاي علمي - كاربردي مبلغان بومي استانها
با توجه به نقش موثر مبلغان بومي در امر خطير تبليغ، به منظور بهسازي و افزايش كارايي و اثربخشي هرچه بيشتر تبليغ، ضرورت دارد نسبت به توسعه و تنوعبخشي به روشها و مهارتهاي تبليغي مبلّغان بومي و بالابردن سطح آگاهيهاي آنان اقدام گردد. بدين منظور معاونت فرهنگي و تبليغي با برگزاري نشستهاي علمي - كاربردي در جهت بالابردن سطح آگاهيهاي علمي - ديني و مهارتهاي تبليغي مبلّغان بومي استانها اقدام نموده و تواناييهاي تبليغي آنان را با راهكارهاي جديد ارتقا ميدهد.
- تجليل از ممتازين تبليغ ويژه مبلّغان طرح هجرت تابستان
به منظور تقدير از تلاش و كوشش مبلّغان طرح هجرت و تشويق و ترغيب آنان به فعاليت جدي تر در حوزههاي كودكان، نوجوانان و جوانان در ايام تبليغي طرح هجرت، سالانه حدود 10 درصد از مبلّغان و رابطيني كه بيشترين عملكرد را داشته و بالاترين امتيازات را كسب نمايند، به عنوان مبلغ ممتاز معرفي ميشوند و طي مراسم باشكوهي با حضور شخصيتها و اساتيد حوزوي از آنان با اهداء جوائزي نفيس تجليل به عمل ميآيد.
شاخصهاي انتخاب ممتازين طرح هجرت عبارتند از:
الف - نمره ارزيابي رابط با توجه به معيارهايي چون :
1. علاقه و پشتكار و جديت در كار. 2. ميزان جذب كودكان به مراسم مذهبي. 3. شادابي و خوشرويي در كلاس. 4. استفاده از وسايل كمك آموزشي. 5. ابتكار و خلاقيت در كلاس داري. 6. توجه به نيازهاي تبليغي و علمي منطقه. 7. كاربردي بودن كلاس .8. نظم و انضباط و وضع ظاهري. 9. داشتن برنامه تبليغي مدون. 10. توانايي برگزاري اردو و مسابقات ورزشي. 11. كيفيت دسته بندي مطالب. 12. توانايي برقراري ارتباط با جوانان. 13. ميزان همكاري با مسئولين اعزام در منطقه. 14. ميزان همكاري با رابطين. 15. حضور مستمر در كلاسها و ...
ب - امتياز عملكرد تبليغي بر اساس معيارهايي چون
1. تعداد: روزهاي تبليغي، جلسات سخنراني عمومي، نوبتهاي اقامه نماز جماعت، جلسات مراسم دعا و زيارت، جلسات كلاس تفسير، جلسات پرسش و پاسخ، جلسات كلاس ره توشه، اردوهاي فرهنگي و تفريحي، فعاليتهاي فرهنگي و اجتماعي، ابتكار و خلاقيت، شركت در نشستهاي علمي كاربردي، مهارتهاي تخصصي.
- رابطين تبليغ ويژه طرح هجرت تابستان
معاونت فرهنگي و تبليغي دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم به منظور دستيابي به اهداف زير در طرح هجرت تابستان تعدادي از مبلّغان را به عنوان رابط انتخاب مينمايد و وظايف و رسالتهايي را جهت ارتباط فراگير با مبلّغان به آنها واگذار نموده است. مهمترين اين اهداف عبارتند از:
ساماندهي بهتر امر تبليغ و مبلغان، ارتقاي كيفي تبليغ، شناسايي موانع، مشكلات و نيازهاي تبليغي در مناطق مختلف، نظارت بر فعاليتهاي فرهنگي و تبليغي مبلّغان، تقويت روحيه مبلّغان و ايجاد دلگرمي در آنها و برقراري ارتباط با مراكز فرهنگي و معرفي طرح هجرت تابستاني و وظايف دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم و سازمان تبليغات اسلامي.
وظايف و رسالتهاي رابطين
1. انجام فعاليتهاي فرهنگي و تبليغي در قالب طرح هجرت تابستان همانند ديگر مبلغان؛ 2. ارزيابي مستمر و حضوري از عملكرد فرهنگي و تبليغي مبلغان محترم اعزامي؛ 3. بررسي و تلاش جهت شناسايي و حل مشكلات مبلغان با همكاري صميمانه سازمانها و نهادهاي اعزام مبلغ در منطقه(مانند سازمان تبليغات اسلامي، ائمه محترم جمعه، سازمان امور عشايرو....)؛ 4. تشكيل جلسات هماهنگي و برنامه ريزي با مبلّغان تحت پوشش (حداقل دو نوبت در كل ايام طرح)؛ 5. ارتباط با مسئول اعزام مبلغ استان مربوطه در دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم.
شاخص هاي انتخاب رابطين
رابطين توسط مسئولين اعزام استان ها با توجه به شاخص هاي زير از ميان مبلّغان اعزامي طرح هجرت پيشنهاد و پس از تائيد در كميته معرفي مي شوند:
1. موفق در مناسبتهاي مختلف تبليغي و بويژه طرح هجرت تابستان؛ 2. توانمند در مديريت گروه فرهنگي و تبليغي؛ 3. داراي انگيزه و نشاط تبليغي؛ 4. آشنايي با مسائل منطقه و مسئولين فرهنگي و تبليغي؛ 5. داراي روابط عمومي قوي و توانايي برقراري ارتباط با نهادهاي فرهنگي منطقه؛ 6. آشنايي با روش هاي ارزيابي.
- اصلاح نظام طبقهبندي مبلّغان
آنچه تاكنون در طبقهبندي مبلّغان مبناي عمل بوده، دستهبندي آنان بر اساس سطوح تحصيلي حوزوي در چهار گروه بوده است، اما از آنجا كه در طبقهبندي مبلّغان نميتوان صرفاً تحصيلات حوزوي را مد نظر قرار داد و مولّفههاي ديگري نيز بايد لحاظ گردد، اصلاح طبقهبندي موجود ضروري به نظر ميرسيد.
در حقيقت، اين طبقهبندي بايد متناسب با عرصههاي مختلف تبليغ و تنوع مخاطبان و نيازهاي موجود باشد، تا بر اساس آن بتوان با تحليل دقيق، اعزام مبلّغان را ساماندهي نمود.
در اين خصوص به عنوان نخستين گام، طرحي مطالعاتي در معاونت فرهنگي و تبليغي، تعريف و به انجام رسيده است كه هدف از آن شناسايي و تعيين پارامترها و شاخصههاي روشن براي اندازهگيري گروههاي مختلف مبلّغان بوده است. در گام بعدي، مبلّغان بر اساس اين شاخصهها سنجيده و در طبقهبندي كاربردي و جديدي قرار خواهند گرفت.
- گسترش همكاريها و مشاركتهاي دفتر (معاونت فرهنگي تبليغي) با ساير دستگاهها
در سالهاي گذشته دفتر تبليغات اسلامي براي اعزام مبلّغ، صرفاً با سازمان تبليغات اسلامي، سازمان امور زندانها و سازمان امور عشايري در ارتباط بوده و نيروهاي تبليغي خود را به اين سازمانها و نهادها اعزام ميكرد. از سال 1383 به بعد عرصهفعاليت اين نهاد گسترش يافته و با نهادها و سازمانهايي چون: دفاتر ائمهجمعه، وزارت آموزش و پرورش، اتحاديه انجمنهاي اسلامي دانشآموزي، نيروي مقاومت بسيج، كانونهاي فرهنگي مساجد كشور وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، نهاد مقام معظم رهبري در دانشگاهها، سازمان عقيدتي - سياسي نيروي انتظامي، ارتش، ارتباط و تعامل برقرار نموده و بر اساس درخواست آنها اقدام به اعزام مبلّغ مينمايد.
همچنين در تعامل با سازمان اوقاف و امور خيريه نسبت به تامين محتوايي و اهداي كتاب به مبلغان اعزامي آن سازمان و نيز بيمه عمر و حوادث آنها اقدامات مهم و موثري انجام داده است.
همچنين با همكاري با مدارس حوزههاي علميه و مجمع نمايندگان طلاب، مبلّغان را به صورت گروههاي تبليغي ساماندهي و به سازمانهاي درخواست كننده اعزام ميكند.
- اعزام نخبگان
از سال 1384 معاونت فرهنگي و تبليغي براي بهره گيري از نيروهاي نخبه در امر تبليغ و همچنين براي بهرهمندي بيشتر مناطق كشور از اين مبلّغان، در اقدامي ويژه، مبلّغان نخبه را شناسايي و نسبت به اعزام آنها اقدام نموده است. اين مبلّغان در مناسبتهاي ويژه مثل هفتهوحدت، روز معلم، ايام فاطميه اول و دوم، سالگرد ارتحال حضرت امام قدسسره، ولادت حضرت زهرا سلاماللّهعليها و روز زن، عيد مبعث، ايام شهادت امام جعفر صادق عليهالسلام و امام موسي كاظم عليهالسلام، ايام رجب و دهه فجر، هفته مهدويت و... به مناطق مختلف كشور اعزام ميشوند.
