فـقـيه بزرگوار و مرجع عاليقدر عصر خويش , آيت اللّه العظمى سيد ابوالحسن اصفهانى (اعلى اللّه مـقـامـه الـشـريـف ) از فـقها و مراجع بزرگ عصر اخير است كه دركياست و درايت و حسن اداره حوزه هاى علميه شهرت به سزا و نام پرآوازه اى دارند.
او اصـلا از سـادات مـوسـوى بهبهان , پدرش مرحوم سيد محمد فرزند مرحوم سيد عبدالحميد از شـاگـردان صـاحـب جـواهـر مى باشد كه در سال 1277 هجرى در قريه ((مديسه )) از قرا لنجان اصفهان به دنيا آمد ((1))و تحصيلات اوليه را در اصفهان درمدرسه ((نيماورد)) به انجام رساند و از مـحـضـر مـيـرزا ابـوالـمـعـالى كلباسى استفاده ها بردسپس در سال 1307 ه ق به قصد ادامه تـحـصـيـلات , عـازم حوزه علميه نجف گرديد ودر محضر درس بزرگان و فضلاى حوزه نجف شـركت جست حوزه درس آيت اللّه آخوند خراسانى او را به خود جذب نمود و در حوزه درس او بود كـه بـه درجه عاليه اجتهاد نائل آمد پس از رحلت آيت اللّه آخوند خراسانى در سال 1329 , مرجعيت عـامـه با آيت اللّه ميرزا محمد تقى شيرازى بود او احتياطات خود را به ايشان ارجاع داده بودپس از درگذشت او در سال 1338 , آيت اللّه نائينى و آيت اللّه اصفهانى , هر دو به عنوان مرجع تقليد معروف و مـشـهـور گـرديـدنـد, تـا ايـنكه آيت اللّه نائينى در سال 1355 هم سال بافوت آيت اللّه حاج شيخ عـبـدالكريم حائرى درگذشتند مرجعيت به صورت تمام به آيت اللّه اصفهانى در نجف و اغلب بلاد شـيـعـه , محرز و مسجل گرديد ايشان رساله اى نگاشتند كه نام آن ((وسيلة النجاة )) مى باشد كه ترجمه فارسى آن ((صراط النجاة )) وترجمه اردوئى آن ((طريق النجاة )) مى باشد((2))كه به علت جـامـعـيـت آن مورد تحشيه حضرت امام خمينى (ره ) و برخى ديگر از فقهاى معاصر قرار گرفته است .
او داراى صـفـات كريمه و همت بلند بود و در كياست و درايت و مديريت ,گوى سبقت را از ديگر هـم رديـفـان خـود بـرده بـود او بيان رسا و طبع روان داشت , به حدى كه مجلس درس ايشان از پـرجـمـعـيـت تـريـن درسهاى حوزه نجف بود و با توجه به سهولت بيانات و شيوه تدريس همگان مى توانستند نسبت به فهم خويش از آن بهره مند گردند.
او صـاحـب روح بـزرگ پـايدارى و استقامت در راه خدا بود معروف است كه فرزند رشيدش حجة الاسـلام والـمـسـلـمين سيد حسن اصفهانى در بين نماز مغرب وعشا, به دست يك فرد ديوانه و تـعليم ديده به قتل رسيد و اين پدر هفتاد ساله خم به ابرو هم نياورد و حتى از قاتل فرزند خود نيز گذشت , و اين نمونه و ضرب المثل پايدارى و صبر در بين اقران بود.
انـگـلـيسها به بهانه حفظ پايگاههاى خود, در عراق به اين كشور اسلامى لشكركشى كردند و آن را اشغال نمودند رشيد عالى نخست وزير عراق به ايران گريخت و سپس به مصر رفت همراه با حمله انـگليسها به عراق و فرار رشيد عالى ,امير عبداللّه دائى , فيصل و نورى سعيد از افسران عراق كه به اردن پـناهنده شده بودند باقواى امدادى انگليس , به عراق آمدند و دوباره دولت دستورى خود را در عـراق تـشكيل دادند و در اين موقع انتخابات فرمايشى راه انداختند و آن در سال 1341هجرى قـمرى بود فيصل در اين انتخابات اكثريت آرا شيعه را منظور نداشت و اين انتخابات توسط علما و فقها شيعه تحريم گرديد مرحوم آيت اللّه نائينى و آيت اللّه اصفهانى , دو مرجع بزرگوار و عاليقدر آن روز, فـعـاليتهاى مرحوم آيت اللّه خالصى رامورد تاييد قرار دادند و اين امر زمينه هاى قيام مردم را فـراهم مى ساخت كه مرحوم آيت اللّه اصفهانى و آيت اللّه نائينى و سيد هبة الدين شهرستانى به ايران تبعيد گرديدند.
