4- سعى صفا و مروه
مسأله 225- سعى صفا و مروه از واجبات «عمره تمتّع» و «حج» است، و منظور از آن رفت و آمد ميان اين دو كوه كوچك است، از «صفا» به سوى «مروه» مى رود، و از «مروه» به «صفا» باز مى گردد، تا هفت دور تمام شود (رفتن از يكى به ديگرى يك دور حساب مى شود.)
بنابراين چهار بار از صفا به مروه مى رود و سه بار آن، باز مى گردد و دفعه چهارم باز نمى گردد و مجموعاً هفت دور مى شود.
مسأله 226- هر كس عمداً تمام هفت دور يا قسمتى از آن را ترك كند اگر در عمره تمتّع بوده باشد، و نتواند قبل از وقوف به عرفات آن را جبران كند، احتياط واجب آن است كه حجّ خود را مبدّل به إفراد كند يعنى نيّت حجّ إفراد كند و اعمال حج را تمام نمايد و سال آينده نيز حجّ تمتّع را اعاده كند.
و اگر سعى را عمداً در حج ترك كند و بموقع آن را جبران ننمايد حجّ او باطل مى شود، و بايد سال آينده دوباره حج را به جا آورد.
مسأله 227- اگر ترك سعى از روى جهل و نادانى نسبت به مسأله بوده باشد احتياط واجب آن است كه همان حكم عمد را، كه در مسأله قبل گفته شد، اجرا كند; امّا اگر سهواً و از روى فراموشى سعى را ترك كند بايد هر وقت يادش آمد برگردد و آن را به جا آورد، هرچند بعد از ماه ذى الحجّه باشد، و اگر برگشتن براى او مشقّت دارد، نائب مى گيرد تا براى او به جا آورد، و در اين مدّت چيزى بر او حرام نيست.
مسأله 228- هرگاه عمداً زيادتر از هفت مرتبه سعى را به قصد سعى واجب به جا آورد سعى او باطل است، و اگر سهواً يك دور يا كمتر يا بيشتر اضافه كند و بعد به خاطرش بيايد اعتنا نمى كند و سعى او صحيح است، و نيازى ندارد كه مقدار زيادى را تا هفت دور تمام كند; بلكه احتياط ترك اين كار است.
مسأله 229- هرگاه از روى ندانستن مسأله چيزى بر هفت دور اضافه كند نيز حكمش مانند عمد است; يعنى سعى را از نو به جا مى آورد.
مسأله 230- هرگاه از روى سهو و فراموشى چيزى از سعى را كم كند، خواه قبل از اتمام چهار دور باشد يا بعد از آن، هر وقت به خاطرش آمد كمبود را به جا مى آورد، و سعى او صحيح است، و اگر از مكّه خارج شده، يا به وطن بازگشته، و برگشتن به مكّه براى او مشقّت دارد نائب مى گيرد، و كفّاره اى هم ندارد; هرچند كارهائى را كه بر مُحرِم حرام است انجام داده باشد.
مسأله 231- هرگاه قبل از تقصير گمان كند سعى خود را كامل كرده بايد به اين گمان قناعت نكند و تحقيق نمايد و اگر فكرش به جائى نرسيد، مقدارى را كه اطمينان به انجامش ندارد، به جا آورد; و اگر بدون تحقيق تنها به گمان اين كه سعى خود را كامل كرده، تقصير كند (موى سر را كوتاه كند و ناخن بگيرد) و بعد از آن با همسر خود نزديكى
نمايد احتياط واجب آن است كه علاوه بر تكميل سعى خود يك گاو قربانى كند (قربانى را اگر بتواند در مكّه و اگر نتواند در شهر خود ذبح مى كند.)
مسأله 232- هرگاه مشغول سعى صفا و مروه است، و مقدارى از آن را انجام داده - خواه كم باشد يا زياد - و وقت نماز فرا رسد سعى را قطع مى كند، و نماز را به جا آورده، سپس باقيمانده سعى را انجام مى دهد.
مسأله 233- هرگاه حاجت ضرورى براى او يا يكى از برادران و خواهران دينى پيدا شود مى تواند سعى را قطع كرده، و به دنبال آن برود، بعد كه برمى گردد از همان جا كه رها كرده ادامه دهد و سعى او صحيح است. همچنين كسى كه خسته شود مى تواند براى استراحت در وسط سعى بنشيند، و بعد برخيزد و ادامه دهد (خواه در صفا باشد يا در مروه يا در ميان اين دو.)
مسأله 234- هرگاه مشغول سعى باشد و به خاطرش بيايد كه نماز طواف را انجام نداده برمى گردد، و نماز طواف
را نزد مقام ابراهيم مى خواند، سپس سعى را از همان جا كه رها كرده ادامه مى دهد.
مسأله 235- احتياط آن است در غير مواردى كه در بالا گفته شد موالات در سعى را مراعات كند، يعنى هفت دور را بدون فاصله زيادى پشت سر هم به جا آورد.
واجبات سعى
مسأله 236- در سعى چند چيز واجب است:
اوّل: نيّت - واجب است «سعى» را با «قصد» و براى رضاى خدا انجام دهد، و همين اندازه كه اجمالاً بداند چه مى كند، و براى حج يا عمره سعى مى نمايد كافى است، و گفتن به زبان لازم نيست.
دوم: شروع از «صفا» و سوم: ختم كردن به «مروه» است (صفا و مروه چنانكه گفته شد دو كوه كوچك است نزديك مسجدالحرام كه هنگام بيرون آمدن از مسجدالحرام «صفا» در طرف راست و «مروه» در طرف چپ قرار دارد، بنابراين
حاجى نخست به طرف صفا آمده و از آن شروع مى كند.)