- نظرسنجي از مبلّغان و صاحبنظران در خصوص جذب، گزينش و بكار گيري مبلّغان
ساماندهي نيروي انساني فعال در امر تبليغ، از زمان پذيرش تا گروهبندي، آموزش ارتقاي گروه، اعزام متناسب با سطح مبلّغ و ساير موارد مربوط، از اهميت راهبردي ويژهاي برخوردار بوده و تاخير در اين امر صدمات عميقي بر پيكرهتبليغ ديني وارد خواهد كرد.
دفتر تبليغات اسلامي حوزهعلميه قم كه وظيفه ارتباط با مبلّغان و ساماندهي امور آنان را بر عهده دارد، از اين رو بايد با استفاده از نظر كارشناسان و صاحبان مهارت تبليغ، وضعيت فعلي و عملكرد گذشتهخود را در امر ساماندهي به بوته نقد و بررسي گذاشته و طرح اصلاحي يا تكميلي لازم را تهيه كرده و بعد از تصويب، اجرايي سازد.
براي عينيت بخشي به اين مهم، طرحي با استفاده از پرسشنامه، مصاحبه حضوري و نظرخواهي كتبي از مبلّغان و صاحبنظران به اجرا درآمده است.
نكات مهم و قابل توجهي كه در مصاحبه حضوري و نظرخواهي كتبي به دست آمد، عبارتند از:
آموزش مهارتهاي لازم تبليغي متناسب با هر گروه؛ آموزش و بالابردن سطح اطلاعات فقهي، اعتقادي، تفسيري، حديثي و سياسي متناسب با هر گروه تبليغي؛ سطحبندي مبلغان جهت اعزام به مناطق و محيطهاي مختلف (شيعهنشين، سنّينشين، دانشگاه، دبيرستان و مسجد)؛ حمايت علمي، معنوي و مادي از مبلّغان.
- ارزيابي جدي و سازماني از فعاليّت مبلّغان
-توجه و جهت دهي به امر تبليغ از پايه 4 حوزه(رويكرد تبليغي دادن به دروس حوزه)
-جهت دهي تربيتي به امر تبليغ مبلّغان(استمرار تبليغ در يك محل، اعزام گروهي مستمر به يك محل و ...).
-تفاوت گذاشتن در جذب و گزينش بين مبلغان داراي مدارك تحصيلي سيكل، ديپلم و دانشگاهي.
-معرفي كتب مورد نياز جهت مطالعه مبلّغان به تفكيك گروه تبليغي
- پيشنهادات در خصوص تخصصي كردن تبليغ
- مسابقات علمي راهيان نور ويژه مبلّغان
به منظور افزايش توانمندي مبلغان به ويژه در بعد محتواي مورد نياز جامعه با برگزاري مسابقات راهيان نور ويژه مبلغان، كتابهايي متناسب با فصل تبليغي با نظر كارشناسان انتخاب و همزمان با اعزام مبلّغان در اختيار آنان قرار ميگيرد.
سوالات حضوري مسابقه در اختيار مبلّغان قرار گرفته و مبلّغان گرامي در ايام تبليغي ضمن مطالعه كتاب به سوالات غيرحضوري پاسخ ميدهند.
مبلّغاني كه به 60% سوالات مرحله اول(غير حضوري) پاسخ صحيح داده باشند به صورت حضوري در آزمون شركت ميكنند.
ومبلغاني كه در مجموع در مرحله اوّل و دوّم به 75% سوالات پاسخ صحيح داده باشند، به عنوان يك واحد آموزشي و علمي - كاربردي تبليغ در پرونده آنان ثبت ميشود.
كتبي كه تاكنون به مبلغين گرامي جهت برگزاري مسابقه علمي اهداء گرديده و آزمونهاي آن اخذ شده است:
1. جنود عقل و جهل تاليف حضرت امام خميني قدسسره
2. چهل حديث تاليف حضرت امام خميني قدسسره
3. فرهنگ سخنان امام حسين عليهالسلام تاليف محمد دشتي
4. مقتل امام حسين عليهالسلام تاليف جواد محدثي
5. موسوعه امام حسين عليهالسلام تاليف پژوهشكده باقرالعلوم
6. حكمتنامه جوان تاليف محمد محمدي ريشهري
7. سننالنبي صلياللّهعليهوآلهتاليف علامه طباطبائي قدسسره
8. منتخب ميزانالحكمه تاليف محمد محمدي ريشهري
9. فرهنگ جامع سخنان امام حسين عليهالسلام تاليف پژوهشكده باقرالعلوم
10. در كربلاچه گذشت؟ تاليف مرحوم شيخ عباس قمي قدسسره
11. پرواز در فضاي جواني تاليف بخشيان
12. تحفالعقول تاليف مرحوم حرّاني قدسسره
13. صحيفه سجاديه ترجمه مرحوم شعراني قدسسره
14. آئين وهابيت تاليف استاد جعفر سبحاني
15. جوان در آيات و روايت تاليف حسينيزاده - حاجيآبادي
در مجموع، تاكنون 17500 نفر از مبلغين در مسابقات شركت نمودهاند.
- معيارهاي امتيازبندي عملكرد تبليغي مبلّغان
در سالهاي اخير به خصوص از سال 1384 در راستاي ارتقاي كيفي عملكرد مبلغان به ويژه در عرصههاي جديد فرهنگي و تبليغي و هدفمند كردن تلاش مبلغان در راستاي پاسخگويي به نيازهاي فرهنگي جامعه، نظام امتياز بندي مبلّغان طراحي و اجرا گرديد. لذا مبلغان بر اساس اين نظام امتيازبندي در هر مناسبت تبليغي، تشويق و راهنمايي ميشوند كه علاوه بر فعاليتهايي همچون منبر، كلاسداري و اقامه نماز جماعت، براي جوانان منطقه كلاس تفسير برگزار كنند و در فعاليتهاي اجتماعي مثل احيا و آباداني و ساخت مساجد و خانه عالم مشاركت نمايند و به عيادت دسته جمعي و گروهي از بيماران در بيمارستانها بپردازند.
همچنين برگزاري جلسات پرسش و پاسخ براي جوانان، پاسخگويي به مسائل شرعي، برگزاري مراسم دعا و زيارت اهلبيت عليهمالسلام، برگزاري جلسات آموزشي قرائت و تجويد قرآن، تشكيل و مديريت و هدايت كانونهاي فرهنگي مساجد، برگزاري مسابقات علمي، ورزشي و اردوهاي فرهنگي از ديگر فعاليتهايي است كه مبلّغان در ماموريت تبليغي خود به آن اهتمام ميورزند. مضافاً اين كه همسران مبلّغان نيز همپاي آنان در عرصه فرهنگي و تبليغي فعال شده و در قالب برنامههاي فرهنگي و تبليغي به ويژه براي خانمها و دختران به فعاليت ميپردازند.
با وجود گسترش و تخصصي شدن حوزه عملكرد مبلّغان ضروري به نظر ميرسيد كه شاخصههاي ارزيابي تبليغ و نظام مورد بازبيني قرار گيرد.
آن چه سابقاً در دفتر اجرا ميشد صرفاً ارزيابي بر اساس مدت زمان حضور مبلّغان در مناطق بود كه نميتوانست جوابگوي ارزيابي و شناخت صحيح عملكرد مبلّغان باشد، از اين رو با تعريف شاخصههاي جديد، وضعيت پرداختها نيز بر اساس امتيازبندي جديد صورت گرفته و در ارتقاي كيفي تبليغ نيز اثر مثبت داشته است.
علاوه بر آثار مذكور با توجه به اينكه اطلاعات عملكرد مبلّغان و امتيازهاي آنان در رايانه ثبت ميگردد، هر ساله براي شناسايي مبلّغان فعّال و طبقه بندي و دسته بندي مبلّغان از نظر عملكرد و پيدا كردن نقاط قوت و ضعف فعاليتهاي تبليغي آنان و همچنين تاثيرات فعاليت تبليغي مبلّغان در رشد شاخصهاي فرهنگي در مناطق مختلف كشور، گزارشهاي مذكور قابل تحليل و بررسي ميباشد.
- ديدار مسئولان دفتر با مبلّغان و خانوادههاي آنان
رويكرد جديد معاونت فرهنگي و تبليغي دفتر مبني بر جذب، حفظ و نگهداري مبلّغان محترم و دلگرمي و دلجويي و تفقد هرچه بيشتر از خانوادههاي آنان باعث شده است تا ضمن بهرهگيري از توانمنديهاي بالقوه و بالفعل ايشان در عرصه تبليغ و ايجاد انگيزه مضاعف، ارتباط آنان با دفتر نيز تقويت گردد.
اين طرح، در واقع در جهت توجه و پاسخ به ضرورت ارتباط مديريت تبليغ با مبلّغان و آشنايي و درک صحيح از مشكلات آنان و خانوادههايشان ميباشد؛ زيرا عدم ارتباط حضوري و ديداري مسئولان با مبلّغان و خانوادههاي آنان دلگرمي ايشان را بسيار كاهش ميدهد و حتي به دليل درگير بودن مبلّغان با مسئله تبليغ در ايام سال خانوادههاي آنان دچار مشكلات گوناگون و حتي آسيبهاي روحي ميشوند. به همين دليل چنين ديدارهايي ميتواند نقشي مفيد و ارزندهاي در اين زمينه داشته باشد.
