از تربيت يافتگان مكتب پربار حائرى , آيت اللّه العظمى حاج سيد محمد تقى موسوى خوانسارى (اعلى اللّه مقامه الشريف ) مى باشد كه يكى از مشاهير علما وفقهاى قرن چهاردهم هجرى و زعيم بزرگ حوزه علميه قم در آن مقطع خاص بوده است .
ولادت باسعادت او در سال 1305 ه در خوانسار رخ داد در كنف عنايت حمايت پدر و حمايت مادر مهربان رشد و نمو را آغاز نمود و تحصيلات مقدماتى رادر زادگاه خويش به انجام رسانيد تا اينكه در سال 1322 در سنين نوجوانى به عتبات عاليات رهسپار و در نجف اشرف در دروس آيات عظام : آخوند خراسانى و آيت اللّه يزدى صاحب العروة الوثقى شركت ورزيد پس از درگذشت آن بزرگان در دروس آيات عظام و بزرگوار شريعت , آقا ضيا الدين عراقى و آقا شيخ على قوچانى حضوريافت , تا واقعه ثوره عشرين عراق پيش آمد و او نيز همانند ديگر روحانيان مبارز به امر مطاع مرجع عاليقدر شيعه حضرت آيت اللّه العظمى ميرزا محمد تقى شيرازى (ميرزاى دوم ) پاسخ گفتند و با نيروهاى مهاجم به مقابله و مدافعه پرداختند تا در سال1333 از طرف مزدوران به هندوستان مستعمره وسيع بريتانيا تبعيد گرديد پس ازسپرى ساختن چهار سال دوران تبعيد و گرفتارى در سال 1337 به زادگاه خودبازگشت , و پس از اندكى توقف به اراك منتقل , و در دروس مرحوم آيت اللّه حائرى شركت جست و همراه آن مرحوم بنا به دعوت مردم نيكوكار قم به حوزه علميه قم مهاجرت و در تشكيل حوزه و حفظ و نگهدارى آن تشريك مساعى نمود پس ازدرگذشت زعيم و مؤسس حوزه , همراه دو بزرگوار عاليقدر, آيتين علمين : آيت اللّه حجت و آيت اللّه صدر در دوران فترت , تا آمدن آيت اللّه بروجردى , در نگهدارى وسرپرستى حوزويان و تربيت طلا ب و محصلين كمال سعى و كوشش خود را به كارگرفتند و چه بسيار از افاضل و مراجعى كه از حوزه تربيت و سرپرستى آن مرجع عاليقدر فارغ التحصيل گرديده اند.
يكى از نويسندگان آن روز كه تاليف خود را با حال و هواى آن روزگار به نگارش در آورده است و هنوز عطر ورايحه دوران طلبگى از كلمات و لغات آن استشمام مى گردد, درمورد فعاليت تدريسى آيت اللّه خوانسارى درحوزه نوبنياد حائرى تحت عنوان ((جلسه درس آقا سيد محمدتقى خوانسارى ))چنين مى نگارد:.
((اين دانشمندعالى مقدار, نظر به آن فكر عميق و نظردقيقى كه دارندمى توان گفت حوزه درسشان مخصوص يك دسته از متبحرين فضلا است و اين محضر مقدس در منزل شخصى معظم له صورت پذير است ))((1)) .
مرحوم آيت اللّه خوانسارى پس از فوت آيت اللّه مؤسس در آن شرائط بحرانى و حساس كه كوچك ترين غفلت و بى توجهى موجب از هم پاشيدن حوزه نوبنياد حائرى مى گشت و دشمنان داخلى و خارجى سعى و اهتمام كامل به اين امر حساسى داشتندهمراه دو هم رزم و هم سنگر ديگر سيدين علمين و آيتين بارزتين : مرحوم سيدمحمد حجت و مرحوم سيد صدرالدين صدر, سنگر استقلال و حيات حوزه را حفظنمودند و با مجاهدات و تلاشهاى خداپسندانه در حفظ و نگهدارى اين يادگار سلف صالح كوشيدند, به حدى كه تا ورود آيت اللّه العظمى بروجردى و در كنار و معيت اونيز به انجام اين امر مهم ادامه دادند و در اين باره لحظه اى را به غفلت و تسامح نگذراندند و توانستند آن را به دست امين بزرگوار ديگرى از تبار بزرگان اسلامى صحيح و سالم بسپرند و ما در جلد سوم ((يكصد سال مبارزه روحانيت )), در اين باره مطالب فشرده اى را آورده ايم .
