دليل دوّم بر تحريم عمل زشت ربا، روايات بسيار زياد و گستردهاى است كه در منابع مختلف وارد شده است. اين روايات به قدرى زياد است كه شايد به سر حدّ تواتر برسد 14، در اين روايات تعبيرات بسيار تكان دهندهاى در مورد اين كار اقتصادى ظالمانه و غير انسانى وارد شده است كه درباره كمتر گناهى ديده مىشود.
در اينجا به پنج گروه از اين روايات - كه هر كدام شامل احاديث متعدّدى است - اشاره مىكنيم:
در اين روايات رباخوارى با عمل زشت منافى عفت مقايسه شده و از آن بدتر شمرده شده است .
از جمله در حديثى مىخوانيم كه پيغمبر اكرم (ص» به على (ع) فرمود: «يا على درهم ربا اعظم عندالله من سبعين زنية...؛ اى على! يك درهم از ربا از نظر گناه و معصيت بدتر از هفتاد بار زناست».15
حتّى تعبيراتى بسيار تندتر و شديدتر از اين كه نقل همه آنها به درازا مىكشد.
اين تعبير در روايات متعدّد ديگرى وارد شده است ولى با اعداد و ارقام مختلف، در بعضى از روايات معادل 33 بار 16 و در روايت ديگر معادل 30 بار 17 و در بعضى معادل 20 بار 18 و در بعضى معادل يك بار 19 عمل منافى عفّت شمرده شده است. همه مىدانند اسلام به شدّت با اعمال منافى عفّت برخورد مىكند، حال بايد حساب كرد كه زيان و زشتى رباخوارى چقدر زياد است كه درباره آن چنين مىگويد و اين از صريحترين دلايل بر حرمت ربا در اسلام است .
در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه چرا عددها در روايات مزبور تا اين حد متفاوت و مختلف است ؟
در پاسخ اين سؤال مىتوان گفت كه رباها مختلف است همه انواع ربا بد، ظالمانه و زشت است، ولى بعضى از بعضى بدتر و زشتتر مىباشد و اين تفاوت اعداد، مربوط به تفاوت انواع رباست؛ مثلا رباى اضعاف مضاعف كه شرح آن گذشت با رباى معمولى متفاوت است، و قبح و زشتى آنها يكسان نيست. و ربا گرفتن از يك انسان بسيار ضعيف كه مثلا براى درمان فرزندش مختصرى وام مىگيرد با ربا گرفتن از افرادى كه در چنين شرايط اضطرارى قرار ندارند فرق مىكند و اوّلى به مراتب زشتتر و ظالمانهتر است .
تحميل رباهاى ظالمانه بر يك ملت بزرگ كه تمام هستى آنها را به باد مىدهد با ربا گرفتن از يك فرد فرق مىكند، بنابراين همه انواع ربا زشت و ظالمانه و گناه است ولى بى شك اين انواع سلسله مراتبى دارد.
امّا چرا مقايسه با اعمال منافى عفّت شده و از آن بدتر شمرده شده است ؟
ممكن است از اين نظر باشد كه ربا خوارى يكى از عوامل اصلى فقر و اختلاف طبقاتى است و مىدانيم يكى از علل فحشاء، فقر و فشار اقتصادى است كه سبب شكست جوانان در تشكيل خانواده و كشانيده شدن آنها به فساد است .
اگر ريشه فقر خشكانيده شود لااقل بخش مهمّى از فحشاء و فساد اخلاقى از ميان خواهد رفت، آنها كه مقدّمات فقر را در جامعه فراهم مىسازند در فساد و انحرافات اخلاقى آن شريك و سهيمند، و عمل آنها گاه با چندين بار عمل منافى عفّت برابرى مىكند!
به هر حال اين روايات به روشنى وبا صراحت و با تأكيدهاى متعدّد دلالت بر تحريم ربا دارد، و آن را همرديف بزرگترين گناهان از نظر اسلام مىشمرد( تا حدّ زناى با محارم و حتّى فراتر)، و با توجه به گستردگى اين روايات و لحن شديد آنها اگر دليلى بر حرمت ربا جز اين گروه از روايات نبود كافى به نظر مىرسيد.
امير مؤمنان على (ع) مىفرمايد: لعن رسول الله (ص) الربا و آكله و بايعه و مشتريه و كاتبه و شاهديه ؛ 20 پيامبر گرامى اسلام (ص) در اين روايت «ربا» و پنج طايفه را - كه در ارتباط با ربا هستند - لعنت كرده است:
1- كسى كه ميهمان ربا خوار مىشود و از غذايى كه از پول ربا تهيّه شده است با علم و آگاهى استفاده مىكند.