- تقدير از همسران مبلغان
با توجه به جايگاه و نقش خانواده و به ويژه همسر مبلغان در نشاط روحي و ايجاد انگيزه براي مبلغان در انجام فعاليتهاي فرهنگي و تبليغي و به منظور قدر داني از زحمات اين خانوادههاي گرامي معاونت فرهنگي و تبليغي در سالهاي 1384 و1385 با تقديم لوح تقدير به همسران مبلّغان اعزامي به همراه كارت اعتباري خريد اجناس به تعداد 8000 نفر از همسران مبلغان اقدام نمود كه آثار و بركات معنوي و عاطفي بسيار زيادي از جمله تقويت حسّ كرامت در فضاي زندگي مبلّغان گرامي و همسران آنان را در بر داشت.
- تبليغ تخصصي
يكي از الزامات توسعه تبليغ ديني، تخصصي شدن آن بر مبناي عرصههاي متنوع تبليغ و متغيرهاي مخاطب، محيط، مكان و زمان ميباشد. در اين خصوص ضروري است در ابتدا مطالعات لازم در جهت شناخت اين عرصهها و متغيرهاي تبليغ صورت گرفته و با گروهبندي متناسب مبلّغان و ارائه آموزشهاي لازم، مبلّغان متخصص را به محيطهاي هدف اعزام نمود.
معاونت فرهنگي و تبليغي براي عملي شدن اين موضوع با تعريف دو طرح مطالعاتي در خصوص اماكن درماني و ورزشي، مطالعات اوليه را به انجام رسانده كه طرح نامههاي آن آماده عملياتي شدن است و ساير عرصهها و محورها در دست مطالعه و تدوين طرح ميباشد.
تخصصي كردن تبليغ در دو محور دنبال ميشود:
الف) بر اساس عرصههاي تبليغ مانند: محيطهاي ورزشي، مراكز درماني، مراكز آموزش عالي، آموزش و پرورش، بانوان، جوانان و نوجوانان و كودكان و ... .
ب) بر اساس موضوع تبليغ مانند: كلام، اخلاق، فقه، تاريخ، مباحث اجتماعي، سياسي و... .
در حقيقت، تخصصي شدن تبليغ برآيند نيازهاي خاص محيطهاي انساني است كه به طور طبيعي در شرايط و محيطهاي متفاوت، روحيات، نيازهاي معنوي، تمايلات و دغدغهها متفاوت ميشود. از اين رو نحوه برخورد، ادبيات گفتماني و مباحث مطرح شده در هنگام تبليغ ديني بايد با ويژگيهاي مخاطبان آن عرصهها تطبيق پيدا كند.
در سال 1383 تعداد 1412 نفر مبلغ براي فعاليت در عرصه جوان و نوجوان و كودك اعزام شدند. در سال 1384 با توجه به تقويت رويكرد تخصصي با برگزاري دورههاي آموزشي و با شناسايي مبلّغان فعال در عرصه جوان و نوجوان تعداد مبلّغان اعزامي حدود 84% افزايش يافت و به 2600 نفر رسيد. در سال 1385 تعداد مبلّغان اعزامي در طرح هجرت 18% نسبت به سال قبل كاهش يافت و علت اين امر، كاهش تقاضا از سوي سازمان تبليغات اسلامي و ساير سازمانها و نهادهاي درخواست كننده مبلغ بوده است.
همچنين بر اساس ارزيابي هاي انجام شده، در اين سال تعدادي از مبلّغان گروه 3 و 4 كه در سال 1384 از عملكرد ايدهآل برخوردار نبوده اند، اعزام نشدهاند.
در طي اين سالها مبلّغان با انجام فعاليتهاي مختلف در طرح هجرت تابستان موفق به جذب تعداد زيادي از جوانان، نوجوانان و كودكان شدهاند. در سال 1383 مبلّغان تعداد 142612 نفر از دانش آموزان را جذب فعاليتهاي خود نمودهاند كه اين تعداد در سال 1384 به 247000 نفر، در سال 1385 به 233310 نفر و در سال 1386 به 242660 نفر رسيده است. به عبارتي ميزان جذب دانش آموزان در سال1386 نسبت به سال 1383 بيش از 70% افزايش يافته است.
همچنين در طي اين سالهاي مبلّغان با انجام فعاليتهاي مختلف در عرصه جوانان موفق به جذب تعداد زيادي از جوانان شدهاند. در سال 1383 مبلّغان تعداد 24226 نفر از جوانان را جذب فعاليتهاي خود نمودهاند كه اين تعداد در سال 1384 به 81510 نفر، در سال 1385 به 82992 نفر و در سال 1386 به 81776 نفر رسيده است. به عبارتي ميزان جذب جوانان در سال1386 نسبت به سال 1383 بيش از 237% افزايش يافته است.
در طرح هجرت به منظور رشد علمي و فرهنگي جوانان و نوجوانان مستعد و براي برقراري ارتباط بيشتر آنها با دفتر تبليغات اسلامي،تعدادي از جوانان و نوجوانان ممتاز از سوي مبلّغان به معاونت فرهنگي و تبليغي معرفي ميشوند وبه صورت رايگان با نشريات فرهنگي و تبليغي دفتر تبليغات اسلامي ازجمله فصلنامه معارف اسلامي(ويژه جوانان) و نشريه سلام بچهها (ويژه نوجوانان) مشترك ميشوند. از سال 1384 تا 1386تعداد 6000 نفر از جوانان (دانش آموزان ممتاز) با فصلنامه معارف اسلامي 2000 نفر از نوجوانان با نشريه سلام بچهها مشترك شدهاند.
- جزوههاي مهارتآموزي
تواناسازي مبلّغان، انتقال روشهاي موفق تبليغي به آنان و تنوع بخشي روشهاي تبليغ با توجه به گوناگوني و تنوع موضوعات، عرصهها و مخاطبان، يكي از اهداف كليدي معاونت فرهنگي و تبليغي در دوره جديد است. از جمله ساز و كارهاي تامين و تحقق اين هدف، تدوين كتابچههاي مهارتآموزي و نشر آن در بين مبلّغان است.
در اين زمينه موضوعاتي كه در شيوه انتقال پيام ديني و روش تبليغ در سطوح مختلف شناسايي شدهاند، پس از تصويب، به محققان اهل فن واگذار گرديده است.
- تبليغ مستمر
گستردگي و تنوع مباحث، موضوعات و پيامهاي ديني و ضرورت جامع نگري در دينشناسي و دينداري، اقتضا ميكند كه:
1)همه دستورات ديني به مردم آموزش داده شود؛
2)تقدّم و تاخّر و ترتيب اولويت در پيام رساني رعايت و از پراكندهگويي پرهيز شود؛
3)ا ز تكرار غير مفيد مباحث كه موجب كاهش حساسيت مخاطبان ميشود اجتناب گردد تا امكان تربيت ديني جامعه به صورت نسل به نسل امكان پذير شود.
بر اين اساس، معاونت فرهنگي و تبليغي درصدد برآمده است برنامه <تبليغ مستمر> را به عنوان يكي از راهكارهاي اساسي تامين اين هدف مهم،تعريف و اجرا نمايد.
بر پايه اين طرح، مبلّغان پس از شناسايي تواناييها و قابليتها و دستهبندي حسب مناطق و مخاطب، به صورت مستمر به يک محل اعزام ميشوند تا در چارچوب طرحي كه مشابه سير مطالعاتي است، اقدام به ارائه مباحث نمايند، تا از اين طريق امكان ساماندهي معرفتي مخاطبان فراهم شده و پيوستگي آموزههاي ديني (بين عقيده، منش و رفتار) رعايت شود. يادآوري اين نكته ضروري است كه اعزامهاي مقطعي و مناسبتي كه هر مبلّغ ممكن است به يک منطقه اعزام شود و با افراد متفاوتي مواجه گردد، اهداف فوق را تامين نميكند.
در طرح تبليغ مستمر، با توجه به دوري و نزديكي شهرها به قم، اعزامها به صورت هفتگي (شبهاي جمعه)، دو هفته يکبار و سه هفته يکبار (به مدت سه روز) انجام ميشود.
در اين طرح مبلّغان با برنامه از پيش تدوين شده و به صورت منسجم وظيفه تبليغي خود را انجام ميدهند.
اين برنامه هم اكنون براي شهر قم و شهرهاي نزديک و استانهاي همجوار در حال اجراست كه در صورت تامين منابع به كل كشور تعميم داده خواهد شد.
- نكوداشت برترينهاي تبليغ
- اولين نكوداشت برترينهاي تبليغ
در عرصه منبر و خطابه و رسانه ملي (صدا و سيما)
معاونت فرهنگي و تبليغي در دوره جديد فعاليت خود، با هدف:
آشناسازي عموم مبلّغان با شاخصهها و معيارهاي تبليغ كارآمد و موثر؛ ارائه الگو در عرصههاي مختلف تبليغي به مبلّغان جوان؛ بهرهگيري از تجارب چهرههاي موفق تبليغي در چرخه مديريت تبليغ و انتقال آن به ساير مبلّغان؛ تكريم و گراميداشت مبلّغان پرتلاش و سختكوش و قدرداني از زحمات آنان.
