فصل دوّم احكام قرائت و حفظ قرآن.

1- در نماز و ساير عبادات همچون قرائت قرآن، خالص بودن نيت از ريا شرط است؛ پس اگر آنها را به قصد ريا انجام دهد عمل باطل مي شود، بلكه ريا از گناهان كبيره مي باشد زيرا كه شرك به خداوند متعال است.
هرچند كه ريا (از نظر حكم تكليفى) حرام است اما (ازنظر حكم وضعى) مي توان آن را با تفصيلي كه در صفحه بعد خواهد آمد به دو قسم مبطل و غيرمبطل تقسيم نمود.
2- لازم به ذكراست كه به مجرد خطوربه قلب ريا محقق نمي شود، خصوصاً اگر شخص از اين خطور به قلب متأذي وناراحت شود و خود را ملامت كند.

عُجب‏(2).

3- عُجب بعد از عمل، مبطل آن نيست به خلاف عُجبي كه مقارن عمل باشد كه مبطل آن است بنابر احوط، اگرچه اقوي آن است كه عُجب مقارن عمل نيزمبطل نيست.

ريا در قرائت از ديدگاه روايات.

1- از پيامبراكرم (ص) نقل شده است كه:.
مَن قَرَأَ القُرآنَ يُريدُ بِهِ سُمعَةً، أَوِِالتِماسَ النّاسِ لَقَي اللّهَ يَومَ القِيامَةِ وَجهُهُ عَظم لَيسَ فيهِ لَحم، وَزَجَّ القُرآنُ في قَفاهُ حَتّي يُدخِلَهُ النّارَ و يَهوي فيها مَعَ مَن هَوى. و مَن قَرَءَ القُرآنَ ابتغاءَ وجه اللّهِ وتَفََقُهاًً في الدينِ كانَ لَهُ مِنَ الثوابِ مثلَ جميعِ ما اُعطِىَ الملائكة و الانبياءُ والمرسلونُ.(4).
(كسي كه قرآن را از روي تظاهر و ريا و يا جلب توجه مردم بخواند، در روزقيامت محشور مي شود درحالي كه در صورت او جز استخوان چيزي نيست، و قرآن گريبان او را مي گيرد وكشان كشان به سوي آتش برده و در شعله ها رهايش مي سازد و درآتش داخل مي شود به همراه داخل شوندگان؛ و كسي كه قرآن را جهت خشنودي خداوند و آگاهي در دين قرائت نمايد براي او اجري است همانند پاداشي كه به فرشتگان و پيامبران ورسولان عطا شده است.).
2- عن ابي عبدالله (ع) اَنّه قالَ: عَلَيكم بالقرآن فَتُعلّمُوهُ فاِنّ مِنَ الناس من يَتَعلَّمُ القرآنَ لِيُقالَ فلانُ قارىُ و مِنهُم مَن يَتَعلّمُهُ فَيَطلُبُ بِهِ الصّوتَ فَيقالُ فلانُ حَسَنُ الصّوتِ، ولَيسَ في ذلكَ خَير و مِنهُم مَن يتعلَّمُهُ فَيَقُومُ به في لَيلهِ و نَهارِهِ لايُبالي مَن عَلِمَ ذلِكَ وَمَن لَم يَعلَمه.(5).
امام صادق (ع) فرمود:.
(برشما باد به قرآن ، آن را بياموزيد، همانا برخي از مردم قرآن را فراگيرند براي شهرت تا مردم بگويند فلاني قاري قرآن است وبرخي از مردم آن را براي آوازه خواني ياد گيرند تا بگويند فلاني خوش آواز است ودراين گونه يادگيري هيچ خيري نيست و برخي آن را ياد گيرند وشب وروز درعمل به آن قيام كنند و توجه ندارند كه كسي آن را بداند يا نداند.).

قرائت سُوَر عزائم و سجده تلاوت.

