آنچه در پيش روى داريد, قسمت دوم تاليفات و آثار شيخ اعظم , مرتضى انصارى است كه در آستانه دويستمين سال ولادت آن بزرگ مرد,
اين كتاب , براى راهنمايى مقلدين به زبان فارسى تاليف گرديده و بناى شيخ در آن , براحتياط نهاده شده است .
1. حاشيه ميرزا محمدحسن شيرازى , مجدد, (13121230 ق) .
2. حاشيه حاج ميرزا حسين حاج ميرزا خليل تهرانى (13261230 ق) .
3. حاشيه سيد محمد كاظم يزدى طباطبايى (1247.1337 ق) .
4. حاشيه سيد اسماعيل صدر(13371256 ق) .
5. حاشيه شيخ محمدتقى آقا نجفى اصفهانى (13321262 ق) .
6. (حاشيه سيدمحسن طباطبايى حكيم (13901306 ق .
اين كتاب , به وسيله يكى از فضلاء به عربى ترجمه شده و بر آن نيز حاشيه اى از مرحوم ميرزاى شيرازى اول , نگاشته شده و در عظيم آباد هند به سال 1301 ق . چاپ رسيده است .
نسخه خطى اين كتاب , به شماره 8862, در كتابخانه آستان قدس رضوى موجوداست 1
مرحوم شيخ انصارى , در خلال تدريس و تصنيف خويش , بر برخى از كتب فقهى واصولى نيز حواشى چند نگاشته است كه عبارتنداز:
1. حاشيه بر ترجمه نجات العباد, تاليف شيخ محمدحسن نجفى , صاحب جواهر (م 1266 ق) .
اين كتاب , به امر صاحب جواهر, به وسيله آمير سيدحسن مدرس اصفهانى بن سيدعلى (م 1273 ق ) به فارسى ترجمه شده و مرحوم شيخ براين ترجمه حواشى مفيدى نوشته است 2
2. حاشيه بر حاشيه شيخ موسى كاشف الغطاء (م 1243ق ) بر بغيه الطالب فى معرفه المفروض والواجب , تاليف شيخ جعفر كاشف الغطاء (م 1227 ق) .
اين كتاب , رساله عمليه مرحوم كاشف الغطاء بوده و بسيارى بر آن حاشيه نگاشته اند. 3
3. حاشيه بر صلوه المسافر, سيدمحمد بن سيدهاشم هندى نجفى (1323-1242 ق ), داماد صاحب جواهر 4 .
4. حاشيه بر عوائدالايام من مهمات ادله الاحكام , تاليف ملااحمد نراقى بن ملامهدى كاشانى (م 1245 ق )ازاساتيد و مشايخ اجازه شيخ . 5
5. حاشيه بر قوانين الاصول , تاليف ميرزاابوالقاسم بن حسن شفتى قمى (12311150ق) .
شيخ آقا بزرگ تهرانى , به نقل از علامه سيدحسن صدر (م 1354ق .) مى نويسد:
اين حاشيه ازاول حجيت خبر تا پايان ادله عقليه ادامه داشته و گويا كتاب رسائل از آن انتخاب شده است .
مولف زندگانى شيخ , مى نويسد:
حاشيه براستصحاب قوانين به خط محشى در دزفول موجوداست 6 .
6. حاشيه بر المتاجر المعاملات , تاليف مرحوم وحيد بهبهانى , آقامحمدباقر بن محمداكمل , (م 1205 ق) .
مرحوم شيخ فتاوى خود را به صورت حاشيه بر آن نگاشته است 7.
شيخ اعظم (ره ) باارائه نظرات ژرف و عميق خويش , دو علم فقه واصول را وارد مرحله تازه اى نمود.
انديشه هاى والاى او, كه تا آن زمان بى سابقه بود, محور بحث و تحقيق و دقت نظر قرار گرفت . محققان بسيارى , عمده تاليفاتشان , شرح بر تصنيفات شيخ مى باشد.
اينك , دراين قسمت از مقال , به معرفى آثاراصولى شيخ مى پردازيم و به برخى از حواشى آنها نيزاشاراتى مى نماييم :
در آغاز كتاب آمده است :
شيخ آقا بزرگ تهرانى نسخه خطى آن را در كتابخانه ميرزاى شيرازى اول (ره ) (م 1312 ق ) مشاهده نموده است 8 .
علامه تهرانى مى نويسد:
نسخه خطى آن در كتابخانه حسينيه تستريه نجف موجوداست 9 .
مرحوم شيخ انصارى (ره ) در رساله حجيه الظن , مى نويسد:
برخى ازاخباريين قائل هستند كه تمام اخبار كتب اربعه , قطعيه الصدور هستنداما فائده اى بر بيان و جواب آن مترتب نمى باشد, مگر جلوگيرى از حصول اين وهم بر ديگران . ما در گذشته رساله اى دراين باب تاليف نموده ايم 10 .
اين كتاب , حاوى برخى از رساله هاى شيخ دراصول است , كه از ديرباز, از كتب درسى حوزه هاى علميه شيعه قرار گرفته است .
اين رساله ها عبارتنداز:
رساله در قطع .
رساله در ظن .
رساله دراجماع .
رساله دراصاله البرائه .
رساله دراستصحاب .
رساله در تعادل و تراجيح .
ازاين كتاب , نسخ خطى فراوانى , در گوشه و كنار كتابخانه هاى مختلف موجوداست .از آن جمله , چند نسخه به شماره هاى : 2983 و 2990 و 7348 و 7394 در كتابخانه آستان قدس رضوى , موجوداست .
نيز كتابى به نام : رسائل شيخ انصارى , به شماره 14683 و 13046 در همان كتابخانه موجوداست كه به احتمال قوى , بايد همان كتاب فرائدالاصول , باشد.
شيخ اعظم در تدوين كتاب فرائدالاصول ,از كتب بسيارى , در فنون مختلف : فقه اصول , حديث , رجال , لغت و...استفاده كرده است .
اينك دراين مقال , به ذكر برخى از مهمترين منابع , آن هم در زمينه اصول فقه , بسنده مى كنيم معرفى كتب فقهى را در بخش منابع كتاب مكاسب يادآور خواهيم شد.
1.الاستصحاب واثباه حجيته و مايتعلق وحيد بهبهانى , آقا محمدباقر بن محمداكمل , (م 1206 ق) .
2. تعليقه بر[ مختصرالاصول] , تاليف حاجبى , مسعود بن عمر بن عبدالله تفتازانى خراسانى شافعى (م 712 يا 722 - 791 يا 792 ق) .
3. تهذيب طريق الوصول الى علم الاصول , يا تهذيب الاصول , يا تهذيب الوصول , تاليف آيه الله علامه حلى حسن بن يوسف بن على بن مطهر حلى (648 - 726 ق) .
علامه اين كتاب را به نام فرزندش , فخرالمحققين , نگاشته است .
4.الذريعه الى اصول الشريعه , تاليف سيدشريف مرتضى علم الهدى على بن حسين موسى , (م 436.
( 5. زبده الاصول , تاليف شيخ بهائى محمد بن عزالدين حسين بن عبدالصمد حارثى همدانى جبعى (953 - 1031 ق) .
شيخ در فرائد,از كتاب ديگراوالحبل المتين فى احكام الدين , استفاده كرده است .
6. شرح زبده الاصول , غايه المامول فى شرح زبده الاصول , تاليف فاضل جواد, جوادبن سعيد بن جواد كاظمى , شاگرد شيخ بهايى .
7. شرح مختصرالاصول ,اين حاجب , تاليف عبدالرحمن بن ركن الدين احمد بن عبدالغفارايجى عضدى شافعى (701 - 756 يا 700 - 760 ق) .
8. شرح وافيه الاصول , تاليف سيد صدرالدين محمد بن باقر بن محمد مهدى رضوى قمى ,استاد وحيد بهبهانى (م بين 1150 يا 700 - 760 ق) .
9. عده الاصول , شيخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن بن على طوسى (385 - 460 ق .
( 10. عوائدالايام من مهمات ادله الاحكام (در بيان قواعداستنباط احكام شرعيه ), تاليف مولى احمد بن مهدى بن ابوذر نراقى كاشانى , استاد شيخ (م 1245ق) .