اقدام به طراحي و برگزاري آيين نكوداشت برترينهاي تبليغ نموده است.
در اين آيين در هر دوره يک يا دو عرصه مهم تبليغي تعيين و پس از شناسايي چهرههاي موفقِ آن عرصه كه از طريق معرفي نهادهاي فرهنگي و راي هيئت داوران صورت ميگيرد، از اين چهرهها طي مراسمي تقدير به عمل ميآيد و با انجام مصاحبه، ديدگاهها و نظرات آنان درباره تبليغ و تجارب تبليغي، جمعآوري و از طريق برنامههاي تصويري و مكتوب به ساير مبلّغان منعكس ميگردد.
در اين آيين با مشاركت مركز مديريت حوزه علميه قم، سازمان تبليغات اسلامي و صدا و سيماي جمهوري اسلامي در سال 84 از مبلغان موفّق در منبر و خطابه به ويژه پيشكسوتان اين عرصه و نيز چهرههاي موفق تبليغي در عرصه صدا و سيما تقدير به عمل آمد و ظرفيت تبليغي در اين دو عرصه در سطح كشور و استانهاي مختلف شناسايي شد. در مجموع قريب 250 نفر مبلّغان برتر در منبر و خطابه شناسايي و قريب 60 نفر در رسانه ملّي (صداوسيما) شناسايي شدند كه از تمامي آنها تقدير به عمل آمد. قابل ذكر است كه اين امر از سوي مراجع معظم تقليد مورد استقبال واقع شده و حضرات آيات عظام فاضل لنكراني قدسسره، سيستاني، مكارم شيرازي، صافي گلپايگاني و موسوي اردبيلي از كليه مبلّغان تقدير نمودند و مراسم نكوداشت از مبلّغان برتر از شبكه قرآن به صورت مستقيم و همچنين با تهيه برنامههاي ويژه همراه با مصاحبه با برخي از مبلّغان برتر انعكاس مناسبي را در بر داشت.
برخي از برترينهاي تبليغ در حوزه منبر و خطابه به ويژه پيسكوتان عبارتاند از:
آيةاللّه خزعلي و حجج اسلام والمسلمين علي دواني قدسسره؛ بهلول قدسسره؛ سيدان؛ حيدري كاشاني قدسسره؛ سيبويه قدسسره؛ راشد يزدي؛ شمسگيلاني قدسسره؛ حسيني بوشهري؛ هاشمي نژاد؛ فرحزاد؛ رفيعي؛ سيد احمدخاتمي؛ واعظي؛ توكل؛ حسينايراني؛ نظري منفرد؛ شرعي؛ عبدخدايي؛ صديقي؛ امجد؛ انصاريان؛ شجوني؛ ناطق نوري؛ هادي مروي قدسسره؛ حجتي خراساني؛ اكرمي؛ شجاعي؛ صالحيخوانساري؛ پناهيان.
برخي از برترين هاي تبليغ در حوزه رسانه ملي(صداوسيما) عبارتند از: حضرت آيةاللّه جوادي آملي و حجج اسلام والمسلمين قرائتي؛ طباطبائي؛ فلاحزاده؛ راشد يزدي؛ كازروني؛ اديب يزدي؛ راستگو و ريشهري.
- دومين نكوداشت برترينهاي تبليغ در عرصه جوانان
در سال 86 از مبلّغان موفق درعرصه جوانان و نيز بانوان مبلّغه در اين عرصه تقدير به عمل خواهد آمد. براي انتخاب مبلّغان برتر در عرصه جوانان، معيار و ملاكهاي زير در نظر گرفته شده است:
1. ميزان استقبال و حضور جوانان در فعاليتهاي مذهبي و فرهنگي؛ 2. انتخاب محتواي مناسب با شيوههاي متناسب؛ 3. سيره عملي، رفتار و تعامل اجتماعي؛ 4. خلاقيت و نوآوري در طرح مباحث ديني و مذهبي بين جوانان؛ 5. ايجاد فضاي معنوي؛ 6. احياي شعائر مذهبي؛ 7. ايجاد نگرش مثبت نسبت به انقلاب اسلامي و روحانيت.
در صورت وجود شرايط مساوي، مبلّغان با شاخص هاي زيردر اولويت قرار خواهند گرفت:
1. شاخصهاي علمي (تحصيلات، تاليفات، تدريس، پژوهش و...)؛
2. مديريت فرهنگي و تنوع فعاليت در حوزه جوانان؛
3. سابقه فعاليت تبليغي و ديني بين جوانان.
تا به حال قريب 1000 نفر مبلّغان موفق در عرصه جوانان شناسايي شدهاند كه قريب 110 نفر از آقايان در مرحله نهايي داوري قرار گرفتهاند و 120 نفر از خواهران مبلغه نيز در اين عرصه شناسايي شده و پرونده آنان در حال بررسي وداوري ميباشد.
با توجه به اهميّت موضوع، مركز مديريت حوزه علميّه قم،سازمان تبليغات اسلامي، نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاهها، مركز مديريت حوزه علميّه خواهران، وزارت آموزش و پرورش، صدا و سيماي جمهوري اسلامي و سازمان ملّي جوانان در برگزاري اين نكوداشت مشاركت مينمايند.
- تبليغ گروهي
استمرار انجام رسالت عظيم حوزههاي علميه و مبلغان گرانقدر آن در راستاي بسط و تعميق در ميان مردم در هر برهه و دوره زماني اقتضائات و لوازم خاص خود را ميطلبد و دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم به عنوان مركزي كه در دوره معاصر اين نقش و رسالت ايفا كرده است بايد با شناخت انواع مختلف تبليغ و شيوههاي گوناگون آن و نيز بازشناسي و اصلاح شيوههاي موجود تبليغ با توجه به گسترش دانش ارتباطات و نيز فضاها و ابزارهاي ارتباطي بسترهاي لازم براي تبليغ كارآ، اثربخش و توام با صحت و دقت را فراهم آورد و برنامهها، حمايتها و راهبردهاي مناسبي را اتخاذ نمايد.
بيگمان يكي از شيوههاي موثر تبليغي، تبليغ گروهي است كه در يك سال اخير در برنامههاي معاونت فرهنگي و تبليغي دفتر مورد عنايت ويژه قرار گرفته است. در اين نوع تبليغ به جاي اعزام انفرادي مبلغان، تعدادي بين 6 تا 10 نفر از ايشان به منطقه مورد نظر اعزام ميشوند و به مدت سه سال با آن منطقه ارتباط تبليغي دارند.
برخي از مزاياي تبليغ گروهي عبارتند از:
1اعضاي گروههاي تبليغي كه همگي داراي حد نصاب لازم جهت اعزام هستند و هر يك در زمينهاي داراي تخصص ميباشند مكمل يكديگرند و تعامل ميان ايشان و تشكيل جلسات و... موجب همافزايي و تضايف در بازده تبليغي ايشان ميشود؛ 2با توجه به وجود تخصصهاي مختلف در گروه تبليغي و نيز ارتباط اعضا با يكديگر پاسخگويي به نيازهاي تبليغي مختلف منطقه را افزايش ميدهد؛ 3اين تبليغ باعث شادابي، تحرك بيشتر و خلاقيت و نوآوري مبلغان در امر تبليغ ميشود؛ 4حضور همزمان اعضاي گروه تبليغي در هر منطقه، تعامل با مجموعههاي مختلف و مديران و ... را فراهم نموده و موجب ايجاد فضاهاي تبليغي مناسب ميگردد؛ 5دلبستگي مبلغان به منطقه تبليغي را افزايش داده و موجب استمرار فعاليت تبليغ گروه در منطقه ميشود؛ 6امكان تفويض اختيار به گروههاي تبليغي و هدايت آنها به سمت گروههاي خودگردان تبليغي را براي دفتر فراهم ميآورد كه اين مهم فرصت مناسب جهت طراحي راهبردها و راهبريهاي لازم را در امر تبليغ مهيا ميكند؛ 7امكان فعاليتهاي ضروري، برنامهريزي، ساماندهي، راهبري، حمايت و ارزيابي مناسب تبليغ را براي معاونت فرهنگي و تبليغي فراهم ميآورد؛ 8در پرتوي ارزيابي مستمر گروههاي تبليغي امكان بازآموزي، آموزشهاي مستمر و مهارت افزايي آنها فراهم ميآيد.
تاكنون صد گروه تبليغي از ميان طلاب و فضلاي جوان تشكيل شده است و با توجه به درخواستها به مناطق مختلف اعزام شدهاند و بر اساس گزارشهاي موجود موفقيت اين گروهها بسيار خوب بوده است و درخواست ائمه محترم جمعه و ادارات آموزش و پرورش جهت استقرار گروههاي تبليغي بسيار چشمگير است.