1- درهريك از چهارسوره (فصّلت)، (سجده)، (نجم) و (علق) يك آيه سجده است كه اگر انسان آن را بخواند، يا به آن گوش دهد، بعد از اتمام آن آيه واجب است فوراً سجده كند ولي اگرگوش ندهد و صرفاً به گوشش بخورد، بنابراظهر سجده واجب نيست؛(6)ولي سزاوار نيست كه احتياط را ترك كند و سجده را انجام ندهد؛ اين آيات عبارتند از:.
1- جزء 21، سوره 32 (سجده)، آيه 15، وقتي كه به (وَلا يَستَكبِروُنَ) رسيد.
2- جزء 24، سوره 41 (فصلت)، آيه 37، وقتي كه به (ايّاه تَعبدونَ) رسيد.
3- جزء 27، سوره 53، (نجم)، آيه آخر، (آيه 62).
4- جزء 30، سوره 96، (علق)، آيه آخر، (آيه 19).
2- در يازده مورد سجده كردن مستحب است و بلكه سجده كردن درهرآيه اي كه در آن، امر به سجده شده باشد احوط و اولي است:.
1- جزء 8، سوره 7، (اعراف)، آيه آخرسوره.
2- جزء 13، سوره 13 (رعد)، آيه 15، وقتي به (ظِلالهم بالغدوّ وَالْأصال) رسيد.
3- جزء 14، سوره 16، (نحل)، آيه 50، وقتي به (ويَفعلونَ ما يُؤمرونَ) رسيد.
4- جزء 15، سوره 17، (بني اسرائيل يا اسراء)، آيه 109، وقتي به (ويزيدهم خشوعاً) رسيد.
5- جزء 16، سوره 19، (مريم)، آيه 58، وقتي به (وخرّواسجّداً وبكيّاً) رسيد.
6- جزء 17، سوره 22، (حج)، آيه 18، وقتي به (يفعلُ مايشاء) رسيد.
7- جزء17، سوره 22، (حج)، آيه 77، وقتي به (افعلوا الخير) رسيد.
8- جزء 19، سوره 25، (فرقان)، آيه 60، وقتي به (وزادهم نفوراً) رسيد.
9- جزء 20، سوره 27، (نمل)، آيه 26، وقتي به (ربّ العرش العظيم) رسيد.
10- جزء 23، سوره 38، (ص)، آيه 24، وقتي به (وخرّ راكعاً وانابَ) رسيد.
11- جزء 30، سوره 84، (انشقاق)، آيه 21، وقتي به (اذاقرء) رسيد.
3- در آياتي كه سجده واجب دارند، خواندن يا گوش كردن به تمام آيه سبب وجوب سجده مي شود. بنابراين با خواندن مقداري از آيه هرچند لفظ سجده آن باشد، سجده كردن واجب نمي شود گرچه موافق احتياط است.(7).
4- وجوب سجده فوري است وتأخيرآن جايز نيست، واگر فراموش كرد هروقت يادش آمد بايد سجده كند و چنانچه سجده را از روي معصيت ترك كند انجام آن در هر لحظه واجب فوري است و تأخيرآن حرام است.
5- بركسي كه آيات مذكور را بنويسد يا تصور نمايد يا آن كه نوشته آن را ببيند ويا به قلب او خطور كند، سجده واجب نمي شود.
6- اگر بخشي ازآيات مذكور را خودش قرائت كند و بقيه اش را بشنود، احتياط واجب آن است كه سجده كند.
7- اگر آيات مذكور را خودش غلط بخواند، يا قاري غلط بخواند و او بشنود احتياط واجب آن است كه سجده كند.
8- لازم است هنگام شنيدن، كلمات و حروف آيه را از هم تميزدهد؛ بنابراين با شنيدن همهمه، سجده واجب نمي شود، گرچه احوط آن است كه سجده كند.
9- با خواندن يا شنيدن ترجمه آيات مزبور ، سجده واجب نمي شود، گرچه به قصد ترجمه آيه باشد.
10- ظاهرآن است كه در وجوب سجده تلاوت برمستمع، معتبر است قاري قصد قرائت قرآن داشته باشد. بنابراين اگر شخصي به وسيله آيه اي سخن بگويد بدون آن كه قصد تلاوت قرآن را داشته باشد، با شنيدن‏(8) آن سجده واجب نمي شود(9)و همچنين اگرآيه سجده را از بچه غير مميز يا شخص خواب يا از ضبط صوت بشنود.(10) (گرچه احتياط آن است كه سجده نمايد خصوصاً درمورد شخص خواب‏(11).
11- اگرآيه سجده را از وسايلي مثل بلندگو يا راديو بشنود، چنانچه قرائت شخص مستقيماً پخش شود، سجده واجب مي شود، ولي اگراز نوار پخش شود واجب نمي شود.
12- اگرآيات سجده راغيرمكلف مثل صغير يا مجنون نيزبخواند اگر به قصد قرائت قرآن بخواند وكسي بشنود سجده بر او واجب است.
13- در صورتي كه سبب وجوب سجده پشت سرهم تكرار شود (مثلاً چندبار آيه را بخواند يا گوش دهد) بايستي سجده را نيزتكرار كند. (در صورتي كه براي دفعه قبلي سجده كرده باشد، واگر براي دفعه قبل سجده نكرده باشد وجوب تكرارسجده براي دفعات بعدي خالي از قوت نيست ولي اگر پشت سرهم نباشد (مثلاً همزمان به تلاوت چند آيه گوش كند) بعيد نيست كه تكرار سجده واجب نباشد.)(12).