11. غايه البادى فى شرح المبادى (مبادى الوصول الى علم الاصول ), تاليف شيخ محمد بن على بن محمد جرجانى غروى , شاگرد علامه حلى .
12.الفصول الغرويه فى الاصول الفقيه , تاليف شيخ محمدحسين بن عبدالرحيم (محمد رحيم ) تهرانى اصفهانى حائرى (م 1250ق ) مرحوم شيخ , در رسائل ,اقوال ايشان را, كرارا, مورد نقد و بررسى و تحليل قرار داده است .
13.الفوائدالمدينه , تاليف ملا محمدامين بن محمد شريف اخبارى , محدث استرآبادى (م 1033 ق) .
14.الفوائدالمكيه , تاليف ملامحمدامين بن محمدشريف اخبارى - محدث استرآبادى - (م 1033ق) .
مرحوم شيخ براى نقل اقوال اخباريان , به سخنان او دراين دو كتاب تمسك مى نمايد:
15.القوانين المحكمه فى الاصول , تاليف ميرزاابوالقاسم گيلانى , محقق قمى (م 1231 ق) .
مرحوم شيخ انصارى , در كتاب فرائدالاصول بدين كتاب عنايت داشته و اقوال ايشان را نقد و بررسى كرده است .
16. مبادى الوصول الى علم الاصول , تاليف علامه حلى جمال الدين ابومنصور حسن بن سديدالدين يوسف حلى (726648 ق) .
17.المستصفى فى اصول الفقه , تاليف ابوحامد زين الدين محمد بن محمد بن محمد بن احمد غزالى شافعى طوسى (505450ق) .
18. معارج الاصول , تاليف شيخ نجم الدين ابوالقاسم جعفر بن حسن بن يحيى بن سعيد هذلى , محقق حلى (676602ق .
( 19. معالم الدين و ملاذالمجتهدين , تاليف جمال الدين ابومنصور حسن بن زين الدين شهيد ثانى (م 1011ق .
( 20. مناهج الاحكام , تاليف مولى احمد بن مولا مهدى بن ابوذر نراقى كاشانى (م 1244ق) .
21. منيه اللبيب فى شرح التهذيب (تهذيب الاصول ), تاليف سيد مرتضى ضياءالدين عبدالله بن مجدالدين محمد حسينى حلى (ق 8ه).
22. نهايه الوصول الى علم الاصول , تاليف علامه حلى . تهذيب الاصول , خلاصه اين كتاب است .
23.الوافيه فى اصول الفقه , تاليف فاضل تونى ملا عبدالله بن محمد بشروئى خراسان (م 1071 ق) .
24. هدايه المسترشدين فى شرح معالم الدين , تاليف شيخ محمدتقى بن عبدالرحيم (محمد رحيم ) تهرانى اصفهانى , برادر صاحب فصول (م 1248 ق) .
فرائدالاصول نيز, سه بار به نظم كشيده شده است :
1. توسط شيخ على بن محمدعلى مجيراوى , على حيدر شروگى (13141237ق ) شاگرد شيخ و كوهكمرى .
ابتداى آن چنين است :
نسخه خطى آن در نزد مرحوم شيخ اسد حيدر, مولف الامام الصادق و المذاهب الابعه , نواده ايشان , بوده است 11 .
2. توسط مرحوم آخوند ملاعلى قزوينى خوئينى حائرى (م ح 1318 ق ) نسخه خطى آن نزد سيدحسين موسوى هند در كربلا بوده است .
تاريخ فراغت از آن 1293 ق مى باشد.
3. مرحوم علامه شيخ موسى شراره عاملى (13041267ق ), شاگرد تلامذه شيخ انصارى نيز كتاب فوائدالاصول را به نام الدره المنتظمه , به نظم در آورده است .
مباحث قطع كتاب , توسط مرحوم سيدمهدى حكيم (م 1312 ق ) شرح گرديده و نسخه خطى آن در كتابخانه فرزندش , مرحوم آيه الله سيد محسن حكيم (م 1390ق ) موجوداست .
ابتداى آن چنين است :
تاريخ فراغت از نظم آن , 1290 ق . بوده است نسخه خطى آن نزد نواده اش شيخ محسن شراره موجود بوده است 13 .
حاج ميرزاابراهيم بن حسين دنبلى خويى (1247 1325ق ), شاگرد شيخ و سيدحسين كوه كمرى , حاشيه بر قطع .
شيخ ابراهيم بن على رضا فيروزآبادى يزدى (م 1321 ق ), شاگرد ميرزا حبيب الله رشتى و سيدمحمد كاظم يزدى , حاشيه او بر رسائل , 3 جلداست : جلداول در قطع وظن , جلد دوم برائت واشتغال و جلد سوم دراستصحاب .
ميرزا ابراهيم بن محمدعلى محلاتى (م 1336 ق ) , شاگرد ميرزا محمد حسن شيرازى ,حاشيه بر استصحاب.
سيد ابن الحسن شمس العلماء بن سيد حسن لكهنوى ( م 1336) , شاگرد آخوند خراسانى و سيد يزدى و شيخ الشريعه اصفهانى .
سيد ابوتراب بن ابى القاسم موسوى خوانسارى (1271 - 1346 ق ), شاگرد شيخ محمد حسين كاظمى و ميرزا حبيب الله رشتى .
سيد ابو طالب بن ابو تراب خراسانى قائينى (م 1295ق ), شاگرد حاج محمد حسن كرباسى و شيخ محسن خنفر.
سيدابوالقاسم بن سيد معصوم حسينى گيلانى اشكورى نجفى (م بعداز 1325 ق ), شاگرد ميرزا حبيب الله رشتى . شرح وى بر رسائل , جواهرالعقول نام دارد و به غيراز آن حاشيه ديگرى نيز بر رسائل نگاشته است .
سيدابوالمكارم بن ابوالقاسم موسوى زنجانى (13301255 ق ), شاگرد سيدحسين كوه كمرى .
شيخ احمد بن حسين , حاشيه بر تعادل و تراجيح را در سال 1300, در نجف اشرف به پايان رسانيده است .
اين حاشيه , با تاليف احمد بن حسين تفرشى نجفى تفاوت دارد, زيرا تاريخ فراغت آن سال 1392 و 1394 ق است 14 .
نسخه خطى شماره 757 كتابخانه مرحوم آيه الله مرعشى , قم .
سيداحمد بن حسين تفريشى نجفى (م حدود 1309 ق ) مولف محاكمات الاصول , شاگرد شيخ و فاضل ايروانى , تاريخ نگارش كتاب , 1294 ق .
سيداحمد سبطالشيخ بن سيدمحمدطاهر آغاميرى دزفولى نجفى , داماد شيخ (1280 - 1355 ق ), شاگرد ميرزاى شيرازى اول و آخوند خراسانى .
حاج ميرزااحمد آشتيانى بن ميرزا محمدحسن آشتيانى )1300 1395ق ), شاگرد ميرزا محمدهاشم رشتى و ميرزا حسن كرمانشاهى , ميرزاى نائينى .
شيخ احمد سلطان آبادى (م حدود 1315 ق ), شاگرد فاضل ايروانى . حاشيه وى , مرشدالدلائل نام دارد.
شيخ احمد بن شيخ على كاشف الغطاء (م 1344 ق ), شاگرد آخوند خراسانى و سيديزدى .
احمد علومى يزدى بن ملاحسين اردكانى (13931319ق ), شاگرد ميرزاى نائينى و سيداصفهانى و ميرزاآقااصطهباناتى . حاشيه بر قطع رسائل .
ملااحمد بن على اكبر فاضل مراغى (م 1310 ق ), شاگرد شيخ و سيدحسين كوه كمرى .
ميرزااحمد بن حاج ميرزا محمدحسن آشتيانى (13911300ق ), شاگرد ميرزا حسن كرمانشاهى و ميرزاى نائينى .
شيخ اسدالله بن على اكبر زنجانى (13541282ق ), شاگرد ميرزاى شيرازى اول و ميرزاى شيرازى دوم .