برنامههاي در دست اجراي معاونت فرهنگي و تبليغي در مورد تبليغ گروهي:
1تشكيل گروه راهبردي تبليغ گروهي، جهت آسيبشناسي، طراحي آموزشهاي مناسب، انجام مطالعات راهبردي و تدوين طرح جامع تبليغ گروهي و ... ؛ 2برگزاري جلسات ماهانه معاونت فرهنگي و تبليغي با سر گروههاي گروههاي تبليغي به منظور بررسي وضعيت گروهها و تبادل تجربيات و آسيبشناسي و... تبليغ گروهي؛ 3حمايتهاي مادي و معنوي از گروههاي تبليغي خصوصاً در ايام و مناسبتهاي تبليغي؛ 4ارزيابي مستمر فعاليتهاي گروههاي تبليغي و اتخاذ اقدامات اصلاحي.
محور پنجم: توسعه عرصه تبليغ
در رقابت تنگاتنگ و تعاملات پيچيده فرهنگي امروز واضح است كه شيوه سنتّي تبليغ يا همان تبليغ شفاهي، اگرچه شيوهاي مطلوب و بيبديل است؛ اما نميتواند پاسخگوي تمام نيازهاي تبليغي باشد. از اين رو معاونت فرهنگي و تبليغي با درک اين ضرورت بزرگ، توسعه عرصههاي تبليغ فراتر از تبليغ سنتّي را در دستور كار خود قرار داده است.
تبليغ ديني در اين عرصهها كه بعضاً فضاهايي نو و بكر هستند نيازمند شناخت دقيق و برنامهريزيهايي است كه بتواند در زمانبنديهاي مناسب سيستم تبليغي را فعال نمايد. البته بايد اذعان داشت كه توسعه عرصه تبليغ امري زمانبر است كه نيازمند تحقق بسترهاي مديريتي، تكنولوژيک و انساني لازم ميباشد.
در اين راستا معاونت فرهنگي و تبليغي گامهايي اساسي براي نيل به اهداف خود در اين محور برداشته و چهار عرصهاي را كه ذكر خواهد شد، به عنوان اهداف اين توسعه هدفگذاري نموده است. حال با اين عرصهها بيشتر آشنا خواهيم شد.
- عرصههاي جديد تبليغ
- تدوين مدل كلي نظام تبليغات مجازي
تبليغات مجازي، آن دسته از فرآيندهاي تبليغي است كه در بستر دنياي مجازي يا همان شبكه جهاني وب قابل تصور است. اينترنت به عنوان پديدهاي تاثيرگذار و فراگير، افقهاي تازهاي را در عرصه اطلاعرساني و ارتباطات، گشوده كه طبيعتاً فرصتها و تهديداتي را نيز به دنبال داشته و در اين ميان فرصتهاي به وجود آمده تبليغي نيز قابل توجه ميباشند.
نيم نگاهي به آينده بيانگر نفوذ قابل توجه اينترنت در روابط و زندگي انسانهاست. همه اينها به نوعي ساختارهاي تبليغي را به سوي استفاده بيش از پيش از اين فضا سوق ميدهند و عرصه تبليغات ديني نيز از اين موضوع مستثنا نيست.
مدل كلي نظام تبليغات مجازي در واقع زير ساخت سيستمي است كه با به كارگيري تمام قابليتها و ظرفيتهاي ممكن در دنياي مجازي عهده دار ايفاي نقشي برجسته و موثر در تاثيرگذاري فرهنگي با استفاده از بهروزترين ابزارهاي تبليغي ميشود.
در وسعت پيچيده تبليغات مجازي، عرصه تبليغات اسلامي، خود دربردارنده ويژگيها و الزامات خاصي است كه حاكميت آموزهها و گزارههاي ديني آن را فراهم ساخته است. واضح است كه براي ورود دستگاههاي تبليغات ديني به عرصه دنياي مجازي نيازمند برنامهاي جامع، منسجم و آيندهنگر هستيم؛ برنامهاي كه كاملاً منطبق بر دو فضا يعني فضاي تبليغ ديني و فضاي دنياي مجازي باشد كه بستر و مجراي تبليغات مجازي است.
عمده فعاليتهاي انجام گرفته در بخش تبليغ مجازي عبارتند از:
- شناسايي و استخراج مهارتهاي رايانهاي و اينترنتي مبلّغان.
- برنامهريزي نشستهاي كاربردي مبني بر گسترش مهارتهاي مبلّغان.
- برنامهريزي بهرهگيري از تواناييهاي مبلّغان شامل:
1. تبليغ چهره به چهره در محيط اينترنت.
2. پاسخگويي به پرسشها و مشاوره و تعامل مبلّغان با يكديگر و مخاطبان در محيطالكترونيك.
3. پشتيباني از فعاليت هاي تبليغي مبلّغان در قالب ايجاد وبلاگ و سايتهاي اينترنتي و حضور و اتاقهاي گفتوگو و انجمنها.
4. برنامهريزي جهت شناسايي و ارزيابي وبلاگها و سايتهاي مبلّغان و زمينهسازي ايجاد مجمع مبلّغان مجازي.
- طرح تبليغ رسانهاي دين
در توصيف شرايط كنوني ميتوان گفت كه جهان، عرصه رويارويي تفكر اسلامي و سكولار است. بستر و ابزار اين ستيز كه مدتي از آغاز آن ميگذرد، رسانهها و در راس آنها صدا و سيما هستند.
براي حضور در عرصه رسانهاي، با در نظر داشتن متغيرهاي بسيار زيادي كه بر دنياي ما حاكم است و تحول و تغيير لحظهاي در شرايط جهاني، منطقهاي و ملي، ضمن پرداختن به مباني نظري و تئوريک اين مسئله، نبايد از اقدامهاي موثر عملي، غافل شد.
معاونت فرهنگي و تبليغي با رسالت و ماموريت توسعه و ترويج زندگي ديني ميتواند نقشي عظيم در اين زمينه داشته باشد و حوزه را به عنوان مركز توليد و توسعه تفكر ديني به جايگاه شايسته خويش برساند. بر اين اساس، حضور تدريجي و مدبّرانه حوزه در توسعه تبليغ رسانهاي، با بهرهگيري از روشهاي كارآمد، موثر و كم هزينه، به آرامي فصل جديدي را در تبليغ و توسعه زندگي ديني باز كرده و دستيابي به مخاطبان پرشمار را با استفاده از ابزارهاي جديد تبليغ فراهم خواهد آورد.
در اين خصوص طرحي با توجه به امكانات، ابزارها و پتانسيل موجود معاونت و براي كوتاه مدت، آنهم باهدف چگونگي بهرهگيري از ابزار رسانههاي ديداري و شنيداري براي تبيين، ترويج و توسعه مفاهيم و تعاليم ديني تدوين گرديده است.
- تبليغ هنري
هنر، شناخته شده ترين ابزار براي تاثيرگذاري و ماندگاركردن هر انديشه و تفكري است. نقش اساسي و مهم هنر، تا بدان جاست كه با جرئت ميتوان گفت: رشد و تعالي فرهنگي در تمام شاخههاي آن نيازمند حضور پر رنگ هنر ميباشد.
تبليغ ديني نيز از اين قاعده مستثنا نيست. تبليغ سنتي يا همان تبليغ چهره به چهره همواره با هنر و ادبيات، عجين بوده است. حتي آميختگي انديشه وآموزههاي اسلامي با هنر، به پيدايش شاخههايي اختصاصي در عرصههاي هنري منجر شده است. معماري سنّتي اسلامي، مينياتور، تذهيب و بسياري از هنرهاي تجسّمي و تعزيهخواني، پيشينهاي عميق و ستودني در فرهنگ اسلامي ايراني اين مرز و بوم دارند.
با توجه به اين مهم كه در ساير عرصههاي تبليغ نيز نيازمندي جدي و اساسي به عنصر هنر به عنوان مكمّل و ابزار وجود دارد، برخي از شاخههاي هنري خود نيز بستر بسيار مناسبي براي تبليغ ديني (غيرمستقيم) به شمار ميآيند.
در اين راستا، تبليغ هنري خود به عنوان موضوعي جداگانه در توسعه عرصههاي تبليغي مورد عنايت معاونت فرهنگي و تبليغي بوده است.
- تبليغ نوشتاري
يكي از عرصههاي جديد تبليغ كه ميتواند فرصتهاي گرانبهايي را براي انتقال و تبيين آموزههاي ديني فراهم سازد، استفاده از محصولات فرهنگي - نوشتاري است؛ براي نمونه ميتوان از بروشور، پوستر، كارت،كتابچههاي كوچك و چند صفحهاي نام برد كه معمولاً در اماكن و نقاطي كه به نوعي مخاطبان مجبورند مدتي را درحالت انتظار يا توقف بسر برند، اثرگذاري خاصي در جلب توجه مخاطبان دارند.
بسته به موقعيت مكاني وزماني ميتوان از پيامهاي متناسب ديني در اين نوشتهها سود جست. پايانههاي مسافربري، اتوبوسهاي شهري و بين شهري، قطارها و هواپيماها، بيمارستانها و درمانگاهها، مطبهاي پزشكي، اماكن ورزشي، تفريحي و سياحتي، از جمله اماكني هستند كه ميتوان در آنها از تبليغ نوشتاري استفاده كرد. يكي از مهمترين مزيتهاي اين نوع تبليغ، پوشش دادن گونههاي متفاوتي از مخاطبان است كه در مكانهاي تبليغ رسمي دين و گاهي حتي در مقابل رسانهها نيز حضور ندارند يا كمتر حاضرند.