2- ربا خوار
3- ربادهنده
4- كسى كه ربا را محاسبه مىكند
5- شهود قرارداد ربا.
در هر مورد، كه يك چيز حرام، به اين گستردگى مورد لعن خداوند قرار مىگيرد 21 دليل بر عظمت حرمت آن كار، و قبح و زشتى فوقالعاده آن است .
كوتاه سخن اين كه اين گروه از روايات نيز دليل بر حرمت ربا و رباخوارى است .
گروه سوّم: رواياتى است كه مىگويد: ربا بدترين و خبيثترين نوع معاملات است.
1- قال الباقر (ع): اخبث المكاسب كسب الربا22 .
طبق اين روايت، امام باقر (ع) مىفرمايند: «كثيفترين معاملات، معاملات ربوى است.» حتّى از شراب فروشى وقمار و فحشاء، كثيفتر است .
2- در حديث ديگر مىخوانيم: و من الفاظ رسول الله (ص) الموجزة التى لم يسبق اليها: شر المكاسب كسب الربا23.
«از سخنان كوتاه و پر معنى رسول خدا (ص) كه پيش از آن حضرت، سابقه نداشته اين است كه فرمود: ربا خوارى بدترين نوع كسبهاست».
نتيجه اين كه اين گروه ازروايات نيز دلالت روشنى بر حرمت ربا دارد ؛ حرمتى شديد و مؤكّد.
قال الصادق (ع): اذا اراد الله بقوم هلاكا ظهر فيهم الربا: «هنگامى كه خداوند اراده هلاكت قومى را كند ربا در ميان آنها ظاهر مىگردد» 24. معناى اين روايت اين است كه ربا مجازات دنيوى نيز دارد و به هلاكت ربا خواران منهى مىشود .
همين معنى در روايت ديگرى نيز وارد شده است. 25
ممكن است سئوال شود چرا خداوند اراده هلاكت مردم و قومى را مىكند، تا ربا در بين آنها شيوع پيدا كند و سبب نابودى آنها شود؟
پاسخ اين سؤال روشن است، اراده خداوند بدون دليل نيست، لابد آن قوم مرتكب گناهانى شدهاند كه خداوند حكيم، اراده نابودى آنها را مىكند و گرفتار رباخوارى مىشوند.
اين نكته نيز قابل دقت است كه لازم نيست همواره هلاكت، مانند هلاكت و نابودى اقوام پيشين و با صاعقهها و زلزلهها مثل قوم لوط و عاد و ثمود باشد، بلكه هلاكت امروزه اشكال ديگرى نيز دارد، بيماريهاى غيرقابل علاجى همچون ايدز و نيز اعتياد به مواد مرگ آور، انواع بيماريهاى روانى كه قسمت عمدهاى از بيمارستانهاى كشورهاى غربى رابه خود اختصاص داده است و مانند آنها، همه اسباب هلاكت امتّهاى گنهكار مىتواند باشد؛ و به هر حال اين گروه از روايات نيز دلالت بر حرمت شديد ربا دارد.
قال على (ع): «خمسة اشياء تقع بخمسة اشياء ولا بد لتلك الخمسة من النار: من اتجر بغير علم فلا بدله من اكل الربا، ولابد لا كل الربا من النار؛ حضرت على (ع) فرمودند: پنج چيزعلت پنج چيز است و سرانجام اينها جهنّم است: 1- تجارت و كسب بدون آگاهى - از احكام فقهى آن - سبب ربا خوارى و منتهى به آن مىشود و ربا خوار حتماً در دوزخ خواهد بود»26 و روشن است كه اين گونه روايات نيز دليل بر تحريم اين عمل است .