سيداسدالله بن عبدالحسين نبوى دزفولى , (م 1313؟), شاگرد شيخ محمدرضا دزفولى .
شيخ اسماعيل بن علينقى ارومى تبريزى , تائب (13741295ق .) شاگرد شيخ محمد طه نجف و سيدفتاح سرابى .
ملا محمدامين , شاگرد شيخ , تاريخ نگارش , 1291ق . علامه تهرانى نسخه اى از آن در كتابخانه مرحوم آيه الله سيدمحمد حجت مشاهده كرده است .
سيدمحمد باقرين سيدمرتضى درچه اى اصفهانى (م 1342 ق ), شاگرد ميرزا حبيب الله رشتى .
شيخ محمدباقر بهارى همدانى بن محمد جعفر (م 1323ق ), شاگرد آخوند خراسانى و محق رشتى و حاج ميرزا حسين خليلى .
شيخ محمدباقر زنجانى , فزرند مقدس (م 1341 ق ) تاريخ نگارش , 1325 ق .
ميرزا محمدباقر بن محمد مهدى زنجانى (13941312ق ), شاگرد ميرزاى نائينى .
سيدمحمدباقر بن سيد مرتضى طباطبايى يزدى حائرى (1239 1298 ق ), شاگرد شيخ و ميرزاى شيرازى اول .
حاشيه وى , به نام : وسيله الوسائل در آخر كتاب ديگرش : حل العقول لعقدالفحول فى علم الاصول , به چاپ رسيده است .
نسخه اى خطى از آن در مجموعه شماره 765 كتابخانه آيت الله مرعشى موجود مى باشد.
شيخ باقر بن حسن بن اسدالله كاظمى , برادر صاحب مقابيس .او, رسائل را تلخيص نموده است .
سيدمحمد باقر بن محمدعلى قاضى طباطبايى تبريزى (13661285ق ), شاگرد محقق رشتى و سيديزدى و شيخ الشريعه اصفهانى , حاشيه او, مخزن الفوائد, نام دارد.
شيخ محمد تقى تربتى (م 1330 ق ), شاگرد ميرزاى شيرازى , مجدد. حاشيه بر تعادل و تراجيح .
سيدمحمدتقى بن رضا حسينى قزوينى , سيدآقا (م 1333ق ), شاگرد حاج ميرزا حبيب الله رشتى .
شيخ محمدتقى آقا نجفى اصفهانى بن شيخ محمد باقر بن شيخ محمدتقى , مولف هدايه المسترشدين (13321262 ق ), شاگرد ميرزا محمدحسن شيرازى و شيخ مهدى كاشف الغطاء و شيخ راضى نجفى . حاشيه براوائل رسائل .
ميرزا محمدتقى شيرازى بن ميرزا محب على (م 1338 ق ), پيشواى انقلاب 1920 م عراق . شاگرد فاضل اردكانى و ميرزاى شيرازى اول .
شيخ محمدتقى بن شيخ حسن دزفولى كاظمى (م 1327ق ), شاگرد شيخ و ميرزاى شيرازى .
ميرزا جعفر بن ميرزا صادق تبريزى , شاگرد شيخ الشريعه اصفهانى . نام حاشيه وى ,الدر رالغريه , نام دارد. مرحوم شريعت تقريظى در سال 1317ق . بر آن نگاشته است .
شيخ جعفر بن شيخ باقر آل محبوبه نجفى (م 1377ق ) مولف ماضى النجف و حاضرها, شاگرد نائينى و آقا ضياء عراقى .
شيخ جعفر بن باقر سودانى (م 1345ق ), شاگرد سيديزدى و شيخ احمد كاشف الغطاءاين حاشيه ,الوجيزه نام دارد.
شيخ جواد بن عبدالحسين آل مبارك (م 1311ق ), شاگرد ملا لطف الله مازندرانى . حاشيه بر بعض مباحث رسائل .
- ملا محمد جواد بن عباس صافى گلپايگانى (1288 - 1378 ق ) شاگرد جهانگيرخان قشقايى و آغانجفى اصفهانى و سيدمحمدباقر درچه اى . حاشيه بر قطع وطن .
حاج شيخ جواد بن ملا محرم على طارمى ابهرى زنجانى (م 1325 ق ) شاگرد سيد كوه كمرى و فاضل ايروانى و مجدد شيرازى .
سيدمحمد جواد بن سيدمحمد موسوى آذربايجانى , شاگرد شيخ انصارى , حاشيه وى , به نام توضيح الفرائد,از حجيت قطع تا پايان حجيت ظن , در 1288 ق . تاليف شده است .
سيدمحمدجواد بن محمد زنجانى اصفهانى (م 1340 ق ), شاگرد شيخ .
اين حاشيه توضيح الفرائد نام دارد.
شيخ جواد بن شيخ حسن آل مظهر (13751308ق .), شاگرد شريعت اصفهانى و سيدابوتراب خوانسارى و پدرش . وى , رسائل رااز حشر و زوايد, پيراسته است .نام اين اثر: بيان غايه المقاصد فى تلخيص الفرائد.
شيخ حبيب الله اردبيلى , شاگرد آخوند خراسانى .
حاج ميرزا محمدحسن آشتيابنى بن ميرزا جعفر (ح 13191248ق ), شاگرد سيد شفيع جايلقى و شيخ انصارى .
وى ناشر آراء شيخ درايران بوده است . حاشيه وى بحرالفوائد نام دارد و بارها به چاپ رسيده است .
علامه تهرانى مى نويسد:
[ اعززها الحواشى - ماده واكثرها نفعا حاشيه المترجم].
ميرزا محمدحسن بن حاج ملاعلى عليارى تبريزى (1266 - 1358 ق ) شاگرد ميرزا محمدانصارى دزفولى و فاضل شرابيانى و ميرزا محمدحسن ماه مقانى و ميرزاابوالقاسم يعقوبى .
شيخ محمدحسن آل يس كاظمى (1220 - 1308 ق ), شاگرد صاحب فصول و صاحب جواهر و شيخ على كاشف الغطاء.
شيخ حسن بن شيخ محمدحسين نجفى صاحب جواهر (1366 - 1345ق ), شاگرد محقق رشتى و شيخ محمدحسين كاظمى و آخوند خراسانى .
شهيد سيدحسن موسوى بن آيه الله سيدابوالحسن اصفهانى (1319 - ش 1345ق ), شاگرد پدر خويش .
سيد حسن صدر بن سيدهادى كاظمى (1272 - 1354ق ) مولف تكمله ام الامل و تاسيس الشيعه , شاگرد ميرزاى شيرازى اول .
حاشيه او به نام وسائل الرسائل شهرت يافته است .
سيدمحمد حسن رئيسى افغانى (ح 1319 - 1399 ق ), شاگرد ميرزاى نائينى و سيدابوالحسن اصفهانى .
شيخ محمدحسن بن ملاصفر على بارفروشى مازندرانى , شيخ كبير (م 1345 ق ), شاگرد محمد تقى هروى .
اين حاشيه به سال 1332 ق در دو جلد رحلى (1335+317ص ) به گونه سنگى چاپ گرديده است .
شيخ محمد حسن بن محمدصالح آل كبه بغدادى (م 1336 ق ), شاگرد ميرزاى شيرازى و آقا رضا همدانى و شيرازى دوم .
شيخ محمدحسن بن محمدصادق دزفولى .
شيخ محمدحسن انصارى بن شيخ منصور, برادرزاده و داماد شيخ (13321254ق ), شاگرد سيد كوه كمرى و مجدد شيرازى و شيخ .
شهيد سيدحسن مدرس به سيداسماعيل (ح 1287 - 1357 ق "1316 ش ) شاگرد آخوند خراسانى , سيديزدى , شريعت اصفهانى و جهانگيرخان قشقايى اين شرح بااستفاده از بيانات استادش سيدمحمدباقر درچه اى بوده و آماده چاپ است . شرح مباحث ظن استصحاب .
سيدحسين بن سيدعباس حسينى اشكورى (م 1349ق ), شاگرد سيديزدى و آقا رضا همدانى و شيخ عبدالله مازندرانى .
سيدحسين بن على بختيارى اصفهانى (م 1368ق ), شاگرد آخوند خراسانى و شيرازى دوم .
شيخ محمدحسين بن محمد جعفر تبريزى خيابانى (13911299ق ) شاگرد شريعت اصفهانى و آقا ضياء عراقى . حاشيه او به نام ارشادالافاضل الى مطالب الرسائل , در 2 جزء, به سال 1365 ق . تدوين گرديده است .
سيدمحمدحسين بن سيد حسن علوى عريضى سبزوارى (1368 - 1352ق ) شاگرد ملاهادى سبزوارى و ميرزا محمدحسن شيرازى . حاشيه بر حجيت ظن و اصاله البرائه .
آيه الله حاج آقا حسين بروجردى بن سيدعلى (1292 - 1380 ق ), شاگرد آخوند خراسانى و سيدمحمد فشاركى .
سيدحسين قزوينى بن سيد مهدى حلى (م 1325ق) .
شيخ محمدحسين بن محمد مهدى كوهرودى سلطان آبادى (م 1314 ق ), شاگرد ميرزاى شيرازى اول .
وى سه كتاب درباره رسائل نگاشته است :
1.اشرف الوسائل الى فهم الرسائل .
2. توضيح الدلائل على ترجيح مسائل الرسائل .
3. حل المعاقد عن وجوه الفرائد.
مولى محمدحسين بن محمد جعفر فشاركى (م 1353ق ), شاگرد ميرزاى رشتى و ميرزاى شيرازى اول .
شيخ محمدحسين بن شيخ على كاشف الغطاء (1373-1294ق ), صاحب جنه الماوى والفردوس الاعلى , شاگرد سيد يزدى حاج ميرزا حسين حاج ميرزا خليل .
شيخ محمدحسين بن محمدحسن معين التجاراصفهانى , معروف به : كمپانى (1361-1296ق ), مولف نهايه الدرايه , شاگرد سيدمحمد فشاركى و حاج آقا رضا همدانى . حاشيه بر قطع رسائل .
سيدمحمدحسين بن سيدكاظم قزوينى موسوى كاظمى , كيشوان (1295 - 1356 ق) .
ملا رحمه الله كرمانى (م)از مخالفين سرسخت مشروطيت , شاگرد ميرزا محمدحسن آشتيانى واستاداجازه آيه الله نجفى .
حاج آقا رضا بن شيخ محمدهادى نجفى همدانى (م 1322 ق ) مولف[ مصباح الفقاهه] , شاگرد ميرزاى مجدد شيرازى .
حاشيه ايشان ,الفرائدالرضوايه على الفرائدالمرتضويه نام داشته كه در 141 صفحه به سال 1318 ق چاپ سنگى گرديده است .
سيدرضا بن محمد موسوى لنكرانى (1250 - 1322.), وى , تاليف پيرامون رسائل نگاشته است :
1. حاشيه بر رسائل .
2. شرح مزجى بر قطع و ظن .
شيخ محمد رضا بن محمد جواد مغزى دزفولى (م 1352ق ), شاگرد آخوند خراسانى .
شيخ محمد رضى بن شيخ على گيلانى (م 1318ق ), شاگرد شيخ عبدالله مازندرانى .
حاشيه بر حجت قطع .
شيد زين العابدين (سيد آغا( بن سيدابوالقاسم طباطبايى زوارى تهرانى (م 1303ق) .
شاگرد ميرزا محمد حسن شيرازى .
سيد شعبان بن مهدى گيلانى (م 1348ق) .
سيد محمد شريف بن محمد طاهر حسينى تويسركانى (م 1322ق ), شاگرد شيخ زين العابدين مازندرانى و سيد حسين كوه كمرى .
سيد محمد صادق بحرالعلوم نجفى (1315 1390), شاگرد شيخ آقا بزرگ تهرانى و سيد محسن حكيم و ميرزاى نائينى و سيداصفهانى .
شيخ محمد صالح حائرى مازندرانى (م 1346ق
( سيد صالح بن سيد مير عبدالرحيم موسوى اردبيلى (م 1319ق ), شاگرد سيد حسين كوه كمرى .
سيد محمد صالح حبن محمد سعيد موسوى خلخالى تهرانى (م 1306ق ), شاگرد سيدابوالحسن جلوه . وى , رسائل را به فارسى ترجمه كرده واين ترجمه در تهران به چاپ رسيده است .
شيخ محمد طه بن شيخ مهدى نجف (1241 1323ق ) مولف اتقان المقال , شاگرد شيخ محسن خنفر. حاشيه رسائل وى ,الفوائدالسنيه والدرر النجيفه نام دارد كه با حاشيه وى بر معالم در 1315 ق به چاپ رسيده است .
شيخ عبدالحسين بن شيخ عيسى حائرى (1292 1373ق ), شاگرد ميرزاى آشتيانى و آخوند خراسانى و شريعت اصفهانى .
سيد عبدالحسين نشرف الدين بن سيد يوسف موسوى عاملى (1290 1387ق ), مولف المراجعات , شاگرد آخوند خراسانى و سيد يزدى و شريعت . حاشيه وى در غارت كتابخانه مولف به وسيله مزدورانن انگليس , در اسل 1329 ق به يغما رفت .
سيد عبدالحسين بن عبدالله مجتهد لارى (1264 1342ق ), پيشواى مبارزه عليه استعمارانگليس در فارس , شاگرد ميرزا محمغ حسن شيرازى . شهيد سيدعبدالحسين دستغيب شيرازى (1322 - ش 1402), شاگرد ميرزا آقااصطهباناتى و سيدابوالحسن اصفهانى .
شيخ عبدالحسين بن نعمه طريحى نجفى (1235 - 93 يا 1295ق ) شاگرد شيخ انصارى .
- 1323 ق ). وى , بر ربع رسائل , حاشيه اى مفصل نگاشته است . شيخ عبدالحسين بن على محلاتى (ح 1274 ميرزا عبدالرحيم نهاوندى (م 1304 ق ), شاگرد صاحب جواهر و شيخ انصارى .
ميرزا عبدالرحيم بن نصرالله انصارى جابرى (م 1334 ق ) شاگرد آخوند خراسانى و محقق رشتى . حاشيه بر قطع واصاله البرائه .
سيد عبدالصمد بن سيداحمد موسوى جزايرى (1243 - 1337ق ), شاگرد شيخ و فاضل اردكانى و شيخ جعفر شوشترى .
ميرزا عبدالعلى بن عبدالصمد زنجانى (م 1268 1349), شاگرد فاضل شرابيانى و شيخ محمدحسن مامقانى .
شاگرد شيخ بعدالكريم بن شيخ على جزايرى (1289 - 1382ق ), شاگرد آخوند خراسانى سيديزدى و شريعت اصفهانى . شرح بر قطع و ظن .
سيدعبدالكريم اعرجى كاظمى , شاگرد شيخ هادى تهرانى و شيخ محمدحسين كاظمى .
شيخ عبدالله بن محمدعلى راينى كرمانى نجفى (1254 - 1327 ق ), شاگرد شيخ و ميرزا محمدحسن شيرازى .
عنوان حاشيه ايشان : تنقيح المقاصد فى شرح الفرائداست .
شيخ عبدالله مازندرانى بن محمد نصير (م 1330 ق ), شاگرد ميرزا حبيب الله رشتى ,از پيشوايان بزرگ فكرى - مذهبى مشروطيت .
سيدعبدالله بن محمد طاهر موسوى شيرازى (1319 - 1405ق ),از مراجع تقليد معاصر, شاگرد آقا ضياء عراقى و سيدابوالحسن اصفهانى . حاشيه ايشان به نام عمده عمده الوسائل فى الحاشيه على الرسائل , در 4 جلد به سال 1365 ق , در نجف به قطع خشتى چاپ گرديده است .
شيخ عبدالله بن شيخ محمدحسن مامقانى (1290 - 1351 ق ) مولف تنقيح المقال شاگرد پدرش . حاشيه بر قطع و ظن .
شيخ عبدالمنعم بن شيخ حسن آل زايد دهام (م 1357ق ), شاگرد آخوند خراسانى .