14- اگر هنگام قرائت آيه سجده، از ديگري هم آن را بشنود، چنانچه گوش داده، بايد دو سجده نمايد.(13)(و اگر به گوشش خورد يك سجده كافي است)(14) ولي اگر به قرائت جماعتي كه در يك زمان آيه را مي خوانند گوش دهد، عدم تكرار، خالي از قوت نيست.(15).
15- اگر بداند آيات سجده را مكرراً خوانده يا شنيده ولي درتعداد آنها شك كند (مثلاً نداند سه بار شنيده يا چهاربار) جايز است كه به كمتر (يعني سه بار) اكتفا كند (و در فرض مذكور فقط سه سجده به جا آورد) ولي اگرعدد را بداند و شك كند دراين كه آيا به آن تعداد سجده كرده يا كمتر، بايد بنا را بركمتر گذارد، احتياط كند و باقي را نيز انجام دهد. (مثلاً اگربداند كه چهار سجده بر او واجب شده و پس از انجام چند سجده، شك كند كه آيا سه سجده به جا آورده يا چهارسجده، بايستي يك سجده ديگر نيز به جا آورد تا يقين كند چهار سجده را انجام داده.).
16- در سجده واجب قرآن بايد طوري عمل كند كه بگويند سجده كرده و درآن علاوه بر انجام اصل سجده، نيت ومباح بودن مكان هم معتبر است واحتياط آن است كه مواضع هفتگانه سجده را برزمين گذارد و پيشاني را برچيزي كه سجده بر آن صحيح است بگذارد، گرچه اقوي آن است كه اين احتياط لازم نيست.(16).
اما احتياط آن است كه برخوردنيها و پوشيدنيها سجده نكنند، بلكه جايز نبودن سجده بر آنها، خالي از وجه نيست. ولي ساير شرايط سجده را كه در نماز است، مانند طهارت از حدث اصغر و اكبر، طهارت لباس و بدن، رو به قبله بودن، پاك بودن سجده گاه و ستر عورت، لازم نيست مراعات كند، و لذا جُنُب و حائض نيز اگر آيات سجده را بخوانند يا بشنوند مي توانند اين سجده را انجام دهند؛ و بلند نبودن سجده گاه از جاي پاي او به مقدار بيشتر از چهار انگشت پيوسته گرچه معتبر نيست‏(17) لكن بهتر است احتياط نموده آن را رعايت كند.
17- مستحب است انسان براي سجده تلاوت وضو بگيرد.
18- در اين سجده، تشهد و سلام و گفتن اللّه اكبر در اول آن، لازم نيست؛ اما وقتي كه سراز سجده بر مي دارد گفتن اللّه اكبر مستحب است. همانطور كه ذكر گفتن در سجده واجب نيست، بلكه مستحب است،(18) و هر نوع ذكري كه باشد كفايت مي كند وبهتر است بگويد: (لااِلهَ الّااللّهُ حَقّاً حَقّاً، لااِلهَ الّااللّه ايماناً وتَصديقاً، لا اِله اِلّااللّه عُبوديَّةً وَ رِقّاً، سَجَدتُ لَكَ يا ربِّ تَعَبُّداً وَرِقّاً، لا مُستَنكِفاً و لامُستكبِراً بَل اَنَا عبد ذليل ضَعيف خائف مستجير) يا بگويد:.
(سَجَدتُ لَكَ يا رَبِّ تَعَبُّداً و رِِقّاً لا مُستَكبِراً عَن عِبادَتِكَ وَ لامُستَنكِفاً و لامُستَعظِماً بَل اَنَا عَبد ذليل خائف مُستَجير) يا بگويد:.
(اِلهي آمَنّا بما كَفَرُوا وَعَرَفنا بكَ ما اَنكَروا وَاَجبناكَ اِلي ما دُعُوا، اِلهي فَالعَفو العَفوَ) يا بگويد آن چيزي را كه حضرت رسول (ص) در سجده سوره (علق) فرمودند و آن اين است: (اَعُوذُ بِرضِاكَ مِن سَخَطِك وَبمُعافاتِكَ عَن عُقُوبَتِكَ اَعوذُ بِكَ مِنكَ لا اُحصي ثَناءَ عليكَ كَما اَثنَيتَ عَلي نَفسِكَ).
19- ظاهراً لازم نيست نيت سجده را درحا ل نشستن يا ايستادن كرده باشد و بعد به سجده رود تا آن كه سرازير شدن نيز به قصد سجده باشد بلكه اگر اندكي قبل از گذاردن پيشاني بر زمين نيز نيت كند كافي است ، ولي اگر نيت مقارن با سجده باشد اقوي عدم كفايت آن است.(19).
20- در صورت وجوب تكرارسجده، مجرد برداشتن پيشاني از زمين و گذاردن مجدد آن به جهت سجده ديگر كافي است و لازم نيست بنشيند و باز به سجده رود، بلكه برداشتن ساير مواضع سجده هم معتبر نمي باشد اگرچه احوط برداشتن آنهاست.
21- اگر كسي درغيرنماز در حال سجده، آيه سجده را بخواند و يا گوش دهد واجب است سراز سجده بردارد و سپس به سجده رود و ادامه دادن همان سجده به قصد سجده واجب قرآن و يا كشيدن پيشاني از جاي سجده به طرف ديگركفايت نمي كند (همچنين است‏درجايي كه بدون قصد سجده، پيشانيش روي زمين باشد وآيه را گوش كند يا آن را بخواند)(20).