كوتاه سخن اين كه مجموعه اين پنج گروه روايات، كه از هر كدام نمونهاى ذكر شده، بطور قوى و صريح و آشكار دلالت بر حرمت ربا و رباخوارى دارد. البته روايات وارده منحصر به اينها نيست؛ مىتوانيد براى آگاهى بيشتر به مدارك زير رجوع فرماييد.27
تحريم ربا از نظر علماى شيعه بلكه جميع علماء اسلام مسلم است 28 و نه تنها آن را حرام دانستهاند، بلكه منكر آن را مرتد خواندهاند، و اين حكم را جزء ضروريات دين اسلام شمردهاند؛ بنابراين اگر كسى با علم به ضرورى بودن حرمت ربا، منكر آن شود از زمره مسلمين جهان خارج است. 29
در حديثى مىخوانيم: «بلغ ابا عبدالله (ع) عن رجل انه كان ياكل الرباو يسميه اللباء فقال: لئن امكننى الله منه لا ضربن عنقه: «يكى از ياران امام صادق (ع) مىگويد: به امام صادق (ع) خبر رسيد كه مردى رباخوارى مىكند و - از روى انكار و استهزاء - ربا را «لباء» (اولين شيرى كه مادر به نوزادش مىدهد ومايه حيات اوست) - مىنامد حضرت صادق (ع) فرمودند: اگر خداوند مرا بر او مسلّط كند و او در دسترس من قرار گيرد گردن او را خواهم زد». 30
به هر حال اجماع و اتّفاق همه علماى اسلام بر حرمت رباست، بلكه اين حكم از ضروريات دين است .
دليل چهارم: دليل عقل است ،كه كمتر در اين مسئله به آن استدلال شده است 31ولى از آنجا كه ربا مصداق بارزى از مصاديق ظلم است - كه شرح اين مطلب در بحث فلسفه ترحيم ربا خواهد آمد - بلكه رباخوارى ظلم فاحش و آشكار است و حرمت ظلم ازمستقلات عقليّه است، بنابراين ربا خوارى عقلاً زشت و حرام مىباشد، افزون بر اين ربا خوارى منشأ مفاسد زيادى است كه قبح آنها نيز از مستقلات عقليّه است، بنابراين رباخوارى عقلاً نيز حرام است، چه كسى مىتواند انكار كند كه افراد و اقوام زيادى كه آلوده چنگال ربا خواران شدهاند همه چيز خود را از دست دادهاند! حتّى بسيارى از كشورهاى جهانسوم در عصر و زمان ما كه گرفتار رباخواران بين المللى هستند، نه تنها اقصاد، كه همه چيزشان در خطر است !
نتيجه كل اين مباحث اين شد كه ربا به چهار دليل حرام است: 1- قرآن 2- روايات معصومين (عليهم السلام)3- اجماع علماء اسلام 4- دليل عقل.
14- براى توضيح بيشتر ر.ك. به كتاب انوار الاصول، جلد 3، صفحه 410 به بعد.
15- مرحوم علامه مجلسى - رضوان الله عليه - در كتاب روضة المتقّين، جل 7، صفحه 272، در ذيل روايات مذّمت ربا مىفرمايد: «يمكن ان يقال بتواترها؛ ممكن است كه روايات حرمت ربا به سر حدّ تواتر برسد».
16- وسايل الشيعه، جلد 12، ابواب الربا، حديث 12، و مانند اين حديث است روايت 19 و 21 از همين باب و حديث 8 و 3 ، باب 1، از كتاب مستدرك الوسايل، جلد 13.
17- مستدرك الوسايل ، جلد 13، ابواب الربا، باب 1، حديث 14.
18- وسايل الشيعه، جلد 12، ابواب الربا، باب 1، حديث 5.
19- وسايل الشيعه، جلد 12، ابواب الربا، باب 1، حديث 6 و 22.
20- مستدرك الوسايل ، جلد 13، ابواب الربا، باب 1، حديث 8.
21- وسايل الشيعه، جلد 12، ابواب الربا، باب 4، حديث 3، البته مرحوم شيخ حر عاملى - رضوان اللّه تعالى عليه - در همين باب روايات ديگرى نيز، شبيه اين مضمون از امام صادق (ع) و حضرت على (ع) نقل كرده است، همانطور كه مرحوم محدث نورى - رحمة اللّه عليه - نيز در مستدرك الوسايل، جلد 13، ابواب الربا، باب 1، حديث 12 روايتى نقل كرده است و اين گروه از روايات در كتب روايى عامّه نيز آمده است، بيهقى در كتاب السنن الكبرى، جلد 5، صفحه 275، روايتى در اين زمينه نقل مىكند. نكته جالب اين كه در اين گروه از روايات كه خاصه و عامّه نقل كردهاند ربا و متعلقات آن، هم موردلعن ونفرين خداوند و هم مورد لعنت رسول خدا (ص) و هم مورد نفرين ملائكه خداوند، قرار گرفته است.