شيخ عبدالنبى نورى (م 1344 ق ), شاگرد ميرزا محمدحسن شيرازى . شيخ على بن شيخ عبدالله مظفر (م بعداز 1308 ق ) تاليف در سال 1299 ق . حاشيه براستصحاب .
شيخ على بن محمد على منتفقى (1238 - 1314ق ), شاگرد شيخ و سيدحسين كوه كمرى .
سيدعلى حصبانى بن سيدحسين , شاگرد ميرزاى شيرازى و آخوند خراسانى . حاشيه وى تا آخر تعادل و تراجيح در دو جلد, پايان نگارش جلد دوم آن , 1305 ق .
شيخ على شروقى بن محمدعلى مجيراوى نجفى (1237 - 1314 ق ) ( از تلامذه شيخ و سيدحسين كوه كمرى .
ملاعلى خويى (م 1309 ق ) - حاشيه براوائل رسائل ( ازاول قطع تا اواخراجماع ) ( از تلامذه شيخ) .
حاشيه وى با كتاب[ مشارق الاصول] در 1312 ق به چاپ رسيده است .
مولى على دوزدرى (م ح 1290 ق ), شاگرد شيخ مرتضى انصارى و ميرزاى شيرازى . حاشيه بر قطع . نام اين حاشيه :الدرو والفوائد فى حاشيه الفرائد.
نسخه اى خطى از آن به شماره در كتابخانه آيه الله مرعشى و نسخه اى ديگر در كتابخانه مرحوم قاضى در تبريز موجوداست .
شيخ محمدعلى بن نصرالله فتحى دزفولى (13581271ق ) برخى از حاشيه رسائل وى همراه با برخى از حاشيه رسائل آخوند خراسانى در سال 1374 ق . در تهران به چاپ رسيده است .
سيدمحمدعلى بن سيدعبدالله موسوى دزفولى (13331275 ق ), شاگرد شيخ فضل الله نورى و سيداسماعيل صدر و سيدمحمدباقر حجت .
شهيد سيدمحمدعلى بن محمدباقر قاضى طباطبايى (13991331ق ) شاگرد سيدمحسن حكيم و شيخ محمدحسين كاشف الغطاء و شيخ عبدالحسين رشتى .
ملاعلى خوانسارى (م 1307ق ), شاگرد شيخ .
شيخ على اكبر حكمى بر محمد مهدى يزدى قمى (م 1322ق ), شاگرد ميرزا ابوالقاسم كلانترى و آغا محمد رضا قمشهى .
شيخ على بن مولى محمدجواد مرندى (1287 - 1370), شاگرد آخوند خراسانى و شريعت اصفهانى .
شيخ على زاهد همدانى (1274 - 1329 ق ), شاگرد آخوند خراسانى و سيد يزدى .
شيخ على بن نصرالله همدانى نجفى (م 1339 ق ). شاگرد حاج آقارضا همدانى .
على بن حبيب الله ابيوردى شيرازى (م قبل از 1368 ق ), شاگرد آخوند خراسانى حاشيه وى بنام الفرائدالعلويه در تهران به سال 1315 ق و 1328 ق , به چاپ رسيده است .
شيخ على اكبر بن رجب على ديزجى زنجانى (م ح 1310ق ), شاگرد سيدحسين كوه كمرى . به نام نهايه الوسائل فى شرح الرسائل , در دو جلد.
بخشى از آن (حاشيه بر قطع و ظن ) به خط مولف كه در 1279 ق . نگاشته شده به شماره 434 در كتابخانه آيه الله مرعشى موجوداست .
شيخ محمدعلى انصارى دزفولى (1311 - 1353ق ), شاگرد شيخ محمدحسن انصارى , داماد شيخ , شرح بر رسائل .
سيدمحمدعلى بن سيدمهدى حسينى ابطحى سدهى (م 1371 ق) .
ملا محمدعلى بن ملا كاظم شاهرودى (م 1393 ق ). حاشيه بر بعضى مباحث رسائل .
ميرزا على محمد رازانى (م 1324 ق ),ازاساتيد آيه الله بروجردى .
مولى محمدعلى بن احمد قراجه داغى (م 1310 ق ). حاشيه براصول عمليه .
شيخ على بن شيخ محمدرضا بن شيخ هادى كاشف الغطا (تولد 1331ق .) حاشيه وى توضيح الرسائل نام دارد.
ميرزا محمدعلى بن محمدنصير مدرسى چهاردهى (م 1334 ق ), شاگرد سيدحسين كوه كمرى , حاشيه بر قطع و ظن .
مولى محمدعلى خوانسارى بن حاج محمدحسن (1254 - 1332 ق ) شاگرد مجدد شيرازى و ميرزاى رشتى و شيخ راضى نجفى .
مولى محمدعلى بن حاج خداداد نخجوانى نجى (1268 - 1332 ق ), شاگرد محقق رشتى و فاضلين ايروانى و شرابيانى .
حاج شيخ على اكبر بن محمدحسين نهاوندى (ح 1279 - 1369ق ), شاگرد حاج ميرزا حبيب الله رشتى و شريعت اصفهانى . حاشيه بر برائت .
ميرزا غلامحسين بن على اصغر دربندى نجفى (م 1322ق ),ازاساتيد شيخ عبدالله مامقانى و شاگرد آخوند خراسانى و ميرزا حسين خليلى . حاشيه بر قطع .
مولى غلامرضا (حاج آخوند) بن حاج رجب على قمى (م بعداز 1312 ق ), شاگرد شيخ , نام حاشيه قلائد, در 504 صفحه , در تهران به سال 1312 ق . به چاپ رسيده است .
اين حاشيه بصورت قوله ,اقول مى باشد و در بيان مقاصد شيخ يكى از بهترين حواشى بوده و مطالب اصولى استاد را خوب فهميده و توضيح داده است .
سيدفتاح سرابى تبريزى (1252 - 1311 ق ), شاگرد شيخ و ميرزاى شيرازى و سيد كوه كمرى .
شيخ فتح على زنجانى نجفى (م 1338 ق ), شاگرد محقق رشتى .
حاشيه ايشان , تنقيح المسائل فى التعاليق على الرسائل نام دارد.
شهيد آقا شيخ فضل الله بن ملا عباس نورى مازندرانى (ش 1327ق ), شاگرد ميرزاى شيرازى .
نسخه اى از آن (ظاهرا به خط مولف ) كه در تاريخ 29 رجب 1292 پايان يافته , به شماره 734 در كتابخانه مرحوم آيه الله مرعشى موجوداست .
شيخ قاسم بن حمود آل قسام (م 1331 ق ), شاگرد شريعت اصفهانى و سيديزدى و سيدابوتراب خوانسارى .
آقا شيخ قاسم اسلامى (؟ش 1400 ق ), شاگرد ميرسيدعلى يثربى كاشانى و سيدمحمدتقى خوانسارى .
سيدمحمدكاظم بن سيد عبدالعظيم طباطبايى يزدى (1247 - 1337ق ) مولف عروه الوثقى , شاگرد ميرزا محمدحسن شيرازى و صاحب روضات .
آخوند ملا محمدكاظم خراسانى بن مولى حسين (13291255ق ) مولف كفايه الاصول , شاگرد شيخ و ميرزاى شيرازى اول .
ايشان دو حاشيه و شرح بر رسائل نگاشته اند.
1. الحاشيه القديمه على فرائدالاصول .
2. الحاشيه الجديده على الرسائل يا در رالفوائد فى شرح الفرائد, تاريخ تاليف از 1291 تا 1302 ق .
اين حاشيه بارها به چاپ رسيده و طبع تهران آن در 372 صفحه وزيرى به سال 1318 ق , مصحح و كم غلطترين آن است . در هامش آن يازده رساله از بزرگان به چاپ رسيده است .
شيخ لطف الله اسكى لاريجانى مازندرانى نجفى (م 1311ق ),از شاگردان صاحب جواهر, حاشيه بر رساله ظن .
حاشيه وى ذريعه الاعتماد على احقاق الحق و فهم المراد عن عبارات شيخناالمرتضى الاستاد نام دارد.
مولى محمد بن محمدباقر - فاضل ايروانى - (م 1306ق ), شاگرد صاحب جواهر و شيخ و صاحب ضوابط. حاشيه براستصحاب .
