بىگمان بازى بدون برد و باخت با شطرنج از جمله موضوعات و مباحث مورد ابتلا است كه بايستى كند و كاوى عميق با توجه به جوانب گوناگون مىباشد. تحقيق درباره شطرنج از آن رو كه بيش از گذشته مورد ابتلاى جامعه و حكومت واقع شود و از سوى ديگر پرسشهاى فقهى فراوان نسبت به آن مطرح است از اهميت دوچندانى برخوردار مىباشد. از جمله پرسشهاى فقهى عبارتند از:
1.آيا شطرنج همانند گذشته ابزارى ويژه قمار است و يا اين كه تغيير كاربردى و موضوعى در آن حاصل شده است؟
2. معيار در وسايل ويژه قمار چيست و تشخيص آن با چه كسانى است؟ مجتهد، مكلف و يا متخصصين فن؟
3. بر فرض تغيير كاربرد شطرنج آيا حكم فقهى بازى با آن تغيير مىكند يا نه؟
4. آيا طرح حرمت بازى با شطرنج در شمار مكاسب محرمه از سوى فقهاى صدر اول مىتواند قرينهاى باشد بر اين كه اگر در بازى برد و باخت و كسب نباشد حرام نيز نخواهد بود؟
5. آيا در مفهوم قمار برد و باخت اخذ مىشود و يا اين كه هر گونه بازى هر چند بدون برد و باخت قمار به شمار مىآيد؟
6. آيا بازى با شطرنج- با فرض اين كه امروزه از وسايل ويژه قمار به شمار نمىآيد و قمار نيز صدق نمى كند- ويژگى خاصى دارد يا نه؟
7. مبانى فقهى كسانى كه بازى بدون برد و باخت با شطرنج را حرام مىدانند از نظر آثار و توسعه و ضيق يكسان است يا نه؟
8. اشكال فقيهانى همانند حضرت امام خمينى و حضرت آيهاللّه سيد احمد خوانسارى در حرمت بازى با شطرنج بر چه اساسى و مبنايى است؟ آيا اين مبانى يكسانند يا نه؟
9. آيا زمان و مكان در حكم بازى با شطرنج و يا در متعلق آن اثر دارد يا نه؟ اگر اثر دارد تاثير آن در چه حدى است؟
آنچه گذشت برخى از پرسشهاى مطرح در ارتباط با بازى شطرنج بدون برد و باخت است. اين نوشته در پى آن است تا بحث را از نگاه حضرت آيهاللّه سيد احمد خوانسارى مورد بررسى قرار دهد. پيش از آغاز بحث يادآورى چند نكته سودمند خواهد بود:
1. حضرت آيه اللّه خوانسارى بحث را تحت عنوان بازى بدون برد و باخت با ابزار قمار مطرح كردهاند و از خصوص بازى بدون برد و باخت با شطرنج بحث جداگانهاى نكردهاند، ليكن يكى از مصاديق كامل بحث ايشان شطرنج است به ويژه اين كه در بيشتر ادله مورد نقد و بررسى ايشان از عنوان شطرنج نام برده شده است.
2. آنچه در اين نوشته به آيهاللّه خوانسارى نسبت داده مىشود خدشه در ادله حرمت بازى با وسايل مخصوص قمار از جمله شطرنج است اما فتواى ايشان به دست نيامد، زيرا اين مساله در توضيح المسائل وى مطرح نشده. ممكن است فتواى ايشان احتياط باشد هر چند مقتضاى بحث علمى او فتوا به جواز است.
3. اگر چه مقتضاى بحث علمى جواز بازى بدون برد و باخت با شطرنج است ليكن احتياط هميشه شايسته و مطلوب شارع بوده است. چه بسا منشا فتوا به عدم حليت توسط برخى از فقها احتياط باشد.
4. از جمله مطالب سودمند در بحث شطرنج موضوع شناسى است. در فرصت ديگرى بايد اين بحث دنبال شود كه آيا شطرنج در زمان حاضر وسيله قمار به شمار مىرود و يا تغيير كاربردى پيدا كردهاست.
در زمينه حلال يا حرام بودن بازى با شطرنج در فقه مبانى مختلفى ابراز شده كه هر يك از اين مبانى ، آثار و نتايج ويژه در پى دارد. از اين رو آشنايى هرچند اجمالى1 با اين مبانى از اهميت زيادى برخوردار است و نقش به سزايى در مباحث بعدى به دنبال دارد. اگر چه فقها در فصل جداگانهاى از اين مبانى بحث نكردهاند ليكن از لابهلاى كلمات آنها دو مبنا به چشم مىخورد: