فقه يكى از شريفترين و گستردهترين علوم و معارف اسلامى است،و نقشسازنده آن در زندگى مسلمانان بيش از هر علم و فن ديگر بوده است.پس بالطبعحاملان و دارندگان آن نيز از موقعيت و اعتبار و شايستگى خاصى برخوردارند.
سخنى است از پيامبر عاليقدر اسلام كه:«فقهاء امانتداران پيامبران مىباشند.» (4)
اين كلام نبوى،منزلت و جايگاه فقهاء و رهروان فقه و فقاهت را به خوبى ترسيممىكند و نقش آنان را در روند اجتماعى بيان مىدارد.
در حديث ديگرى از آن بزرگوار نقل شده است كه فرمودند:«خداوند جانشينانمرا مورد رحمت قرار دهد.»عرض شد:جانشينان تو كيانند؟فرمود:«آنان كه سنت وروش مرا برمىگزينند و آنها را به مردم ياد مىدهند.» (5)
خلف صالح و يادگار پيامبر گرامى رسول خدا(ص)،امام حسن عسكرى(ع)درتوضيح و تفسير سخن جد بزرگوارش،حدود و موازين فقها را بيان مىفرمايد:«آنانكسانى هستند كه صيانت نفس دارند،پاسدار حريم ديانت،مخالف هوى و فرمانبرداراوامر خدايند.وظيفه مردم پيروى از اينگونه افراد مىباشد.البته فقها همگى،اينگونهنيستند،بلكه تنها برخى از آنان واجد اين خصوصيات هستند.» (6)
و در حديث ديگرى كه از وجود مبارك امام زمان(عج)نقل شده است:«امور وحوادث جاريه به فقيهان و مفسران احاديث و گفتارهاى پيشوايان حوالت داده شدهاست و آنان به عنوان جتخدا بر مردم در روى زمين معرفى شدهاند،آنچنان كه اماممعصوم حجتخدا بر بندگان خدا مىباشد.» (7)
نظاير اينگونه احاديث در كتابهاى حديثى ما فراوان وجود دارد كه نقش فقها ومنزلت واقعى آنان را تبيين،و افراد صالح و برگزيده را معرفى،و آنان را تاليان صفوفانبياء و پيروان كاروان اوصياء و پيشوايان معصوم و امينان رسولان نامگذارى مىنمايند،كه در جاى خود به حد كافى مورد عنايت قرار گرفته است.
فرازهاى فوق،موقعيت معنوى و روحى فقها را ترسيم مىكند كه آنان در چهشرايطى هستند و در چه موقعيتى بايد قرار داشته باشند،ولى مطلب ديگرى نيز مطرحاست كه فقيهان اسلام به عنوان يك واقعيتخارجى و يك پديده واقعى در تاريخاسلام،مطرح هستند.آنان با الهام از متن شريعت و برخوردارى از چنين پشتوانه معنوىمحكم،از چه پايگاه و منزلت در جامعه اسلامى برخوردارند.
حقيقت امر اين است كه سلسله فقها و دانشمندان علوم اجرائى و تربيتى اسلام،در اجتماعات اسلامى به عنوان روح و روان پر تحرك جامعه اسلامى مطرح،و موردپذيرش قرار گرفتهاند. فقيه به عنوان الگو و اسوه زندگى اسلامى از نظر عبادى،سياسىو اجتماعى مورد قبول واقع شده است و به تعبير رساتر،همان آيت و حجتخدا برمردم و نشان راستين خدا در جامعه تعبير آورده شدهاند و اين القاب و عناوين خودبازگو كننده و نشان دهنده عظمت كار و كارآيى آنان مىباشد.البته آنان كسانى هستند كهواقعا در مسير فقه و فقاهت گام برداشتهاند و خود را با مسؤليتها و تعهدات آن تطبيقدادهاند،چون يك فرد مسلمان از آغاز رشد و دريافت تكليف الهى،خود را موظفمىبيند كه بر اساس رهنمود فقها كه در رسائل عمليه و بيانات شفاهى آنان آمده است،رفتار كند و كوچكترين تخلف را گناه و معصيت مىشمرد و به فقها از اين زاويه توجهدارد كه آنان جانشينان و نمايندگان رسول خدا(ص)و تعقيب كنندگان تعاليم پيشوايانمعصوم(ع)هستند و اعمال آنان حجت ميان او و خالق يكتا مىباشد و هر دستورى كهآنان دارند،همان تكليف و دستور الهى و برنامه آسمانى در حق او مىباشد.
با بهرهگيرى از اين جايگاه و منزلت و با تكيه بر چنين پايگاه اعتقادى و مذهبىاست كه فقهاى اسلام،عموما،و فقهاى شيعه خصوصا نقش رهبرى و راهنمايى وهدايت جامعه اسلامى را در عصر غيبتبه عهده گرفتهاند.آنان الگوى زندگى فردى و اجتماعى،معيار مبارزه حق و باطل،نشانگر راستين خط اسلام و قرآن بودهاند و الحقگروه بيشمارى از آنان از عهده چنين نقشى برآمدهاند.آنان در برخوردهاى اجتماعى وسياسى از فداكاريها و ايثارها و از بذل نفس نفيس و چشيدن شهد شيرين شهادت درراه خدا مضايقه و دريغ نداشتهاند كه نمودار بس اندك ايثار آنان و كارنامه بس كوتاه آنجاودانگان،به عنوان«شهيدان راه فضيلت»در كتابهاى رجال و درايت فراوان آمدهاست،كه تنها كتاب«شهداء الفضيلة»علامه امينى(ره)،در برگيرنده شرح حال بيش از130 تن از اين بزرگان راه علم فقه و اسلام مىباشد.شهيدانى كه در ميان آنان،امثالشمس الدين مكى شهيد اول،و زين الدين شهيد ثانى،و شهيد ثالث و شهيد رابع، واخيرا شهيد قرن رابع عشر،شهيد صدر،وجود دارد.هر كدام از آنان در نبرد با ستمگرانتاريخ در مقام مرجعيت و فتوى به فيض شهادت و لقاى الهى شتافتهاند و صحيفهنورانى فقاهت را روشن و پر جلا و جاودانه ساختهاند.
واقعيتى انكار ناپذير است كه تاريخ در روزگار گذشته بيشتر با محورهاى قدرتو لطنتحركت كرده است.مستكبران و زورمداران و قدرتمندان مالى و سياسى،بيشتر مورد بررسى و موشكافى قرار گرفتهاند تا دانشمندان و رجال الهى و عناصرسازنده تاريخ.در صورتيكه ستون فقرات اجتماعى و اعتقادى مردم را چنين افرادبا تقوى و پرفضيلت تشكيل مىدهند و جا دارد كه در اين محورها بيشتر مكثشود وشرح حال اين الگوهاى تربيت و آموزش،بيشتر مورد بحث و بررسى قرار گيرند،بهويژه از نظر تربيت و سازندگى نسل حاضر، چون در زندگى اين بزرگ مردان الهى،تاثيرخاص و بركتشايان توجهى وجود دارد كه مىتواند در اعماق قلب پژوهنده بنشيند وشديدا او را تحت تاثير قرار دهد،البته در راههاى صحيح هدايت و تربيت و ايثار و درراه فضيلت و معنويت و انسانيت،نه در راه ثروت و شهوت و قدرت.
تاكنون تعداد محدودى از كتابهاى تراجم و رجال در مورد اين رجال فضيلت وتقوى به رشته تحرير درآمده است،با همه ارج و اعتبارى كه دارند،اغلب آنها ناظرجنبههاى علمى و وثاقتيا اعتبار آنان از نظر روايت و نقل حديث مىباشد و فراگيرندهزندگى شخصيتهاى مختلف از علما،محدثين،شعرا و ادبا بوده است و كمتر به صورتطبقهبندى صنفى بوده،و اگر كتابى مانند«تاسيس الشيعة لعلوم الاسلام»،تا حدودى اينوظيفه را به عهده گرفته باشد،اين امر در اثر عربى بودن آن و فراگيرندگى آن نسبتبهمتكلمين،اديبان،شاعران نمىتواند ايفا كننده اين مسئوليتخطير باشد،در صورتى كهاين نوع بررسىها ميان اهل سنت فراوان صورت گرفته است. (8) از اين رو تاليفكتابهاى ويژه و خاص در هر صنف و قشر مطابق طبع و ذوق اقشار مختلف ضرورتمىنمود.
نگارنده ناتوان،پس از انتشار كتاب«يكصد سال مبارزه روحانيت»و استقبالكم نظيرى كه از آن به عمل آمد،(هر چند برخى از آن علاقهها مربوط به شرايط روز وپيروزى انقلاب اسلامى بود)به اين اعتقاد خود جازم گرديد كه جامعه ما نياز شديدىبه شناخت تاريخ زندگى اين چهرهها و بزرگان دارد و اين علاقه و اشتياق در برخورد بادانشجويان،طلاب،خطبا،و فضلا كاملا محسوس و ملموس بود.از اينرو بر اساس ايناعتقاد تصميم گرفت اين سير مطالعاتى را در حد توان خويش تعقيب نمايد و اين رشتهمطالعات را توسعه بخشيده و سير مطالعاتى را در مورد فقها و علما تا دوران غيبتصغرى ادامه دهد،و به آن سرچشمه ولايت منتهى سازد. گاهى بازشناسى اين چهرههارا به عنوان تكليف درسى به برخى از دانشجويان واگذار نمود و خود نيز در جستجو وپىگيرى اين هدف،جسته و گريخته چهرههايى را مورد بررسى و در مطبوعات كشوربه چاپ رساند،تا اينكه در تعقيب اين بررسى به طبقهبندى و تنظيم استاد شهيد مرتضىمطهرى در كتاب«خدمات متقابل اسلام و ايران»و«آشنايى با علوم اسلامى»رسيد كه تاحدودى تامين كننده اين نياز مهم بود.چون نوشته استاد(ره)دربرگيرنده شرح حالاجمالى36 تن از اين سلسله نور و رحمت و پيشروان فقه و فقاهتبود،و اين امر تاحدى خواسته ما را تامين مىنمود،ولى شرح حال هر كدام از فقها در تحقيق معظم له،به اجمال و اختصار برگزار شده بود،بهتر آن ديده شد كه به عنوان تكميل بحث آن استادفرزانه،و در راستاى تنظيم مطالعات پراكنده خويش،نوشته استاد را«اصل»قرار داده ومطالب خود را بر آن بيافزايم،و شرح و تفصيل بيشترى در معرفى آن چهرهها به عملآورد و احيانا عكس و تصوير يا دستخط و نوشتهاى از آثار آن بزرگان جهت مزيدبهرهگيرى علاقمندان بياورد و چهرههاى متاخر نيز بر آنان افزوده گردد كه مجموعاحدود 60 شخصيت فقهى و علمى معرفى و مطرح شود،بزرگ مردانى كه هر كدام سهمبزرگ و نقش ارزندهاى در تداوم اين رشته پربركت فقه و فقاهت داشتهاند.آنان كه بامجاهدات خود توانستهاند اين حبل الله المتين را از دوران غيبت تاكنون اتصال واستحكام بخشند.