سيدمحمد عصار (م 1355ق ) وى رسائل را تحت عنوان : بركات الرضويه , تلخيص نموده است .
سيدمحسن حجت بن آيه الله سيدمحمد حجت كوه كمرى .
سيدمحمدبن محمدتقى حسينى تنكابنى (1277 - 1359ق ), شاگرد ميرزا محمدحسن آشتيانى . حاشيه وى ,ايضاح الفرائد نام دارد و در 1358 ق در سه جلد به چاپ رسيده است .
وى , در توضيح مطالب اصولى شيخ نهايت كوشش را نموده و خلاصه اى از بيانات و تحقيقات استادش (آشتيانى ) را در خلال اثرش گنجانيده است .
ميرزا محمد بن سليمان تنكابنى (34 يا 35 - 1302ق ), شاگرد صاحب جواهر و شيخ شيخ محسن خنفر.
شيخ محمد بن محمد حسين اشكورى نجفى (م 1356 ق) .
شيخ محمد حرزالدين (م 1273 - 1365ق ), مولف معارف الرجال , شاگرد شيخ محمد طه نجف و ميرزاى رشتى و ميرزا حسين خليلى .
مولى محمد بن فضلعلى - فاضل شرابيانى - (1248 - 1322 ق ), شاگرد شيخ و سيد كوه كمرى .
سيدمحمد بحرالعلوم طباطبائى بن سيدمحمد تقى .
شيخ محمد بن ملا محمد على امامى اراكى (م 1399ق ), شاگرد ميرزاى نائينى حاشيه وى تشديدالقواعد فى حاشيه الفرائد نام دارد.
شيخ محمد لاكانى وى شرحى بر رساله هاى قطع و ظن واستصحاب و تعادل و تراجيح رسائل نگاشته است .
سيد محمد بن عبدالكريم موسوى تبريزى , مولانا (م 1362ق ), شاگرد فاضل شرايبانى و شريعت اصفهانى .
حاشيه وى ,[ مصباح الوسائل فى شرح الرسائل] نام دارد كه در 1343ق . در 442 صفحه به چاپ رسيده است .
سيد محمد بن هاشم هندى غروى (1242 1323ق ), داماد صاحب جواهر, مولف شوارع الاعلام و شاگرد شيخ و شيخ محسن خنفر.
سيد محمد بن احمد موسوى كمارى قراچه داغى (1309 1351ق ), شاگرد شريعت اصفهانى و سيد يزدى و حائرى يزدى .از آغاز تااستصحاب .
حاشيه وى , سال 1347ق در 527 صفحه به قطع خشتى در تبريز چاپ گرديده است .
شيخ محمود بن محمد ظالمى (م 1324ق ), شاگرد آخوند خراسانى و شيخ محمدحسين كاظمى . حاشيه تا آخر شبهه محصوره .
شيخ مرتضى بن عبدالله تالهى همدانى (م 1348ق) .
سيد شمس الدين محمد بن سيد على مرعشى نجفى (1260 1338ق ), شاگرد فاضل شرايبانى و شيخ الشريعه اصفهانى و شيخ عباس كاشف الغطاء.
اين كتاب حاوى تحقيقات عميق و مشتمل بر نقد وايراداتى بر كتاب رسائل است و بسيار مورد توجه اساطين اصول واساتيد فن قرار گرفته و به قول برخى بهترين حاشيه مى باشد.
حاج ميرزا موسى بن جفعفر تبريزى (م 1307ق ), شاگرد شيخ و سيد كوه كمرى .
حاشيه وى ,اوثق الوسائل فى شرح الرسائل نام دارد.
شيخ مزوسى بن شيخ محمد لائذ (م 1367ق ) شاگرد شيخ طه نجف و سيد يزدى , حاشيه رساله قطع .
سيدموسى بن فضل الله حسينى همدانى .
وى , چهار حاشيه جداگانه بر چهار رساله : قطع و ظن , برائت ,استصحاب و تعادل و تراجيح نگاشته است .
سيدمهدى بن سيدصالح طباطبايى حكيم (م 1312ق ), شاگرد شيخ طه نجف و آخوند خراسانى .
شيخ موسى بن عبدالله هجرى احسائى ,ابوخمسسين (1295 - 1353ق ) شاگرد شيخ حسن مطر و سيدابوتراب خوانسارى .
شيخ مهدى كجورى (م 1293ق ), شاگرد صاحب جواهر.
اين حاشيه به سال 1305 ق . در 515 صفحه رحلى در تهران به چاپ رسيده و مورد پسند مرحوم شيخ نيز واقع گرديده است .
شيخ مهدى بن محمدحسين بن عزيز خالصى كاظمى (1277 - 1343 ق ), شاگرد ميرزا محمدحسن شيرازى و ميرزا حبيب الله رشتى .
وى فرائدالاصول را تلخيص كرده و تحت عنوان[ مختصرالرسائل] , به سال 1343 ق . در مشهد به چاپ رسانيده است .
ميرزامهدى بن ميرزا جعفر آشتيانى (1306 - 1372 ق ), شاگرد شيخ محمدحسن آل يس و ميرزاى شيرازى . حاشيه بر بعضى از مباحث رسائل .
ميرزا مهدى بن ميرزا جعفر آشتيانى (1306 - 1372ق ), شاگرد سيد يزدى و شيخ فضل الله نورى .
ميرزا نصرالله مدرس شيرازى (م 1291 ق ). وى از شيخ اجازه دارد.
ملا نظر على طالقانى (1240 . 1306ق ), شاگرد شيخ و صاحب جواهر.
شيخ نورالدين بن محمد تفريشى وزوائى قمى (م 1342ق) .
سيدهادى خراسانى حائرى (م 1368 ق) .
شيخ آقا هادى بن محمدامين تهرانى (م 1321ق ) شاگرد شيخ و ميرزاى شيرازى و فاضل ايروانى . حاشيه بر برائت واستصحاب .
حاشيه وى با عنوان : محجه العلماء صفحه وزيرى در تهران به سال 1320 ق . به چاپ رسيده است .
شيخ هادى بن شيخ غدير طرفى نجفى (1278 - 1358ق ), شاگرد ميرزا حسين خليلى و شيخ محمد طه نجف و سيد يزدى .
ميرزا شهاب الدين محمد هاشم بن سيد جلاالدين موسوى خوانسارى (1319 - 1356ق ) شاگرد ميرزاى نائينى و سيداصفهانى و آقاضياء عراقى .
حاشيه يكى از شاگردان شيخ كه در زمان حيات استاد آن راازابتدا ناانتها نگاشته است .اين حاشيه ر ملكيت سيدحسن رضوى حائرى (م 1327 ق ) بوده است .
حاشيه برخى از شاگردان شيخ ازابتدا تاانتهاى رسائل .اين حاشيه در كتابخانه سيد محمدباقر حجت طباطبايى در كربلا موجود بوده است .
حاشيه يكى از شاگردان شيخ انصارى بر استصحاب . اين حاشيه نيز در كتابخانه سيد محمدباقر حجت طباطبايى موجود بوده است
حاشيه يكى ازاصحاب شيخ كه در كتابخانه حسينيه تستريه موجود است .
حاشيه يكى از شاگردان صاحب جواهر. نسخه اى از آن در كتابخانه سيدمهدى قزوينى (م 1358ق ) موجود بوده است .
حاشيه اىبا عناوين :قوله - قوله, در چهار جزء و استدلالى. نسخه اى خطى از قسمت سوم و چهارم , به شماره (3155) در كتابخانه مرعشى نجفى موجود و تاريخ پايان آن چهاردهم شوال 1281 ق . مى باشد.
حاشيه اى كه شايداز كمال بن محمد باشد كه در زمان حيات شيخ تاليف گرديده و گفتار درسى وى را نيز نقل مى نمايد.