يكى از حوادث مهم زندگى او كه شهرت بسزايى دارد, نماز استسقا و طلب بارانى است كه در سال 1363 هجرى قمرى در اثر خشكسالى و بى آبى رخ داد اين نماز را كه با حضور هزاران نفر از مردم خداجوى قم انجام داده اند و مردم قم را ازقحطى و بى آبى نجات داده اند, بسيار معروف و مشهور است به حدى كه ادبا وفضلا را به سرودن شعر واداشته است .
هر كدام از مراجع عاليقدر خصوصيات روحى ويژه اى دارند كه مخصوص خويشتن مى باشد يا آن خصوصيت با كيفيت بيشتر و بهتر در آنان جلوه گر مى باشد آن مرحوم نيز در قضاى حوايج مؤمنين و سعى و تلاش در انجام آنها بى نهايت ساعى وكوشا بوده است غيرت دينى و تعصب خاص روحانى و علاقه به حضور در صحنه سياسى و اجتماعى از ويژگيهاى آن بزرگ بوده است ايشان در مساله ملى شدن نفت وموضوع انتخابات دخالت نمودند و در مورد انتخابات با توجه به شرايط خاص آن روز اعلاميه دادند و مردم متدين را به مشاركت مؤثر در انتخابات 11 شهريور ربيع الاول 1371 دعوت نمودند ايشان در دفاع از امر حجاب مشاركت مؤثرى با آيت اللّه سيد حسين قمى داشتند.
يكى از آثار فقهى ايشان تقريرات كتاب الطهارة مى باشد كه توسط آيت اللّه العظمى اراكى تحرير و تنظيم شده , ولى هنوز به چاپ نرسيده است گويا خود آن مرحوم در مورد اين كتاب مى فرموده است اگر چاپ شود بهتر از طهارت مرحوم حاج آقا رضا همدانى خواهد بود .
1 آيت اللّه العظمى حاج شيخ محمد على اراكى .
2 آيت اللّه حاج شيخ عبدالجواد اصفهانى .
3 آيت اللّه العظمى حاج شيخ راضى تبريزى .
4 آيت اللّه حاج ميرزا ابوالقاسم دانش آشتيانى .
5 آيت اللّه حاج سيد احمد خسروشاهى تبريزى .
6 آيت اللّه حاج سيد جلال شهيدى محلاتى .
7 آيت اللّه حاج ميرزا رضى تبريزى .
8 آيت اللّه ميرزا عبدالرحيم مدرسى تبريزى .
9 آيت اللّه سيد محمد باقر سلطانى .
10 آيت اللّه شيخ ابوالمكارم رشتى .
11 آيت اللّه سيد احمد خرم آبادى .
12 آيت اللّه سيد حسين رسولى شميرانى .
13 آيت اللّه سيد عيسى رسولى شميرانى .
14 آيت اللّه حاج آقا عطااللّه اصفهانى .
15 آيت اللّه حاج شيخ غلامرضا اصفهانى .
16 آيت اللّه شيخ محمد ولى هرسينى .
17 آيت اللّه شهيد صدوقى يزدى .
18 آيت اللّه شيخ مهدى صادقى تبريزى .
19 آيت اللّه سيد مطصفى خوانسارى .
20 آيت اللّه سيد هادى روحانى .
مرحوم حاج آقا بزرگ تهرانى , خريط ماهر علم رجال و درايه در موردشخصيت ايشان مى نويسند:.