مجموع فعاليتهاي انجام گرفته در بخش تبليغ نوشتاري عبارتاند از:
1. شناسايي مبلّغان اهل قلم و سفارش مقالات مناسبتي؛
2. تشكيل كميته ارزيابي و نظارت بر مقالات سفارشي؛
3. استخراج موضوعهاي مورد نياز (اقشار جامعه امروزي) - دستهبندي افكار و سفارش مقاله براي گروههاي سني مختلف؛
4. نشست با مبلّغان اهل قلم و دعوت به همكاري در نگارشهاي ويژه مطبوعات؛
5. درخواست نمونه نگارشهاي مبلّغان اهل قلم جهت ايجاد بانك اطلاعات؛
6. پيگيري و تعامل با ارباب رسانهها، به ويژه مطبوعات جهت بهرهگيري از تواناييهاي نگارشي مبلّغان اهل قلم؛
7. بررسي و تجزيه و تحليل ظرفيتهاي مبلّغان در زمينههاي نگارش مقاله براي مطبوعات و محيطهاي اينترنتي.
محور ششم: ساماندهي فعاليتها و برنامههاي جاري
برنامههاي جاري معاونت، حجم وسيعي از عملكرد مستمر معاونت فرهنگي و تبليغي را شامل ميگردد. در دوره جديد و به تناسب تغييرات به وجود آمده، فرآيندهاي مختلف در اين برنامهها از جمله اهداف ضروري معاونت براي ساماندهي تلقي شده و در اين راستا فعاليتهاي مهمي نيز صورت گرفته كه با آنها آشنا خواهيم شد.
- اعزام مبلّغ
اعزام مبلّغ در فصول تبليغي، از شناخته شدهترين برنامههاي دفتر تبليغات اسلامي است كه كماكان مورد توجه جدي معاونت ميباشد. فصول (مناسبتهاي) تبليغي عباتند از:
طرح هجرت تابستان؛ ماه مبارك رمضان؛ دهه اول محرم؛ دهه آخر ماه صفر؛ هفته وحدت؛ سالگرد ارتحال حضرت امام قدسسره؛ هفته مهدويت؛ ايام اعتكاف ماه رجب؛ ايام فاطميّه؛ عيد مبعث حضرت رسول صلياللّهعليهوآله؛ دهه فجر؛ هفته معلّم؛ كاروان راهيان نور(اعزام به مناطق جنگي در ايام عيد نوروز)؛ هفته ولايت؛ شبهاي جمعه.
علاوه بر مناسبتهاي فوق، در طول سال هم مبلّغان به عناوين مختلف ديگري اعزام مي شوند.
اين معاونت در سال 1385 در مجموع 27380 نفر مبلّغ را در مناسبتهاي مختلف اعزام نموده است كه اين رقم در مقايسه با سال 84 بيش از5500 نفر افزايش را نشان ميدهد. اين آمار در مقايسه با سال 1383 نيز بيانگر تفاوتي 7000 نفري است. سير صعودي آمار اعزام مبلّغ، در مجموع نشاندهنده موفقيت برنامههاي اجرا شده در جذب و پشتيباني از فرآيند اعزام است.
در شش ماهه اول سال 1386 نيز تعداد 10863 نفر از دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم به نقاط مختلف كشور اعزام شدهاند كه 8106 نفر از طريق دفتر قم،1382 نفر از سوي دفتر اصفهان و 1375 نفر از سوي دفتر خراسان اعزام شدهاند.
- جذب و گزينش مبلّغ
شرايط جذب و گزينش
الف) شرايط عمومي
1ارائه قبولي پايه هفتم حوزه؛
2تاييديه اخلاقي از دو نفر از اساتيد حوزه؛
3سكونت در قم.
ب) قبولي در دو مرحله آزمونهاي كتبي و شفاهي
تعداد ثبت نام كنندگان در سال 1386: 1500 نفر
شركت كنندگان در آزمون كتبي: 1200 نفر
قبول شدگان آزمون كتبي: 1000 نفر
تعداد 600 نفر از قبول شدگاني كه معدل كتبي آنان بيش از 14 بود براي گذراندن دوره پودماني تربيت مبلغ به معاونت آموزش دفتر تبليغات اسلامي معرفي شدهاند.
- ارزيابي فعاليتهاي فرهنگي و تبليغي
هيچ فعاليتي بدون ارزيابي صحيح، قابل شناسايي نيست و نميتوان درباره آن قضاوت كرد. مهمتر اينكه نميتوان ارزشي براي آن تعيين نمود، آن هم در زمانهاي كه مولّفه بهرهوري و كارآمدي، عنصري اساسي در انواع فعاليتها بايد احراز گردد.
حركت به سوي بهرهوري نيز مستلزم ارزيابيهاي صحيح و كارشناسانه از امور ميباشد. در اين ميان، فعاليتهاي فرهنگي و تبليغي به دليل بستر عملكرد خود كه همان پيچيدگيهاي روحي و ذهني انسانها به اضافه انواع مولّفههاي غير قابل اغماض حيات اجتماعي انسان است، شايد مشكلترين نوع ارزيابيها قلمداد شوند، چرا كه تاثير واقعي و به دنبال آن ارزيابي واقعي از فعاليتهاي فرهنگي و تبليغي را بايد در سلوک و زندگي مخاطبان آنها جست و جو كرد كه به غايت امري مشكل است.
اما آنچه شدني است، ارزيابي از روند و فرآيند فعاليتهاي فرهنگي و تبليغي است كه همواره از دغدغههاي جدي دفتر تبليغات بوده است. در اين راستا تلاشهاي گستردهاي صورت يافته كه در گزارش پيشرو به بخشي از آن اشاره خواهيم كرد كه در دوره جديد انجام شده است.
1. ارزيابي مبلغان:
از سال 1383 به بعد با توسعه و ارتقاي فعاليتهاي فرهنگي - تبليغي <ارزيابي فعاليتهاي فرهنگي - تبليغي> با نگاهي علمي و فراگير طراحي و اجرا گرديده است. از اين رو در طرح هجرت تابستان، گروهي از مبلّغان به عنوان رابط، فعاليتهاي فرهنگيتبليغي مبلّغان تحت پوشش را ارزيابي مينمايند. براي ارزيابي مبلّغان فرمهايي از سوي كارشناسان مربوط تهيه ميشود و رابطها موظفند بر اساس اين فرمها و با توجه به معيارهاي موجود در آنها، مبلّغان را ارزيابي كنند. وهمچنين مسولان نهادهاي درخواست كننده مبلغ نيز در طرح هجرت تابستان از طريق فرمهاي ويژهاي كه از سوي كارشناسان مربوط تهيه ميشود، مبلغان اعزامي را ارزيابي مينمايند.
2. ارزيابي كتابهاي ره توشه راهيان نور
در تمامي مناسبتها كتابهاي ره توشه راهيان نور توسط مبلّغان اعزامي ارزيابي ميشود. براي اين منظور فرمهاي از سوي كارشناسان گروه برنامه ريزي و ارزيابي فعاليتها تهيه ميشود: مبلّغان بر اساس آنها اين كتابهاي را ارزيابي ميكنند. براي ارزيابي كتب مذكور دو نوع فرم تهيه ميشود: يك فرم مربوط به ارزيابي كلي كتاب از لحاظ محتوايي و ظاهري است و يك فرم براي ارزيابي تك تك درسهاي كتاب ميباشد.
3. ارزيابي كلاسهاي رهتوشه راهيان نور ويژه جوانان و نوجوانان
كلاسهاي ره توشه جوانان و نوجوانان فقط در طرح هجرت تابستان برگزار ميشود. براي ارزيابي اين كلاسها به دو شيوه عمل ميشود. در روش اول رابطين طرح هجرت با حضور در كلاسهاي مبلّغان و مشاهده مسائل و مشكلات موجود و ضمن گفتگو با شركت كنندگان ارزيابي خود را با استفاده از فرمهاي تهيه شده انجام ميدهند. در روش دوم رابطين فرم ارزيابي كه ويژه شركت كنندگان طراحي شده است را بين آنها توزيع ميكنند و آنها نيز با توجه به محورهاي پرسشنامه كلاس را ارزيابي مي نمايند. اطلاعات جمع آوري شده توسط رابطين تحويل گروه برنامه ريزي و ارزيابي فعاليتهاي فرهنگي و تبليغ ميشود.
4. ارزيابي، كلاسهاي تفسير
در طرح هجرت مبلّغان موظف به برگزاري كلاسهاي تفسير براي دانشآموزان و جوانان ميباشند. اين كلاس توسط رابطها و شركتكنندهها ارزيابي ميشوند. هر يك از رابطها موظفند علاوه بر اينكه خودشان كلاسهاي تفسير را ارزيابي ميكنند از شركتكنندگان در كلاس نيز بخواهند كه ارزيابي خود را از كلاس ارائه دهند.