بسيار طبيعى است كار در چنين گستردگى از عهده يك فرد در اين شرايطمحدود زندگى ساخته نيست،پس در انجام اين هدف مقدس از نوشتهها و زحماتبرخى از دانشجويان عزيز نيز بهرهگيرى شده كه تشكر خود را از آنان اعلام مىدارد.
جاى خوشوقتى است كه بشارت داده شود اين سرى مطالعه و طبقهبندى درمورد ديگر طبقات و اقشار علمى نيز مانند:محدثين،مفسرين،متكلمين،شعرا،مورخين،زنان نامدار و صحابه بزرگوار پيامبر اسلام(ص)نيز به عمل آمده است كه بالطف و عنايت الهى و همراهى عمر و حيات،به تدريج مورد استفاده قرار خواهدگرفت،آنچنان كه«طبقات مفسران شيعه»در پنج مجلد،در برگيرنده شرح حال2006تن از آفرينندگان آثار قرآنى شيعه،گام به عرصه مطبوعات نهاده است.
جاى تذكر است كه يقينا نه سلسله فقهاء محدود به اين طبقهبندى و تنظيمىاست كه استاد بزرگوار شهيد مطهرى انجام دادهاند،و نه منحصر به آن تقسيم و ترتيبىاست كه يكى از فضلاى نجف انجام دادهاند،فقط شرايط محدود ما چنين تنگنا راايجاد نموده است.هدف ما از اين تلاشها،تنها نشان دادن نيمرخى از اين چهرهها وستارگان درخشان آسمان فقاهت و معنويت اسلام مىباشد و بهانهاى است كه نامجمعى از اين بزرگان به تاريخ سپرده شود و نامشان مخلد باشد.شناخت واقعى اينرجال فضيلت از راه بررسى متن كتابهاى پرارزش فقه و گنجينههاى نفيس علوم آلمحمد(ص)ميسر است كه بهترين و گوياترين و كاملترين تاريخ از شرح حال اين ستارگان فروزان مىباشد.چون تنها شمردن اسامى آنان،چندين مجلد بزرگ رامىطلبد كه بزرگان ما مانند مرحوم علامه حاج آقا بزرگ تهرانى در«طبقات اعلامالشيعة»و علامه سيد محسن امين در موسوعه«اعيان الشيعه»در چندين مجلد،تنهاموفق به بازشمارى برخى از آنان گرديدهاند.
هدف ما آن است كه نمونههايى ارائه گردد تا اين رشته هر چه بيشتر مورد عنايتو توجه قرار گيرد،تا روزى كه خلاهاى موجود از سوى محققان و پژوهشگران علوماسلامى پر شود،و تشنگان معارف اسلامى بتوانند بيشتر از چشمهسارهاى زلالمعرفت،سيراب گردند.
اينك كه چاپ جديد كتاب،همراه با تجديد نظر كلى و افزودههاى لازم به چاپمىرسد، ضمن اظهار تشكر و سپاس از حجة الاسلام و المسلمين،آقاى دكتر سيدمحمود مرعشى، متولى و سرپرست كتابخانه نفيس مرحوم آيت الله العظمى مرعشىنجفى(ره)،كه اهتمام لازم را در چاپهاى قبلى مبذول داشتهاند،اينك با تقديم احترام بهساحت مقدسه و طيبه عموم فقهاى عظام،اين مرزداران ايمان و عقيده،و طلب علودرجات نسبتبه روح پرفتوح آيت الله العظمى مرعشى،تاييدات ايشان و ديگرخدمتگزاران جامعه اسلامى را از خداوند متعال مسالت مىدارد و پيشگفتار خود را بهپايان مىبرد.