دسـتـخـط مـرحـوم آيـة اللّه الـعظمى اصفهانى كه اجازه اجتهاد مرحوم آيت اللّه العظمى مرعشى نجفى مى باشد.
آن روز بيش از يك سال از تاسيس حوزه علميه قم نمى گذشت و حوزه علميه نخستين گامهاى خـود را بـرمى داشت و آيت اللّه حائرى مؤسس عاليقدر حوزه , خود بامشكلاتى رو به رو بود كه خبر تـبـعـيـد شـدن آيـات عظام نجف به قم رسيد و مردم ايران آماده استقبال باشكوه از آنان شدند و اسـتـقبال بى سابقه اى از آنان به عمل آمد پس ازورود به قم , آيت اللّه حائرى حوزه درس خود را در اختيار آن مرجع عاليقدر و حضرت آيت اللّه نائينى قرار دادند و آنان فضلا و طلا ب حوزه نوپاى قم را از فيوض علمى خويش بهره مند ساختند هنگام مهاجرت اعلاميه اى را صادر فرمودند كه متن آن را درزيـر مـى آوريـم كـه نـشـانـه اى از عمق اعتقاد قلبى اين مرجع عاليقدر در راه احيا حقوق ملت مسلمان مى باشد اعلاميه اى كه امروز نيز مى تواند الهام بخش و حركت آفرين باشد.
((بسم اللّه الرحمن الرحيم سلام بر همه , بالخصوص برادران عراقى وظيفه دينى بر همه مسلمانان لازم مى گرداند كه در حفظ حوزه اسلام و بلاد اسلامى تا آنجاكه قدرت دارند بكوشند و بر همه ما واجب و لازم است كه سرزمين عراق را كه مشاهد ائمه هدى عليهم السلام و مراكز دينى ما در آنجا است , از تسلط كفار حفظنموده و از نواميس دينى آن دفاع كنيم من شما را بر اين موضوع دعوت كرده وترغيب مى نمايم خداوند ما و شما را براى خدمت به اسلام و مسلمين موفق فرمايد)).
مـورد دوم از دهها مورد دخالت آن فقيه عظيم الشان در امور سياسى , اجتماعى مسلمانان , عكس العمل آن فقيه بزرگ در برابر حوادث مسجد گوهرشاد بود فاجعه مسجد گوهرشاد مشهد, يكى از دهـها و صدها حوادث جنايت بار دوران رضاخان پهلوى است كه مردم مسلمان را در راه حمايت از روحانيت به خاك و خون كشيد آن روز مردم در اعتراض به دستگيرى آيت اللّه العظمى سيد حسين قـمـى دست به تظاهرات زده بودند وقتى خبر به رضا شاه رسيد كه دهها هزار نفر از مردم مشهد به دفاع از اهداف اسلام و روحانيت در مسجد گوهرشاد اجتماع كرده اند, دستور دادهمه مردم را از طـرف درها و چهارطرف پشت بام مسجد, به رگبار مسلسل ببندند وهيچ نوع رحم به صغير و كـبـيـر و زن و مـرد نـكـنند دستور دژخيم تاريخ , توسطمامورين جنايت كار او عملى شد و مردم بـى دفـاع را بـه صفير گلوله بستند و چندين هزار نفر از زن و مرد و روحانى و غيرروحانى , زائر و بـومـى را بـه شـهادت رساندندپس از اين يورش وحشيانه و سبعانه , درهاى مسجد را باز كردند و زنـدگـان را بـيرون بردند و كشتگان را به كاميونها ريخته و همه را در خندقى كه در بيرون شهر براى همين منظور حفر كرده بودند, ريختند و روى آن را پوشاندند كه هنوز آن نقطه به ((قتلگاه )) مشهور است .