نسخه خطى آن به شماره ( 3188)دركتابخانه مرعشى نجفى موجود است. حاشيه اى از شخصى به نام : محمد حنفيه كه در آن بر تمام رسائل به جزاستصحاب تعليقه نگاشته است . براستصحاب نيز كتابى جداگانه به رشته تحرير در آورده است . نسخه خطى ناقصى از آن , كه تنها مباحث شك (مقصد سوم ) و برائت را در بر دارد, به شماره (2929) در كتابخانه مرعشى نجفى موجود مى باشد. نسخه خطى آن به شماره (3188) در كتابخانه مرعشى نجفى موجوداست .
تمهيد الوسائل فى شرح الرسائل ، نوشته آقاى على مروجى قزوينى. جلد اول آن به چاپ رسيده است.
درر الفوائد فى شرح الفرائد، نوشته آقا سيد يوسف مدنى تبريزى ، شاگرد ميرزا فتاح شهيدى ، در 7 جلد. از اين اثر تاكنون 5 مجلد در قم به چاپ رسيده است.
شرح الرسائل ، نوشته آقاى حاج شيخ مصطفى اعتمادى، در سه جلد.
مؤلف در نگارش اين كتاب از 16 شرح و كتاب استفاده نموده و مطالبى را كه مناسب تشخيص داده، با اين كه شيخ متعرض نشده است ، متعرض شده است.
تشريح المقاصد، نوشته آقاى سيد محمد جواد ذهنى تهرانى اين كتاب فارسى است و تا كنون 4 جلد از آن به چاپ رسيده است.
الرسائل الجديدة، نوشته آيت الله على مشكينى اردبيلى، مؤلف حشو و زوائد فرائد الاصول را زدوده و به گونه اى خلاصه آن را به طالبان علم عرضه كرده است. اين كتاب ، تا كنون چندين بار به چاپ رسيده است.
آقا بزرگ تهرانى مىنويسد:
(اين رساله در سال 1305 ق . به چاپ رسيده است. رك : الذريعة 21.42 ش 3870)
ورودايشان به نجف اشرف (براى دومين بار) هنگام رياست علمى صاحب جواهر و شيخ على كاشف الغطاء بود )سال 1249ق ) با رحلت كاشف الغطاء در سال 1254 ق و صاحب جواهر در سال 1266ق , رياست مطلقه علمى حوزه علميه نجف و جامعه شيعه , به وى محول شد. زمان آن رسيد كه فتاوى تدوين و در دسترس مقلدان قرار بگيرد.اما مشاغل فراوان , به ايشان مجال نداد تا به جمع آورى نظرات و فتاوارى خود بپردازدازاين روى شاگردان آن بزرگ , بر آن شدند تا آراء و نظرات فقهى استاد را گردآورى كرده و در دسترس مقلدين قرار دهند.اينك دراين بخش , برخى از كتابهايى را كه در تبيين فتاوى شيخ تاليف گرديده است , معرفى مى كنيم :
رساله اى است فارسى , در بيان اصول دين و برخى از فروع , مطابق با فتاوى شيخ .اين رساله توسط ميرزاعلى آقا, بن رستم , پيش خدمت تبريزى , جمع آورى و در سال 1276ق . به چاپ رسيده است . 15
رساله اى است فارسى , در بيان اصول و فروع دين , مطابق با فتاوى شيخ . اين رساله به همت مولى محمدتقى شريف يزدى , فرزند محمدباقر, گردآورى شده و در سال 1277 ق . به چاپ رسيده است 16 .
رساله اى است فارسى ,احكام عبادات ,از آغاز طهارت تا پايان مسائل اعتكاف , منطبق بر نظريات شيخ .اين رساله به همت مولى على تسترى گردآورى شده است . نسخه خطى آن , در كتابخانه مرحوم ميرزاى شيرازى در سامراء موجوداست . 17
رساله اى است فارسى , در مسائل و فروع رضاع .اين رساله ,از[ رساله الرضاع ] شيخ , توسط مرحوم ملامحمد يوسف استرآبادى استخراج گرديده و به سال 1277 ق به چاپ رسيده است .
نسخه خطى آن در كتابخانه آقاى سيد محمد جزايرى موجود است 18 .
رساله اى است فارسى , در احكام عبادات . اين رساله , به همت و تلاش آقا شيخ محمد يوسف استرآبادى گردآورى شده و مكرر, از جمله : در 1369 ق . به چاپ رسيده است .
نسخه خطى آن به شماره 12854 در كتابخانه آستان قدس رضوى موجود است .
از جمله حواشى آن :
حاشيه آقا شيخ محمد بن شيخ محمدحسن انصارى دزفولى (13441272 ق ) است .
رساله اى است فارسى , درابواب طهارت , پاكى از حدث و خبث و مسائل متفرقه صلوه .اين رساله , توسط همو, مطابق با فتاوى شيخ جمع آورى شده و مكرر در تهران ,از جمله در سال 1268 ق . به چاپ رسيده است 19 .
مرحوم آغااحمد خوئينى قزوينى (م 1307ق ) بر آن تعليقه اى نگاشته است .
رساله اى است فارسى كه مرحوم حاج مولى محمدعلى يزدى از فتاوى شيخ استخراج نموده و مكرر,از جمله در بمبئى به سال 1302ق . همراه با حاشيه ميرزاى شيرازى اول , به چاپ رسيده است 20 .
رساله عمليه مرحوم شيخ به زبان فارسى بوده كه توسط حاج مولى محمدعلى يزدى از فتاوى استاداستخراج گرديده و مكرر به چاپ رسيده است . 21
رساله اى است معرب از كتاب فوق كه به وسيله حاج مولى محمدعلى يزدى , پس از وفات شيخ , تعريب گرديده است .اين رساله داراى مقدمه اى در باب تقليد و فصولى چند و خاتمه مى باشد.
برخى از حواشى آن عبارتنداز:
حاشيه مرحوم حاج ميرزا محمدحسن شيرازى (م 1312 ق) .
حاشيه مرحوم حاج ميرزا حبيب الله رشتى (م 1312 ق) .
حاشيه مرحوم شيخ محمد طه نجف (م 1323ق) .
نسخه اى از آن در كتابخانه امام اميرالمومنين ( ع ) در نجف موجوداست 22 .
رساله اى است فارسى كه توسط مرحوم استرآبادى از فتاوى شيخ استخراج گرديده و مكرر در تهران به چاپ رسيده است .اولين آن چاپ 1270 ق و آخرين 1333 ق مى باشد 23 .
مرحوم شيخ ملاآغااحمد خوئينى قزوينى (13071247ق ),از شاگردان شيخ , بر آن حاشيه نگاشته است .
رساله اى است فارسى , درابواب طهارت و صلوه و صوم ,از فتاوى مرحوم شيخ , به وسيله آقا شيخ على بن جهانگيرايروانى تدوين گرديده است . 24
اين رساله , جامع فتاوى شيخ است كه توسط شيخ محمدتقى بن محمد با شريف يزدى (م بعداز 1277 ق ) در سه بخش :
1.اصول دين 2. فروع دين 3. گناهان كبيره و صغيره گردآورى و در سال 1277 ق در يزد به چاپ رسانيده است .
رساله اى است كه حاج بشير بن نظر على از فتاوى مرحوم شيخ , برخى مسائل راانتخاب نموده است .
نسخه خطى آن (تاريخ نگارش : 1270 ق ) در سامراء موجوداست 26 .
آقا شيخ محمدحسن , فرزند شيخ منصورانصارى , برادرزاده و داماد شيخ (1254 - 1332 ق ), بر آن حاشيه نگاشته است .
1. سيدابوالقاسم طباطبايى بن حسن , نوه سيدمحمد مجاهد, (1242 - 1309 ه.ق ). تقريرات فقه واصول شيخ را نگاشته است . 27 .
2. حاج ميرزاابوالقاسم كلانترى تهرانى (1236 - 1292 ه.ق) .
اكثر تاليفات وى در فقه واصول ,ازافادات شيخ مى باشد. تصنيفات او در فقه ,از صلوه مسافر و وقف و رهن و طهاره و لقطه و غصب و زكوه , به چاپ نرسيده است .