خلاصه مطالب:.

احكام قرائت قرآن درنماز.

دراين قسمت به مطالب زير مي پردازيم:.

بخش اول: قرائت سور عزائم درنماز.

1- خواندن يكي از چهار سوره اي كه سجده واجب دارند در نمازهاي واجب جايز نيست‏(21) پس اگر عمداً آنها را بخواند نمازش باطل است و بايد آن را از سر گيرد گرچه بخشي از آنها را خوانده باشد،(22) حتي (بسم اللّه الرحمن الرحيم) (23) يا قسمتي از آن را، البته در صورتي كه (بسم ا...) يا بعض آن را به قصد اينكه جزء يكي از سور عزائم است بخواند؛ ولي اگر چنين قصدي نداشته باشد، حكم به بطلان نماز قبل از انجام سجده تلاوت، مشكل است؛ و هرگاه سهواً بخواند، اگرپيش ازرسيدن به آيه سجده متوجه شود بايد آن سوره را رها كرده و سوره ديگري بخواند، اگرچه از نصف آن سوره گذشته باشد، ولي اگر بعد از آيه سجده يا بعد از اتمام سوره، چه قبل از ركوع وچه بعد از ركوع، متوجه شود بنابر اقوى‏(24) بايستي با ايما و اشاره سجده كند واين سوره براي نماز كفايت مي كند واعاده نماز نيز لازم نيست و همچنين اگر بعد از قرائت آيه سجده نسياناً سجده كرده باشد، ظاهر آن است كه نماز صحيح است واعاده لازم نيست.
2- اگركسي در نماز، سوره اي از سور عزائم را نخواند ولكن عمداً آيه اي را كه سجده واجب دارد (به قصد اين كه جزء سور عزائم است)(25) بخواند، نماز او نيز باطل است واگر آيه سجده را نسياناً بخواند(26)، يا ديگري بخواند و او درنماز گوش كند(27)، مي تواند براي سجده به اشاره كفايت كند و اعاده نماز هم لازم نيست.
3- خواندن سور عزائم در نمازهاي مستحبي اگرچه آن نماز با نذر و مانند آن واجب شده باشد جايز است، پس بعد از قرائت آيه سجده، در حال نماز سجده تلاوت را انجام مي دهد ونماز را ادامه مي دهد و تمام مي كند.

خلاصه مطالب.

بخش دوم: قرائت واجب (حمد و سوره) درنماز.

1- واجب است در ركعت اول و دوم از نمازهاي واجب يوميه، قرائت سوره حمد و پس از آن يك سوره كامل ديگر؛ البته جايز است ترك سوره در حال بيماري وعجله داشتن، بلكه ترك سوره در موارد ضروري مانند ضيق وقت، و ترس از(دزد يا درنده و مانند آن)، واجب است. اگر عمداً سوره را بر حمد مقدم داشت نمازش باطل است.(28) وبايد نمازش را اعاده كند. و اگرسهواً سوره را بر حمد مقدم داشت و قبل از ركوع يادش آمد پس اگر حمد را بعد از سوره نخوانده است بايد اول حمد را بخواند و بعد سوره را اعاده كند و اگر حمد را بعد از سوره خوانده باشد فقط سوره را اعاده نمايد.
2- سوره حمد هفت آيه و سوره توحيد چهار آيه است.(29).
3- كسي كه حمد و سوره را از حفظ نداشته باشد جايز است از روي قرآن بخواند، بلكه براي كسي كه حافظ قرآن باشد نيز بنابر اقوي جايز است. چنانكه جايز است براي وي متابعت از كسي كه او را آيه آيه، تلقين نمايد، لكن احوط اعتبار عجز ازحفظ واقتداست.
4- اگر زبان شخص، داراي نقصي باشد كه قادر به تلفظ نباشد بايد در دل خود قرائت كند(30) واحوط آن است كه زبان را به آنچه در دل مي گذرد حركت دهد.
5- شخص گنگ درقرائت بايد به مقدار قرائت زبان خود را حركت دهد و با دست خود به الفاظ آن اشاره كند.
6- كسي كه قرائتش صحيح نيست، واجب است ياد بگيرد(31) اگرچه متمّكن از اقتدا كردن نيزباشد(32) ... و اگر قادر هست و وقت تنگ باشد، در صورت امكان، احوط اقتدا كردن است و كسي كه قرائتش غلط است و قدرت بر تعلم صحيح هم نداشته باشد، مي تواند به آنچه كه مي داند اكتفا كند واقتدا كردن بر او واجب نيست اگرچه احوط است.
7- كسي كه قادر به يادگيري (قرائت نماز) هست ولي وقت تنگ باشد، لازم است آنچه را كه از فاتحةالكتاب مي داند بخواند و عوض آنچه را كه نمي داند بنابراحوط از باقي قرآن بخواند، واحوط آن است كه همان قدر از فاتحةالكتاب را كه مي داند نيزبه مقدار باقي مانده تكراركند.
اما اگر هيچ چيز از فاتحةالكتاب را نيز نداند به قدرحروف آيات فاتحةالكتاب، از آيات ديگر قرآن بخواند، و هرگاه بطور كلي چيزي از آيات قرآن را نداند عوض فاتحةالكتاب به قدرحروف آن، تسبيح و تكبير ذكر بگويد واحوط آن است كه تسبيحات اربعه را اختيار نمايد.
يادگيري سوره نيز واجب است لكن ظاهر آن است كه با ندانستن سوره و تنگي وقت، بدل آن چيزي واجب نمي شود اگرچه احوط انجام بدل است.