5. ارزيابي نشستها، كارگاهها و همايشهاي علمي و كاربردي
در تمامي مناسبتهاي فرهنگي و تبليغي؛ نشستها و همايشهاي علمي كاربردي براي آشنايي بيشتر مبلغان با مسائل فرهنگي و اجتماعي و سياسي جامعه برگزار ميشود و اين نشستها توسط گروه برنامه ريزي و ارزيابي فعاليتها مورد ارزيابي قرار ميگيرند. اين نشستها از حيث اطلاع رساني، محتوا، زمان، مكان و نحوه برگزاري، ارزيابي ميشوند.
همچنين تمامي نشستها و كلاسهاي آموزشي كه براي همسران مبلغان برگزار ميشود، مورد ارزيابي قرار ميگيرد.
6. ارزيابي رابطين
در طرح هجرت تابستان، تعدادي از مبلّغان به عنوان رابط انتخاب ميشوند و نظارت بر فعاليت تعدادي از مبلّغان را در منطقه تبليغي خود بر عهده دارند. اين افراد از طريق مسولان واحد هاي اعزام مورد ارزيابي قرار ميگيرند. مسولان اعزام ضمن مراجعه به محل فعاليت رابطين و مشاهده نحوه انجام فعاليتهاي تبليغي و نظارتي آنها، و گفتگو با مسولان سازمانهاي درخواستكننده مبلغ و همچنين مبلّغان فعال در آن مناطق، از طريق فرمهايي ارزيابي كه در اختيار آنها قرار داده شده است، ارزيابي خود را انجام ميدهند.
7. نظر خواهي از مبلغان در خصوص مسائل و مشكلات تبليغي در هر مناسبت اعزام
مبلّغان هنگام بازگشت از ماموريت تبليغي موظف به ارائه نظرات خود درباره فعاليتهاي دفتر تبليغات اسلامي، سازمان تبلغيات اسلامي و سازمانهاي مربوط هستند. ضمن اين كه مشكلات و نواقص موجود در مناطق تبليغي را نيز متذكّر ميشوند.
8. جمع آوري اطلاعات مبلّغان
به منظور تهيه بانك اطلاعات مبلّغان فرم اطلاعات جامع مبلّغان تهيه شده و در اختيار مبلّغان اعزامي از دفتر تبليغات اسلامي قرار داده ميشود. با تكميل اين فرمها اطلاعات جامعي از مبلغان جمع آوري ميشود و براي برنامه ريزيهاي تبليغي و همچنين آموزشي مبلّغان مورد استفاده قرار خواهد گرفت. تا كنون اطلاعات بيش از 5000 نفر از مبلّغان جمع آوري و وارد رايانه شده است.
9. ارزيابي نشستهاي علمي كاربردي مبلغان و روحانيون بومي استانها
معاونت فرهنگي و تبليغي به منظور افزايش توانمندي مبلّغان بومي و روحانيون مستقر در استانهاي مختلف كشور نشستهاي علمي كاربردي در استانها برگزار مينمايد. اين گونه نشستها نيز توسط گروه برنامه ريزي و ارزيابي فعاليتها مورد ارزيابي قرار ميگيرد.
10. بررسي خلاصه عملكرد مبلّغان طرح هجرت
در پايان طرح هجرت تابستان فرم خلاصه عملكرد مبلغان كه توسط آنها تكميل شده است مورد تجزيه و تحليل قرار ميگيرد و عملكرد تمام آنها از طريق اين فرم جمع بندي شده و تحليل ميگردد.
11. ساير موضوعات
علاوه بر ارزيابيهاي فوق، فعاليتهاي مختلف و پراكندهاي چون بررسي سوالات اقشار مختلف، ارزيابي كارگاههاي ائمه جمعه، ارزيابي ملاهاي محلي سيستان و بلوچستان و....نيز به صورت موردي در گروه برنامه ريزي و ارزيابي فعاليتها انجام ميشود.
تمامي موارد ارزيابي از طريق فرمهايي است كه به دست كارشناسان دفتر مطالعات و برنامه ريزي فرهنگي و تبليغي تهيه ميشود. پس از جمع آوري اطلاعات، تمامي دادهها و پس از تحليل و ارائه راهكارهاي لازم، در اختيار مسئولان مربوط قرار داده ميشود.
بررسي سوالات اقشار مختلف جامعه
معاونت فرهنگي و تبليغي دفتر تبليغات اسلامي حوزه علميه قم در راستاي تحول در امر تبليغ و به منظور مفيد و موثرترشدن تبليغ در سال 1383 اقدام به سوژهشناسي تبليغ نموده است. در اين طرح معاونت به دنبال آن است كه نيازهاي اقشار مختلف را در مناطق گوناگون شناسايي نمايد و با اطلاع درست و دقيق از نيازهاي مردم جامعه فعاليتهاي تبليغاتي خود را برنامه ريزي نمايد.
وهدف اصلي اين طرح جمع آوريسوالات مذهبي، فرهنگي - اجتماعي و سياسي - اقتصادي نقاط مختلف كشور است.
فوايد طرح:
1. هدايت محتواي تبليغ؛
2. تنظيم محتواي كتابهاي ره توشه راهيان نور با توجه به نيازهاي مناطق مختلف؛
3. شناسايي نيازهاي تبليغي هر منطقه و آگاه كردن مسولان فرهنگ و تبليغ در هر استان؛
4. اعزام تخصصي مبلّغان با توجه به نيازهاي هر منطقه؛
5. آگاهي بخشي به مبلّغان و جهت دهي به مطالعات و فعاليتهاي تبليغي آنان.
بر اساس اين طرح نيازهاي تبليغي استانها، شهرستانها، بخشها و حتي روستاها به تفكيك جنس، سن و تحصيلات جمع آوري و مشخص خواهد شد.اگر اين طرح در سالهاي مختلف اجرا شود و با گذشت ايام و تغيير شرايط اجتماعي و رويداد حوادث مختلف، مسير تغيير و تحول نيازهاي اقشار مختلف جامعه نيز مشخص خواهد شد. از سويي نيز با مقايسه نيازهاي اقشار مختلف در سالهاي متعدد، تاثير تحولات و شرايط اجتماعي بر نيازها و دغدغههاي ديني، فرهنگي، اجتماعي، سياسي و اقتصادي مردم نيز مشخص خواهد شد و معيّن ميگردد كه در هر دورهسوالات اقشار مختلف و بويژه جوانان حول چه موضوعاتي قرار داشته است. با اين اطلاعات مسولان و دستاندركاران معاونت فرهنگي و تبليغي در برنامهريزي براي فعاليتهاي فرهنگي خود بسيار بهتر و موفقتر عمل خواهند نمود.
از سويي نيز اين تحقيق براي تمام سازمانها و نهادهايي كه در زمينههاي فرهنگي فعاليت دارند بسيار مفيد خواهد بود. بر اساس اين نيازها آن سازمانها ميتوانند متناسب با سطح نياز مردم هر منطقه فعاليتهاي فرهنگي خود را برنامه ريزي كنند.
براي جمع آوري اطلاعات، از خيل عظيم نيروي انساني كه دفتر تبليغات اسلامي در اختيار دارد و هر ساله به عنوان مبلغ به نقاط مختلف كشور اعزام ميشوند، استفاده خواهد شد.
در تابستان 1383 كه براي اولين بار اين طرح انجام شد، تجربهاي بسيار گرانبها براي اين معاونت بود .در اين مرحله براي پي بردن به سوالات و دغدغههاي ذهني جوانان پرسشنامهاي كوتاه تهيه گرديد و در آن از پاسخگويان خواسته شده است كه سوالاتي كه در زمينه مسائل مذهبي، فرهنگي - اجتماعي و سياسي - اقتصادي دارند و براي آنها يك دغدغه شده است بيان نمايند. مبلّغان اين فرمها را در بين اقشار مختلف و به ويژه جوانان محل تبليغ توزيع نمودهاند. هرمبلغ تعداد 15 پرسشنامه را در سطح منطقه محل تبليغ خود توزيع كرده است و پس از تكميل، آنها را جمعآوري نموده است. پس از جمع آوري اطلاعات، دادهها وارد رايانه شده و مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است.
- تدوين كتابهاي رهتوشه راهيان نور
كتابهاي رهتوشه راهيان نور، از جمله جديترين ابزارهاي پشتيباني محتوايي مبلّغان در امر تبليغ به شمار ميآيد كه متناسب با مناسبتهاي تبليغي تهيه ميگردد. اينمهم برعهده واحد تدوين كتابهاي رهتوشه ميباشد. براي آشنايي بيشتر با فعاليتهاي اين واحد، گزارش تدوين ره توشه تا ششماهه اول 86 ارائه ميگردد:
تا شش ماهه اول سال 86، 73 جلد رهتوشه توليد شده است هر ساله سه شماره در تابستان و يك شماره در ماه رمضان و يك شماره در محرم منتشر شده است. كتابهاي رهتوشه ويژه طرح هجرت تابستان شامل سه كتاب ميباشد:
ويژه كودكان (دانشآموزان ابتدايي)؛
ويژه نوجوانان (دانشآموزان دوره راهنمايي)؛
ويژه جوانان (دانشآموزان دوره متوسطه و بالاتر).
همچنين در اين دوره يك كتاب با عنوان راهنماي مربيان طرح هجرت (ويژه جوانان) تهيه و منتشر شده است.