آل خوانسار يكى از دودمانهاى علم و دين و زعامت اسلامى در اصفهان و درشهرستانهاى كشور مى باشند مرحوم سيد محمد تقى خوانسارى متولد 1305 ومتوفى 1371 در ماه رمضان سال نامبرده در خوانسار متولد و مقدمات علوم را درزادگاه خويش فراگرفت سپس در سال 1322 به عتبات مهاجرت نمود و در محضرعلمين كاظمين (سيدكاظم يزدى و شيخ محمد كاظم خوانسارى ) و ميرزا محمدحسين نائينى و شيخ على قوچانى و شيخ ضيا الدين عراقى حضور پيدا نمود تا اينكه خود به حد كمال و براعت و اجتهاد رسيد و خود يكى از مجتهدى مبرز و عاليقدرگرديد, پس به ايران بازگشت هنگامى كه علا مه آيت اللّه حاج شيخ عبدالكريم حائرى حوزه علميه قم را در سال 1340 ه ق تشكيل و تاسيس داد او حوزه را قصد نمود پس يكى از ستونهاى آن به شمار در آمد او از موقعيت و محبوبيت بسيار برخوردار بود ودر شخصيت او, علم , فضيلت , تقوى , صلاح و حسن اخلاق متبلور بود و هرچه بيشتر اشتهار پيدا مى كرد تا اينكه يكى از علما و مدرسين قم و يكى از ائمه جماعت مؤثق در آمد كه مردم در خوانسار, تهران و قم و ديگر شهر ها به او رجوع نمودند ورساله عمليه او ((منتخب الاحكام )) و حاشيه عروة الوثقى چاپ گرديد و در اختيارعلاقمندان قرار گرفت او در اواخر عمر به تعدادى از امراض ابتلا پيدا نمودند تااينكه در هفتم ذى الحجه 1371 در همدان فوت نمودند و جنازه او با احترام و شكوه خاصى به قم حمل گرديد و در كنار مرقد استادش آيت اللّه حائرى مدفون گرديد وفات او تاثير بس عميقى در قلوب علما و افاضل ايجاد نمود, درسها تعطيل شد و مدتى درقم , تهران , نجف آباد و شهررى مجالس ترحيم برگزار گرديد مجله حكمت شماره ويژه اى در وفات او انتشار داد و مراثى فراوانى درباره او سروده شده است كه درمجموعه حكمت آمده است ))((4)).
او در سال 1371 ه ق , هفتم ذيحجة الحرام در شهر همدان به رحمت ايزدى پيوست و با تشييع بسيار باشكوه جنازه او به تهران و قم حمل و در بالاى سر كنارمرقد مرحوم آيت اللّه حائرى مؤسس حوزه و مربى و استاد خويش مدفون گرديد.
در شب فوت آن مرحوم آيت اللّه العظمى بروجردى در عالم رؤيا مى بيند كه سيد بزرگوار سيد مرتضى علم الهدى از دنيا رفته است و جنازه او را به قم حمل مى كنند وى از مشاهده اين رؤيا بسيار متاسف و اندوهناك مى گردد و با اضطراب ووحشت از خواب بيدار مى شود و انتظار وقوع حادثه اى را مى كشد كه ناگاه تلفنى به بيت او اطلاع مى دهند كه مرحوم آيت اللّه العظمى سيد محمد تقى خوانسارى در همدان به رحمت ايزدى پيوسته است و جنازه او را به قم حمل مى كنند مرحوم آيت اللّه بروجردى عموم علماى اعلام و محصلين و طلا ب حوزه علميه قم را براى استقبال وتشييع جنازه آن مرحوم آماده و به استقبال اعزام مى دهند و خود نيز به استقبال وتشييع مى شتابد و با عظمت و احترام خاصى در بالاسر حرم مطهر حضرت معصومه (ع ) نازل مى نمايند و دفنش مى كنند رحمت و رضوان الهى شامل حالش باد! ((5)) .
مرحوم حجة الاسلام والمسلمين سيد نبوى (واعظ) خطاب به آيت اللّه خوانسارى (ايام حيات ايشان ) اشعار زير را سروده اند.
اين خبر در مطبوعات و روزنامه ها و راديوهاى بيگانه نيز مطرح شد برخى ازفرماندهان نيروهاى متفقين كه در قم حضور داشتند از حضرت آيت اللّه در مورد غائله جنگ جهانى التماس دعا كرده بودند.