8- در بين قرائت اگر اسم مبارك حضرت رسول اكرم (ص) را بشنود، جايزاست بلكه مستحب است، همان جا صلوات بفرستد، و با صلوات، موالات قرائت به هم نمي خورد وهمچنين در ساير جاهاي نماز چنانكه اگر درحال قرائت و مانند آن كسي بر او سلام كند كه جواب او واجب باشد، واجب است جواب سلام و منافي موالات نيست.
9- قرائت سور طولاني در نماز، موجب محو صورت نماز نيست واشكالي ندارد.
10- قرائت سور طولاني در نماز واجب كه باعث گذشتن وقت نماز مي شود جايز نيست و اگر عمداً اين گونه سور را بخواند نمازش باطل مي شود، (در بطلان نمازش اشكال است)(33) واگر سهواً مشغول خواندن سوره طولاني شود درصورت وسعت وقت بايد به سوره كوچك برگردد و اگربعد از تمام شدن سوره طولاني متوجه شود و وقت هم گذشته باشد، بايد نمازش را تمام كند.
جدول صفحه 61

خلاصه مطالب مسأله 9 و10:.

11- بنابر اقوي قرائت دو سوره يا بيشتردر هر ركعت از نماز، جايز است اما مكروه است واحوط ترك آن است، ولي در نماز نافله مكروه هم نيست.
12- سوره (فيل) و (ايلاف) با هم يك سوره است و همچنين سوره (وَالضُّحى) و (اَلَم نَشرَح) بنابر اين خواندن يكي از آنها (در نماز واجب) كفايت نمي كند، بلكه بايد با هم، به ترتيب و با (بسم الله الرحمن الرحيم) بين آنها خوانده شود.
13- در اول هرسوره (بسم الله الرحمن الرحيم) جزء آن سوره است و بايد آن را بخواند، غيراز سوره برائت كه (بسم الله) ندارد.
14- بنابر اقوي وقتي مي خواهد (بسم الله الرحمن الرحيم) بگويد واجب است سوره را تعيين كند(35) و چنانچه بسم الله را به قصد سوره معيني گفت، در صورتي كه از آن سوره به سوره ديگري عدول نمود، به آن بسم الله نمي تواند اكتفا كند، بلكه واجب است بسم الله را (به نيت سوره جديد ) اعاده كند.
15- هرگاه بسم الله را براي سوره معيني خواند و بعد ازآن فراموش كرد كه كدام سوره را معين كرده، بايد براي هر سوره اي كه اختيار مي كند، بسم الله جداگانه اي بگويد.
16- چنانچه بسم الله را به قصد يكي از دو سوره (توحيد) يا (جحد) (كافرون) گفت و بعد از آن فراموش كرد كه كدام را قصد كرده بايد دوباره به قصد يك سوره معين از اين دو سوره، بسم الله بگويد و همان را بخواند و جايز نيست سوره ديگري را اختيار كند.
17- احوط آن است كه در روزجمعه از سوره جمعه و منافقون به سوره ديگر، عدول نكند، اگرچه به نصف آن نرسيده باشد.
18- تا وقتي به نصف سوره نرسيده است، جايز است‏(36) از آن سوره به سوره ديگر عدول كند، بجز سوره (جحد) (كافرون) و سوره (توحيد) كه به مجرد شروع در آنها عدول از آنها به سوره ديگرجايز نيست، اگرچه فقط بسم الله آنها را شروع كرده باشد، بلي در خصوص روزجمعه در نمازظهر، يا نمازجمعه كه مستحب است در ركعت اول، سوره (جمعه) و در ركعت دوم، سوره (منافقون) بخواند اگر نسياناً شروع به سوره ديگري نمايد حتي سوره (كافرون) و (توحيد) مادام كه به نصف آنها نرسيده، جايز است‏(37) از آن به جمعه و منافقون عدول كند و هرگاه عمداً شروع كند به سوره (كافرون) يا (توحيد) عدول از آنها جايز نيست بنابر احوط.
19- درنمازهاي مستحبي عدول از هر سوره به سوره ديگرجايز است حتي اگر به نصف آن رسيده باشد. (اگرچه احوط واولي آن است كه در نماز مستحبي نيز از (توحيد) و (جحد) عدول نكند.)(38).
20- در صدق تلفظ به تكبيرةالاحرام و غير آن از اذكار و ادعيه و قرآن، شرط است طوري آنها را بگويد كه خودش بشنود، تحقيقاً يا تقديراً (بدين معني كه اگر مانعي براي شنيدن وجود نداشته باشد بتواند صدا را بشنود) پس اگر آهسته تر از اين مقدار تلفظ كند، باطل است.21- واجب است درقرائت(حمدو سوره) نمازظهر و عصر، غيراز (بسم الله الرحمن الرحيم) مابقي آهسته خوانده شود، و بر مردها واجب است در نماز صبح و در ركعت اول و دوم نماز مغرب وعشاء، قرائت حمد و سوره را بلند بخوانند، پس كسي كه عمداً به عكس عمل نمايد، نمازش باطل است، اما كسي كه اصلاً حكم مسأله را نمي دانسته و توجه به سؤال كردن ازآن هم نداشته، يا اينكه حكم را مي دانسته ولي فراموش كرده (مثلاً به جاي بلند خواندن آهسته مي خوانده) نمازش صحيح است، بلكه همچنين است حكم مطلق افرادي كه عمد ندارند؛ و بر زنان، بلند خواندن قرائت واجب نيست، بلكه در صورتي كه نامحرمي نباشد، زنان بين آهسته خواندن وبلند خواندن مخيّرند؛ و در مواردي كه بر مردان آهسته خواندن واجب است، زنان هم بايد آهسته بخوانند؛ و درمواردي كه مردها معذورند، آنان نيز معذورند.
22- براي مردها بلند گفتن (بسم الله الرحمن الرحيم) براي حمد و سوره در نمازظهر و عصرمستحب است، همچنان كه براي آنها بلند خواندن قرائت در نمازظهر روزجمعه مستحب است. ليكن احتياط درآهسته خواندن است.