تقريرات اصولى وى , به غيراز حجيت قطع و ظن و تعادل و تراجيح و مشتق واستصحاب , در كتابى به نام : مطارح الانظار 28 شامل بحثهاى :
مجمل و مبين , مطلق و مقيد, مفاهيم , مقدمه واجب , صحيح واعم واقتضاء فساد نمودن نهى همراه با دو مسئله فقهى تقليد ميت و تقليداعلم , به چاپ رسيده است 29 .ايشان پدر حاج ميرزاابوالفضل تهرانى , مولف : شفاءالصدور فى شرح زياره العاشور و جد ميرزا محمدثقفى , مولف تفسير روان جاويد,است .
وى از جمله كسانى بوده كه پس از پايان درس شيخ , بحث ايشان را براى عده اى تقرير مى كرده است .
3. ميرزااحمد فيضى كاشانى بن ميرزا محمدمحسن . (م 1286ق ) وى از شيخ انصارى و صاحب جواهراجازه اجتهاد و روايت داشته واز جمله كسانى است كه بحث شيخ را پس از درس , تقرير مى نموده , و نيز تقريرات فقه شيخ را نگاشته است 30 .
4. مولى احمد فاضل مراغى بن على اكبر. (م 1310ق ) تقريرات فقه شيخ را به رشته تحرير در آورده است 31 .
5. سيداسماعيل كاشانى بن سيد عبدالرزاق .
وى قسمت بسيارى از تقريرات فقه واصول شيخ را نگاشته است 32 .
6. ميرزا بابا سبزوارى (نام اصلى وى سيدجعفر حسينى است ) (بعد 1293ق ) وى تقريرات اصول شيخ را نگاشته و نسخه خطى آن در كتابخانه آستان قدس رضوى موجوداست 33 .
7. سيدمحمدتقى سبزوارى بن سيد كاظم (م 1312ق ) وى تقريرات فقه را در سه جلد, شامل : صلوه , صوم ,اجاره , رهن , متاجر و كفارات و... بحث اصول را در يك جلد شامل : مباحث الفاظ,اجتهاد و تقليد, حجيت ظن و استصحاب نگاشته است 34 .
8. حاج ميرزا حبيب الله رشتى فرزند ميرزا محمدعلى خان . (1234 - 1312ق ) مولف بدايع الاصول .ايشان تقريرات فقه واصول شيخ را نگاشته است .
درباره شيخ مى گفته است :
استاد, داراى سه چيز بود: زهد, علم و سياست .
زهد را با خود به قبر برد. علم را به من و سياست را به حاج ميرزا محمدحسن شيرازى بخشيد . شيخ فرموده است :
من درس را براى سه نفر مى گويم : ميرزا محمدحسن شيرازى , ميرزا حبيب الله رشتى و آغا حسن نجم آبادى تهرانى 35 .
9. حاج ميرزامحمدحسن آشتيانى , فرزند ميرزا جعفر (ح 13191248يا1314ق ), مولف بحرالفرائد فى شرح الفرائد,از مراجع بزرگ ايران ,از بزرگان شاگردان شيخ ,اولين ناشر آراء و مبانى اوصلى وى درايران , مقرر بحث استاد, پس از درس . آن بزرگوار مباحث فقه و اصول استاد خود را به رشته تحرير در آورده است 36 .
10. آقا شيخ حسن شاه عبدالعظيمى بن محمد مهدى (م ح 1292ق ). تقريرات اصولى شيخ را در مباحث : مقدمه واجب ,اجتماع امر و نهى , تعادل و تراجيح ,اجتهاد و تقليد در يك جلد به نام : ذخائرالاصول نگاشته است 37 .
11. شيخ حسن هشترودى تبريزى به ملاعبدالله . (م 1304 ق) .
وى ,ازاصول , مبحث اجتهاد و تقليد واز فقه مباحث : صلوه و زكاه و صوم و بعضى از فروع نذر و وقف از تقريرات شيخ را نگاشته كه به پايان نرسيد و فرزندش شيخ حسين (م ح 1330ق ) در آنها حاشيه نوشته است 38 .
12. سيدحسين كاشانى بن محمدباقر, (م 1313 ق) .
وى بسيارى از تقريرات شيخ را نگاشته است 39 .
13. سيدحسين كوه كمرى بن سيدمحمد. (م 1291ق ),از بزرگترين مراجع شيعه .
وى , بسيارى ازافادات شيخ را فقه واصول نگاشته واز جمله كسانى است كه درس را براى عده اى تقرير مى نموده است 40 .
14. ملاحسينقلى همدانى بن رمضان شوندى در جزينى (13111239ه.ق ),از مفاخر تشيع در علم اخلاق . وى , تقريرات فقه واصول شيخ را نگاشته است . 41 .
15. حاج سيدمحمد طاهر آقا ميرى بن سيداسماعيل موسوى دزفولى . (م 1318ق ), دومين داماد شيخ .
وى تمام دوره اصول واز فقه مباحث : خلل صلوه مواريث و... را نگاشته است 42 .
16. حاج شيخ على خاقانى بن شيخ حسن (ح 1255 - 1334ق) .
وى تقريرات شيخ را در دوره اول نگاشته است . 43
17.شيخ على محمد طالقانى (1233 - 1312ق ). وى تقريرات شيخ را نگاشته است 44 .
18. شيخ على بن محمدعلى منتفقى نجفى (1237 - 1314ق) .
وى تقريرات شيخ را در فقه واصول نگاشته است .
19. مولى على خويى (م 1309ق ) از بزرگان شاگردان شيخ ( از تقريرات اصولى او سه جزء يافت مى شود: 1 خبر واحد 2اصل مثبت 3 برخى مسائل اصولى ). 45
رك :الذريعه 4.379 ش 1659
20. مولى على خوانسارى (م 1307ق) .
وى تقريرات فقه شيخ را در 2 جلد, شامل : نماز مسافر, غصب و غيره نگاشته است 46 .
21. مولى لطف الله اسكى لاريجانى (م 1311 ق ),استاد سيدابوتراب خوانسارى تقريرات فقه واصول شيخ را نگاشته ,امااصول از بين رفته است 47 .
22. ميرزا محمد همدانى بن عبدالوهاب (م 1303ق ),امام الحرمين . 48
23. سيد محمدموسوى نقوى هندى بن سيدهاشم (1242 - 1323 ق ), داماد صاحب جواهر. وى در نظم اللئالى نوشته است :
هنگام عرضه تقريراتم به علامه انصارى , هب خط خود تعليقاتى بر آن نگاشت 49 .
24. ميرزا محمود ميثمى عراقى بن جعفر(13101241ق) .
وى تمام تقريرات فقه شيخ را در كتاب : لوامع الاحكام در 4 جلد ( غير
از مباحث مكاسب و طهارت ) و تقريرات اصول را در دو كتاب :
1. جوامع الشتات فى ما برزمن العلامه الانصارى من الافادات (به غيراز مباحث
كتاب فرائدالاصول)
2. قوامع الفصول عن وجوه حقائق علم الاصو, نوشته
است .
نسخه خطى جوامع , به شماره 7371, 7363 و نسخه خطى لوامع , به شماره 9533 (كتاب 1287ق ), 6655 (1297ق ), 11636 (1299ق ) 11516 (1313ق ), 6654 (1315ق ), 6656 (بى تا) موجوداست 50 .
25. سيدمهدى حسنى خويى
وى تقريرات شيخ را فقه واصول نگاشته است .
26. شيخ مهدى بن شيخ صالح زريجاوى نجفى (م 1279ق ) وى تقريرات اصول و برخى ابواب فقه شيخ را نگاشته است .
27. شيخ منصور بن محمدامين انصارى دزفولى (1224 - 1294ق ) - برادر كهتر شيخ - وى تقريرات فقه واصول استاد را نگاشته است 51 .
نسخه هاى خطى فراوانى از تقريرات شيخ در كتابخانه آستان قدس رضوى موجوداست . برخى از آنها عبارتنداز:
1. شماره 13037 (شكسته نستعليق , عبدالجواد سبزوارى , 1273ق) .
2. شماره 11709 (مختلف الخط, 1298 ق) .
3. شماره 13034 (نسخ , 1307ق) .
4. شماره 6507 (ناقص الاخر).
5. شماره 13033, 13043, 23 - 13420 و ضميمه 13516, 27 - 13524, 13543.