رفتن از صفا به مروه يك دور و بازگشت از آن، دور دوم حساب مى شود، بنابراين دور هفتم به مروه ختم مى شود.
مسأله 237- بايد تمام فاصله ميان اين دو كوه را بپيمايد و با توجّه به اين كه در حال حاضر قسمتى از دامنه اين كوه پوشانيده شده همين اندازه كه سربالائى را بپيمايد كافى است، بنابراين لازم نيست به قسمت لخت كوه برود، و پاى خود را به آن بچسباند، و كارهاى وهن آورى كه بعضى عوام انجام مى دهند انجام دهد.
چهارم: بايد سعى صفا و مروه هفت مرتبه تمام باشد نه كمتر و نه بيشتر و اگر عمداً كم و زياد كند سعى او باطل است، و اگر سهواً باشد، در صورت نقصان، قبل از فوت موالات، كامل مى كند; و در صورت زيادى، ضررى ندارد.
پنجم: سعى ميان صفا و مروه بايد از طريق معمول باشد، بنابراين اگر قسمتى از سعى را از داخل مسجد الحرام، يا فضاى بيرون انجام دهد، درست نيست;
[121]
همچنين سعى از طبقه بالا كه امروز ساخته شده و بالاتر از دو كوه صفا و مروه قرار دارد مشكل است، مگر اين كه ضرورت شديدى باشد و نتواند سعى را در طبقه پائين به جا آورد، در اين صورت سعى در طبقه بالا جايز است.
ششم: واجب است هنگام رفتن به مروه، رو به مروه باشد، و هنگام برگشتن به صفا، رو به صفا باشد، و اگر به عكس باشد، يعنى موقع رفتن به سوى مروه پشت به آن كرده عقب عقب برود، يا روى دست راست يا دست چپ حركت كند اشكال دارد، ولى اين مسأله نبايد موجب وسواس شود، همين اندازه كه مطابق معمول حركت كند كافى است، هرچند صورت خود را به راست و چپ برگرداند، يا مثلاً براى ملاحظه همراهان گاهى به عقب سر نگاه كند.
هفتم: براى صحّت سعى احتياط واجب آن است كه لباس شخص سعى كننده و آنچه همراه خود دارد غصبى نباشد، و نيز احتياط ستر عورت در مردان و حجاب شرعى
در زنان است.
مسأله 238- لازم نيست سعى را بلافاصله بعد از طواف و نماز آن به جا آورد، بلكه اگر خسته باشد يا هوا گرم باشد مى تواند آن را تا شب به تأخير اندازد، و حتّى بدون خستگى و گرما نيز جايز است، ولى تأخير آن تا فردا بدون ضرورت جايز نيست; امّا اگر تأخير انداخت گناه كرده و سعى او باطل نخواهد شد.
مستحبّات سعى
مسأله 239- در سعى امور زير مستحبّ است:
1- بهتر است در حال سعى وضو داشته باشد، ولى واجب نيست. حتّى زنان در حالى كه حائض هستند مى توانند سعى بين صفا و مروه را انجام دهند. حتّى سعى در حال خواب اشكالى ندارد (مثلاً در حالتى كه روى چرخ نشسته، سعى مى كند و مقدارى خواب مى رود.)
2- مستحبّ است اگر ازدحام مانع نشود بعد از تمام كردن طواف و نماز آن، دست به «حجرالاسود» بگذارد يا
آن را ببوسد، و به سراغ آب زمزم برود، مقدارى از آن بنوشد، و كمى بر سر و بدن خود بريزد، سپس به سراغ سعى برود، ولى اگر بوسيدن يا دست گذاردن بر حجرالاسود بر اثر ازدحام موجب آزار ديگران گردد بايد آن را ترك كند.
3- سعى را مى توان پياده يا سواره انجام داد، خواه سالم و توانا باشد، يا بيمار و ناتوان، امّا براى اشخاصى كه توانائى پياده روى دارند، بهتر پياده رفتن است.
4- مستحبّ است به هنگام رفتن از صفا به مروه يا هنگام بازگشت وقتى به محلّ علامتگذارى شده مى رسد «هَرْوَله» كند (هروله يعنى حركت سريع كه ميان راه رفتن و دويدن محسوب مى شود) ولى اگر موجب ناراحتى اوست آن را ترك كند.
هروله كردن براى زنان مستحب نيست، و براى مردان نيز اگر فراموش شود احتياط آن است كه برنگردند.
5- سخن گفتن و حتّى خوردن آب يا چيزى از غذا در حال سعى جايز است، ولى بهتر آن است كه در اين حال
مشغول به دعا و ذكر خدا باشد و با سكينه و وقار و توجّه به ذات پاك خداوند سعى را به جا آورد.
مسأله 240- استراحت در ميان سعى صفا و مروه براى رفع خستگى يا غير آن اشكالى ندارد، خواه در صفا باشد يا در مروه يا ميان اين دو، ولى بهتر آن است كه بدون خستگى ننشيند و استراحت نكند.
مسأله 241- هرگاه بعد از اتمام سعى و انجام تقصير شك كند آيا هفت دور را درست به جا آورده يا نه، يا ساير شرايط، موجود بوده يا نه اعتنا نكند، ولى اگر قبل از تقصير شك كند كه ناقص به جا آورده يا كامل، بايد سعى را از اوّل اعاده كند، امّا اگر مى داند هفت دور كامل به جا آورده و شك در بيشتر دارد سعى او صحيح است و اعتنا نكند.
مسأله 242- هرگاه يقين داشته باشد كه سعى را ناقص به جا آورده، مثلاً شش دور يا كمتر از آن بوده، برمى گردد و آنچه را مى داند ناقص گذاشته تكميل مى كند، و سعى او صحيح است.