خلاصه مطالب.

استفتاهايي از حضرت امام خميني (ره).

23- س: حمد و سوره و آيه اي كه درنماز خوانده مي شود آيا به قصد انشاء بايد خوانده شود يا به قصد حكايت.
ج: بايد به قصد حمد و سوره قرآن بخواند.
24- س: حكم نمازگزار نسبت به قرائت چيست آيا در هنگام قرائت بايد قصد كند مخاطب قراردادن خداوند در مثل (ايّاك نعبدوايّاك نستعين ... ) يا فقط به قصد قرآن بخواند و خواندن به قصد دعا جايز نيست.
ج: بايد به قصد قرائت واجبه در نماز بخواند.
25- س: در نماز واجب براي توجه بيشتر يا جبران عدم توجه، مي توان سوره مباركه (حمد) را دوباره قرائت كرد.
ج: به قصد قرائت قرآن نه به قصد جزء، مانع ندارد.
26- س: درنمازها، واجب است كه در ركعت اول و دوم يكي ازسوره هاي قرآن كريم را بخوانيم آيا هر سوره بجز چهار سوره كه سجده واجب دارد مي توانيم بخوانيم يا خير حتي بقره.
ج: اختيار داريد.
27- س: اگركسي قرائت نماز را به خوبي نمي داند مثلاً (ح) را (ه) بخواند يا به عكس يا ... آيا واجب است درنماز جماعت شركت كند.
ج: شركت درنماز جماعت واجب نيست بايد سعي كند قرائت را به نحو صحيح ياد بگيرد.
28- س: اگرشخصي در نمازظهر سهواً حمد و سوره را بلند بخواند يا درنماز مغرب سهواً حمد و سوره را آهسته بخواند نمازش باطل است يا صحيح.
ج: در فرض مرقوم نماز صحيح است.

استفتاهايي از آيتالله العظمي گلپايگاني (ره).

29- س: شخصي دراوايل تكليفش، درنماز، سوره (قل هوالله احد) مي خوانده و از جهت جهل وتقصير هاء (هو) را به لام (قل) و واو (هو) را به (الله) متصل مي نموده كه (قله والله) مي شد دراين صورت نمازهايي كه با اين كيفيت خوانده قضا دارد يا نه.
ج: با تمكن از تصحيح، احتياط لازم آن است كه نمازهايي كه به اين نحو خوانده قضا نمايد.
30- س: هرگاه كسي در بسم الله از جهتي شك نمود كه صحيح گفته يا نه حتي از جهت جهر واخفات، دراين صورت ،اعاده آن چه صورت دارد.
ج: اگر بعداز فراغ از كلمه، شك در صحت نمايد اعتنا نكند واگر در حين ادا، با شك در صحت ادا شود، تكرار كند؛ و در هر دو صورت اگر رجاءً بسم الله را تكرار نمايد اشكال ندارد.
31- س: بنده درنماز در ركعت اول بعد از حمد، سوره توحيد را مي خوانم و در ركعت دوم هميشه بعد از حمد، بسم الله مي گويم و هرسوره اي كه برزبانم جاري شد مي خوانم، معيّن نمي كنم كه بسم الله براي اين سوره بالخصوص باشد، در اين صورت نمازهايم باطل بوده و بايد قضا كنم يا نه.
ج: به نظرحقير خلاف احتياط واقع شده واحتياطاً قضا لازم است ولي مي توانيد در اين مسأله به كسي كه تعيين بسم الله را لازم نمي داند و يا جهل به حكم اعاده نمي داند رجوع كنيد.
32- س: اگر كسي به واسطه جهل به مسأله به جاي سوره (قل هوالله احد) چند آيه از قرآن بخواند نمازش چه صورت دارد.
ج: در فرض مسأله نماز باطل است وقضاي آن را بايد به جا آورد.

بخش سوم: احكام قرائت غيرواجب.

قرائت قرآن در هر جاي نماز.