- اداره اطلاعرساني و مشاركتهاي فرهنگي
بر اساس ساختار جديد دفتر، اداره اطلاع رساني و مشاركتهاي فرهنگي> در معاونت فرهنگي و تبليغي ايجاد گرديده است. اين اداره عهدهدار مسئوليت خطير اطلاعرساني در حوزه تبليغات ديني و مسايل فرهنگي است كه جاي خالي آن به شدت احساس ميشد.
با وجود نوپا بودن اين اداره، فعاليتهاي قابل توجهي تاكنون در اين بخش صورت گرفته است كه برخي از آنها عبارتاند از:
پيگيري پروژه سمتا براي تحقق مراحل اجرايي
پيگيري مسائل مربوط به بانک جذب و گزينش مبلّغان در واحد اعزام. زمينهسازي آموزشهاي لازم در بستر فنآوري اطلاعات و ارتباطات براي مبلّغان.
ارتباط با برخي از شركتهاي معتبر جهت مشاوره فني در مورد پروژههاي مورد نياز معاونت.
تهيه نرم افزارها و منابع مورد نياز.
ارتباط با وزارت آموزش و پرورش و آموزش عالي و... براي بررسي راهكارهاي مشاركت در برنامههاي فرهنگي.
پيگيري توسعه و گسترش سايت اينترنتي معاونت.
اطلاعرساني اخبار و اطلاعات مربوط به معاونت فرهنگي و تبليغي در رسانهها و خبرگزاريهاي الكترونيک.
تهيه بانك اطلاعات صوتي و تصويري از مبلّغان برتر
- سامانه نظام جذب و اعزام مبلّغ (نجم)
نرم افزار اعزام كه هم اكنون علاوه بر قم در دفاتر مشهد و اصفهان نيز به بهره برداري رسيده است، نرم افزاري است كه با استفاده از بانک اطلاعات مبلّغان، فرآيند اداري، مالي و گزارشگيري را سهولت ميبخشد. اين نرم افزار قادر است از مرحله ثبت نام مبلّغان براي اعزام تا مرحله تسويه حساب و برآورد مالي عملكرد آنان را پوشش داده، همچنين انواع گزارشهاي ارزشيابي را از وضعيت آنها ارائه دهد.
در حقيقت استفاده از اين نرمافزار گام مهم وآغازيني است در جهت استفاده از فنآوريهاي جديد در بهرهوري فرآيند تبليغ كه شكل پيشرفته و كامل آن در پروژه سمتا پيشبيني شده است.
سامانه نرمافزاري نجم، نتيجه مجموعه تلاشهايي براي بهبود انجام فرآيندهاي جذب و اعزام مبلّغ است. كلان فعاليتهاي تشكيل پرونده، آزمون، تحقيق و ارزشيابي، آموزش و ارتقاي دانش تبليغي، اعزام مبلّغ، ثبت و ارزيابي فعاليتهاي تبليغي و پشتيباني (اداري مالي) مبلّغان در اين سامانه طراحي و بيش از 60% آن پيادهسازي شده است. كليه اعزامها از محرم 85 به بعد با اين سامانه انجام شده است.
اين سامانه علاوه بر دفتر تبليغات قم در دفاتر مشهد و اصفهان نيز نصب گرديده است. سامانه فوق علاوه بر انجام خدمات نگهداري و پشتيباني، در حال توسعه، ارزيابي و بهبود روشها ميباشد.
- نتايج كلان سامانه نجم
1)تشكيل پرونده تبليغي با بيش از يكصد فيلد اطلاعاتي مبلّغ؛
2 )ثبت نتايج آزمونهاي ورودي؛
3 )ثبت سوابق افراد از جمله سوابق تبليغي، جبهه، جانبازي، تحصيلات حوزوي و كلاسيك، نشستها و مهارتهاي تبليغي، تاليفات، اساتيد، شكايات؛
4 )ثبت و كنترل محدوديتهاي اعزام؛
5 )تسريع در فرآيند صدور حكم (هر فرآيند كمتر از 20 ثانيه)؛
6 )ثبت كليه پرداختهاي مالي از جمله مساعده و تنخواهگردان و اجراي متمركز آن؛
7) كاهش فعاليتهاي اداري و تسريع در پرداختها (مانند ثبت دستي مبالغ، اسناد حسابداري و صدور چك تا 1500 فقره در يك روز)؛
8)ثبت عملكرد فعاليت تبليغي و شاخصهاي تبليغي؛
9)محاسبه خودكار و دقيق هزينه حقالتبليغ و جلوگيري از بروز اشتباه؛
10)ارزيابي عملكرد شاخصهاي تبليغي و ...
- توليد نشريات فرهنگي و تبليغي
معاونت فرهنگي و تبليغي، چند نوع نشريه تهيه و منتشر ميكند. اين نشريات براي سه مقطع سني تهيه و تنظيم ميشوند. نشريه سنجاقك براي گروه سني نونهالان (زير دبستان)، نشريه پوپك براي گروه سني كودكان، نشريه سلام بچهها براي گروه سني نوجوانان و نشريه معارف اسلامي براي گروه سني جوانان اختصاص دارد. نشريات سلام بچهها، پوپك و سنجاقك به صورت ماهنامه و نشريه معارف به صورت فصلنامه منتشر ميشود. ماهنامه فرهنگي، اجتماعي، سياسي، هنري پيام زن ويژه مسائل زنان و خانواده در حوزه دين، فرهنگ و جامعه اسلامي است. اين ماهنامه در سال 1370 پا به عرصه مطبوعات نهاد و تاكنون بيش از 186 شماره از آن منتشر شده است. ماهنامه پاسدار اسلام يكي از معدودنشرياتي است كه در سالهاي اوليه پيروزي انقلاب اسلامي پا به عرصه مطبوعات گذاشت. با گذشت 26 سال از شروع نشر اين ماهنامه تاكنون بيش از 310 شماره از آن منتشر شده است. سال 1386، بيست و هفتمين سال فعاليت فصلنامه معارف اسلامي، هيجدهمين سال فعاليت ماهنامه سلام بچه، چهاردهمين سال فعاليّت ماهنامه پوپك و چهارمين سال فعاليت ماهنامه سنجاقك ميباشد.
نشريه تخصصي تبليغ
يكي از نيازهاي ضروري سيستم تبليغ ديني، وجود نشريهاي تخصصي در اين زمينه ميباشد؛ نشريهاي كه مباحث علمي و نظري مربوط به حوزه تبليغ دين را به صورت متناوب و به روز پوشش دهد. تحقق اين مهم گامي اساسي در علمي شدن هرچه بيشتر تبليغ ديني و زمينهساز طرح بسياري از مسائلي است كه تاكنون در اين حوزه نسبت به آن غفلت شده است. معاونت فرهنگي تبليغي با توجه به اين ضرورت در صدد ايجاد چنين بستري است و پيگيريهاي مقدماتي در حال انجام است.
معاونت فرهنگي و تبليغي براي پركردن خلا مطبوعاتي در عرصه تبليغ ديني، فصلنامهاي را در دستور كار دارد كه حوزه تبليغ ديني را با ژرفكاوي در عرصههاي مختلف آن بررسي نمايد و نخبگان و دانشوران را بدين حيطه تاثيرگذار توجه دهد. مخاطبان اين فصلنامه، از سويي مديران، تصميمگيران و برنامهريزان حوزه تبليغ ديني و از ديگر سوي عالمان حوزه دين و پژوهشگران و صاحبنظران حوزههاي مرتبط تبليغي، مانند ارتباطات، جامعه شناسي، تكنولوژي آموزشي و ... ميباشند. اين فصلنامه فرصتي است تا موضوعات مرتبط با تبليغ ديني به عنوان يك دغدغه جدي براي صاحب نظران و محققان طرح گردد و از سوي ديگر، پلي ميان مديران، برنامه ريزان و متوليان تبليغ ديني و انديشمندان و پژوهشگران فرهيخته اين عرصه، جهت ارتقاي شيوههاي مختلف مديريتي و شيوههاي متنوع تبليغ ديني باشد. اين فصلنامه با پوشش مناسبي بر گونههاي مختلف مطبوعاتي، در گستره توليد دانش و اطلاع رساني فعاليت دارد. فصلنامه تخصصي تبليغ ديني، مجموعهاي از مقالات تخصصي در حوزه موضوعاتي چون: بررسي امكانات و آسيبهاي تبليغ سنتي ديني، بررسي و آسيب شناسي وجوه جديد تبليغي و تكنولوژيهاي نوي ترويجي و تعيين نسبت آن با تبليغ ديني، بررسي بنيانهاي روانشناختي، جامعه شناختي، ارتباط شناختي، تربيتي و ... تبليغ ديني، بررسي شيوههاي تبليغ ديني در مذاهب ديگر، بررسي تكنولوژي تبليغ ديني و ... است.
اين فصلنامه علاوه بر مقالات، حاوي گزارش تفصيلي تحقيقها، گزارش نشستهاي تخصصي، مصاحبه و ميزگرد با صاحبنظران تبليغ و معرفي كتابهاي تخصصي در حوزه تبليغ ديني ميباشد.