پـس از اين ماجرا, ((آيت اللّه سيد حسين قمى )) در باغ سراج الملك شهر رى محبوس گرديد و هر گـونـه تماس با ايشان ممنوع اعلام شد بعد از يك ماه در آخر ماه ربيع الثانى بود كه او را به اتفاق فـرزنـدش و جمعى ديگر به اعتاب مقدسه تبعيد كردندوقتى آيت اللّه سيد حسين قمى وارد كربلا شـد, آيـة اللّه الـعـظمى مرحوم سيد ابوالحسن اصفهانى , دامادشان آقاى سيد ميرزا را با نامه اى به نمايندگى از خود خدمت ايشان اعزام نمود و آقا سيد مير گفته بود: ((آقا به من دستور داده اند از طـرف ايـشـان دسـت شـمارا ببوسم )) اين عمل آيت اللّه اصفهانى , مرجع تقليد اسلامى اثر خود را بـخـشـيـد و بـه ايـن تـرتـيب آيت اللّه اصفهانى رضايت خود را از اعمال و خدمات آن عالم ربانى و نارضايى و خشم خود را از اعمال فجيع دولت سرسپرده رضا خانى اعلام نمودند )) ((4)) .
حـوزه پـربـركـت آيت اللّه اصفهانى دست پروردگان بسيارى را به اجتماع مسلمين ارائه داد كه به عنوان نمونه از فقهاى نامدار زير مى توان نام برد:.
1 ـ مرحوم آيت اللّه العظمى حكيم .
2 ـ مرحوم آيت اللّه العظمى ميلانى .
3 ـ مرحوم آيت اللّه العظمى شيخ عبدالنبى اراكى .
4 ـ مرحوم آيت اللّه العظمى ميرزا هاشم آملى .
5 ـ مرحوم آيت اللّه العظمى ميرزا محمد تقى آملى .
6 ـ مرحوم آيت اللّه معز الدوله .
7 ـ مرحوم آيت اللّه شيخ محمد حسين خيابانى (والد استاد آيت اللّه جعفرسبحانى ).
8 ـ مرحوم آيت اللّه شيخ محمد تقى بروجردى (جد مادرى استاد آيت اللّه آصفى ).
هـم چـنين از همدوره ها و هم بحثهاى او مى توان از آيت اللّه سيد حسن مدرس ,آيت اللّه سيد محمود مرعشى , آيت اللّه سيد عبداللّه ثقة الاسلام اصفهانى , سيد على كازرونى , شيخ زين العابدين تبريزى , و سيد على داماد نام برد.
وفـات او در روز دوشـنـبه نهم ذى الحجه 1365 ه ق , مطابق با سيزدهم آبان1325 ه ش , ساعت شـش بـعد از ظهر در كاظمين رخ داد رحلت اين عالم ربانى چنان شور و غوغايى در مردم عراق , ايـران , پـاكستان و هندوستان و تمام بلاد شيعه نشين ايجاد كرد كه تا آن روز بى سابقه بود مجالس پرشكوه و پرجمعيت ترحيم او در تهران و شهرستانها رعب و وحشتى عظيم در دل دشمنان اسلام افـكند, و در اثر همين امرتوطئه تجزيه آذربايجان توسط حزب منفور توده خنثى شد در وفات آن روحانى جليل القدر گفته شده كه ممات او همانند حياتش نور و رحمت و خير و بركت بودمنقول اسـت از ((آيت اللّه العظمى مرعشى نجفى (ره ))) كه وقتى جنازه مطهر آيت اللّه اصفهانى در صحن مطهر علوى بود, ((آيت اللّه شيخ محمد حسين كاشف الغطا))خطاب به جنازه , اين جمله جاودانى را انشا فرمود:.
((هـنـيـا لك يا ابا الحسن , عشت سعيدا و مت حميدا قد انسيت الماضين واتعبت الباقين كانك قد ولدت مرتين )).
(گـوارا باد بر تو نزول بر معبود خويش زندگى سعادتمندانه و مرگ و رحلت پسنديده اى داشتى زنـدگى تو آن چنان باشكوه و توام با تدبير بود كه بزرگان گذشته رابه بوته فراموشى سپردى و آيندگان را به تعب افكندى گويا تو دوبار به جهان آمده بودى يك بار تجربه و درايت كسب نموده و بار ديگر آن را به كار بسته بودى )) ((5)) .