1- در تمام حالات نماز، ذكر گفتن و دعا كردن به غيرحرام، و همچنين قرائت قرآن غيراز آنچه موجب سجده مي شود، اشكال ندارد.
2- در قرائت قرآن ( در حال نماز) معتبر است قصد قرآنيت نمايد، پس اگر كلامي بگويد كه مشترك باشد بين قرآن و غيرقرآن بدون اين كه قصد قرآن نمايد و بدون اين كه دعا باشد نمازش باطل است بلكه اگر آيه مختص به قرآن را به قصد غيرقرآن بخواند نيز مبطل است و همچنين است خواندن چيزي كه نمي داند از قرآن است.
3- اگر در نماز چيزي بخواند به گمان آن كه ذكر يا قرآن يا دعاست و معلوم شود كه كلام آدمي بوده، احوط آن است كه دو سجده سهو براي آن به جا آورد، لكن بنابر ظاهر واجب نيست.(39).
4- قرائت آيات قرآن و ادعيه ديگر در نماز ميّت مادامي كه صورت نماز محفوظ بماند جايز است.

- اگر ذكر يا دعاي غير حرام باشد مبطل نماز نيست.
- غير از آن چه كه موجب سجده واجب مي شود اشكالي ندارد.
تكلم در تمام - قرائت قرآن - اگر مشترك باشد بين قرآن و غير قرآن بدون قصد.
حالات نماز قرآن يا دعا مبطل اشت.
- اگر آيه مختص به قرآن را به قصد غير قرآن بخواند نيز مبطل است.
- خواندن چيزي كه نمي داند از قرآن است يا غيرقرآن، مبطل است.
- اگر چيزي را به گمان آن كه ذكر يا قرآن يا دعاست، بخواند، ولي بعد معلوم شود كه كلام آدمي بوده احوط آن است كه دو سجده سهو به جا آورد.

حديثي درباب قرائت قرآن در نماز.

قال النبىُّ صلي اللّه عليه وآله:.
قَراءَةُ القُرآنِ فِي الصّلوةِ اَفضَلُ مِن قَراءَةِ القُرآنِ فِي غَيرِ الصّلوةِ؛ وَ قَراءَةُ القُرآنِ فِي غَيرِالصّلوةِ اَفضَلُ مِن ذِكرِاللّهِ.(40).
رسول خدا (ص) فرمود: خواندن قرآن در نماز فضيلت بيشتري از خواندن قرآن در غير نماز دارد، و فضيلت قرائت قرآن در غير نماز، از ذكر خدا بيشتر است.

قرائت قرآن در ركوع، سجود و قنوت.

1- قرائت قرآن در ركوع و سجود مكروه است.
2- قرائت قرآن در قنوت جايز است خصوصاً آياتي كه مشتمل بر دعا باشد مانند اين آيه شريفه:.
(رَبَّنا لا تُزِغ قُلُوبَنا بَعدَ اذ هَدَيتَنا وَ هَب لَنا مِن لَدُنكَ رحمَةً اِنَّكَ أنتَ الوَهّاب)(41).
استفتايي از آيت الله العظمي گلپايگاني (ره).
3- س: در قنوت نماز، از سوره هاي قرآني مي شود يك سوره تمام و يا چند آيه از يك سوره خواند يا فقط دعاهاي وارده را بايد نمازگزار، در قنوت بخواند.
ج: اگر بخواهد به قصد ورود بخواند، بايد دعاهايي كه وارد شده بخواند ولي اگر غير اينها از قرآن يا دعاهاي ديگر را به قصد قربت مطلقه بخواند، اشكال ندارد.

قرائت در نمازهاي مستحبي.

1- حكم قرائت در نمازهاي مستحبي از چند جهت با قرائت در نمازهاي واجب متفاوت است ، از جمله:.
1- خواندن سوره در نمازهاي مستحبي لازم نيست مگر در بعضي نمازهاي مخصوص كه بايد با كيفيت خاصي خوانده شوند.(42).
2- در نماز مستحبي مي توان به خواندن بخشي از يك سوره اكتفا كرد.
3- خواندن بيش از يك سوره در اين نمازها (بدون كراهت) جايز است.
4- خواندن سوره هاي عزائم در اين نمازها جايز است.
5- مطلقاً جايز است عدول از هر سوره به سوره ديگر. (جواز عدول خالي از اشكال نيست)(43).

استفتايي از حضرت امام خميني (ره).

2- س: آيا در نوافل هم بعد از حمد در صورتي كه بخواهد سوره اي بخواند، بايد آن سوره را كامل بخواند يا مي شود به چند آيه از يك سوره اكتفا كرد.
ج: لازم نيست يك سوره كامله بخواند.
دو نماز مستحبي كه لازم است با آيات خاصي خوانده شوند.
3- نماز غفيله: كه دو ركعت است و بعد از نماز مغرب تا وقتي كه سرخي طرف مغرب از بين برود خوانده مي شود؛ كه در ركعت اول نماز بعد از حمد اين آيه خوانده مي شود:.
(وَذَا النّونِ اذ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ اَن لَن نَقدِرَ عَلَيهِ فَنادي في الظّلمات اَن لا اِلهَ اِلاّ اَنتَ سُبحانكَ اِنّي كُنتُ مِنَ الظّالمين فاستَجَبنا لَهُ وَ نَجَيَّناهُ مِنَ الغَمِّ وَ كذلِكَ نُنجِي المُؤمنينَ).(44).
و در ركعت دوم بعد از حمد خوانده مي شود:(وَ عِندِهُ مفاتحُ الغَيبِ لا يَعلَمُها اِلاّ هُوَ و يَعلَمُ ما فىِ البَرِّ وَالبَحرِ وَما تَسقُطُ مِن وَرَقَةٍ اِلاّ يَعلَمُها وَ لا حَبَّةٍ في ظُلُماتِ الَارضَ وَ لا رَطبٍ وَ لا يابسٍ اِلاّ في كِتابٍ مُبينٍ).(45)و سپس در قنوت دعاي وارده را بخواند.
4- نماز ليلة الدفن، (وحشت) و آن هديه اي است كه مستحب است در شب اول دفن، براي ميت خوانده شود. و كيفيت آن بدين قرار است: در ركعت اول بعد از سوره حمد، دو مرتبه سوره توحيد، و در ركعت دوم بعد از سوره حمد، ده مرتبه سوره تكاثر و بعد از سلام بگويد:(اَللّهُمَّ صَلِ‏ّ عَلي مُحِمّدٍ وَ آلِ مُحَمّدٍ وَ ابعَث ثَوابَها الَي قَبرِ فَلانِ بنِ فلان).
و بنا بر روايت ديگر، در ركعت اول بعد از سوره حمد، آيت الكرسى، و در ركعت دوم بعد از سوره حمد، ده مرتبه سوره (اِنّا اَنزَلناهُ‏َ) و سپس سلام بگويدو دعاي مذكوره را بخواند. و احتياط آن است كه آيت الكرسي را تا (هُم فيها خالِدونَ) بخواند.

بخش چهارم: تجويد و آداب قرائت در نماز.

الف) اداي صحيح حروف و كلمات در قرائت.

1- واجب است كه قرائت (نماز) صحيح باشد، پس اگر عمداً به چيزي از كلمات يا حروف حمد و سوره خلل وارد كند، يا حرفي را به حرف ديگر تبديل كند، حتي (ضاد) را به (ظاء) يا بالعكس ، نمازش باطل است، و همچنين اگر اخلال در حركت بنايي يا اعرابي يا مد واجب يا تشديد يا سكون لازم باشد يا حرفي را از غير مخرج ادا كند بطوري كه در عرف عرب از صدق آن حرف، بيرون رود، نماز باطل است.
2- واجب نيست مخارج حروف را مطابق آنچه علماي تجويد ذكر كرده اند بداند، بلكه همين قدر كه حروف از مخارج بيرون آيند، اگر چه ملتفت آن نيز نباشد كافي است؛ بلكه بيرون آمدن حروف از مخارج آن نيز لازم نيست و صدق عرفي آن حرف كفايت مي كند (يعني بطوري ادا كند كه اهل اين زبان بگويد فلان حرف را ادا كرده نه حرف ديگر را) اگر چه از غير مخرجي كه علماي تجويد معين كرده اند بيرون آيد، مثلاً اگر (ضاد) را طبق قاعده تلفظ كند لكن نه بطوري كه علماي تجويد گفته اند كه در (ضاد) بايد طرف راست يا چپ زبان را به دندانهاي بالا گذارد، نمازش صحيح است و مناط، صدق آن حرف است در عرف عرب، و همچنين است در ساير حروف؛ پس آنچه علماي تجويد در مخارج حروف ذكر كرده اند، مبني بر غالب است.
3- اگر ِاعراب يا بنا يا بعضي از حروف كلمه را نداند كه مثلاً (صاد) است يا (سين)، (ذال) است يا (زاء)، (غين) است يا (قاف) و ... واجب است كه ياد بگيرد و در نماز، جايز نيست كه كلمه را دو مرتبه بگويد، مثلاً يك دفعه با (سين) و يك دفعه با (صاد) زيرا يكي از آن دو غلط و غيرقرآني بوده و تكلم به آن مبطل نماز مي باشد. يادگيري اعراب آخر كلمه نيز در صورتي كه شخص بخواهد آن كلمه را به ما بعد وصل كند لازم است مثلاً اگر بخواهد (العالمينَ) را به (الرّحمن الرّحيم) وصل كند بايد بداند كه نون (العالمينَ) مفتوح است؛ بلي در صورتي كه سر هر آيه وقف مي كند واجب نيست حركت آخر كلمه را بداند.
4- اگر در حركت كلمه اي شك داشته باشد (كه مثلاً مفتوح است يا مكسور) يا در مخرج حرفي شك داشته باشد، در صورتي كه بداند يا شك داشته باشد كه يكي از آن دو وجه باطل است جايز نيست به هر دو وجه بخواند لكن اگر يكي از آن دو وجه را اختيار كند و بنا داشته باشد كه پس از نماز بپرسد و در صورت باطل بودن نمازش را اعاده كند، اشكال ندارد.
5- اگر پس از قرائت آيه يا كلمه اي در صحت قرائت آن آيه يا كلمه شك كند در صورتي كه از محل آن نگذشته باشد بايد آن را اعاده كند و اگر از محل آن گذشته باشد بايد به شكش اعتنا نكرده و بگذرد؛ گرچه جايز است به قصد احتياط آن را اعاده كند و اگر مكرراً در آيه يا كلمه اي شك كند تكرار آن اگر از روي وسواس نباشد اشكال ندارد ولي در تكرار از روي وسواس قائل شدن به صحت مشكل است.(46).