حوزه بايد همانند يك مجموعه توليدى، منظم و اصولى كار كند و به سؤالات مختلف در زمينههاى قضايى، سياسى، وظايف كارگزاران حكومت، روابط بين المللى، مسائل اقتصادى و پولى كشور و صدها مسئله ديگر، كه نظام با آن مواجه است، از نظر كارشناسى اسلامى پاسخ دهد.
پژوهشكده فقه و حقوق مركز مطالعات و تحقيقات اسلامى (پژوهشگاه) در اوايل تير ماه1374 تشكيل گرديد و حوزه پژوهشى آن به معارف فقهى و حقوقى اسلام و علوم وابسته به آن اختصاص دارد.
رسالت اين پژوهشكده به سامان رساندن مطالعاتى متنوع و متناسب با شرايط جديد و دنياى امروز در عرصه فقهپژوهى است. برخوردار بودن موضوع اين مطالعات از عنصر »نوآمدى« مشخصه اصلى آن را تشكيل مىدهد.
هنگامى كه از مطالعهاى با موضوعات و يا جنبههاى نوآمد سخن به ميان مىآوريم، استنباط احكام موضوعات نوآمد (به ويژه موضوعات حقوقى)، افكندن زاويههاى نو به موضوعات كهن و پيشين و... به ذهن مىآيد كه هر كدام دغدغه و فعاليتى قابل توجه را در پژوهشكده به خود اختصاص مىدهند. آن چه بايد افزود اين كه پژوهشكده فراتر از دغدغهها و فعاليتهايى از اين دست، فصل ويژهاى از مطالعات خود را به »تكميل و تنقيح عناصر شكل دهنده به شيوه و روش استنباط« اختصاص داده است. اين فصل مطالعاتى بر پايه و در چارچوب مبانى نظرى »عدم كفايت اجتهاد مصطلح« سامان مىپذيرد. بر اين اساس، روش درست مطالعه در استنباط روشى است كه ضمن ريشه داشتن در سنت گذشته و شكلگيرى در امتداد و چارچوب روشهاى فقهاى پيشين، از تطورها و تحوّلهايى نيز كه در محيط امروزين و نيازهاى برخاسته از آن بارور مىگردند، بهرهمند گردد. به تعبير ديگر نيازهاى جديد و اقتضائات آن در جامعه از يك سوى و نيازهاى فقه به تحول در روشمندىها و روشناسىهاى استنباطى در حوزه معرفتشناسى فقهى از سوى ديگر ايجاب مىكند فقيه براى رويارويى با مسايل دنياى امروز به تكامل شيوه استنباطى بيانديشد و روشى را در پيش گيرد كه »دنباله امروزين روش فقيهان پيشين« باشد. درك اين مبنا واهميت دادن به آن به ويژه پس از انقلاب اسلامى دوچندان گرديده است؛ چرا كه با آشكار شدن دامنه ظرفيتهاى نهفته در فقه اين حقيقت روشن گشته كه تكيه كردن صرف بر تجارب پيشين به تنهايى براى استنباط مسايل جديد كافى نيست. فلسفه پيدايش پژوهشكده فقه و حقوق را همين درك عميق و گام نهادن بر اساس آن، تشكيل داده است.
در چارچوب رسالت پيش گفته محورهاى زير را پى مىگيرد:
در اين زمينه پژوهشكده مطالعات نسبتا گستردهاى را به انجام مى رساند.
فلسفه فقه دانشى نو ظهور مىباشد كه هنوز در مراحل اوليه شكلگيرى خود به سر مىبرد. بحثهاى مطروحه و نقطه نظرهاى ارايه شده در اين زمينه رفته رفته مى رود تا به اين دانش ابعاد وشكلى جدىتر ببخشد. بخش مهمى از نقشى را كه فلسفه فقه با افكندن نگاه از بالا به فقه و در جهت تنقيح روش استنباط انجام مىدهد، ايجاد هوشيارى براى كاستن از اشتباهات در شيوه و روش استنباط است.
پژوهشكده به لحاظ پيشتاز بودن در طرح فلسفه فقه در حوزه - كه به سالها پيش بر مىگردد - با اهتمامى جدى و روزافزون پى گير اين موضوع مهم مطالعاتى است.
نظريه پردازى بر اساس مطالب پراكنده و گاه به ظاهر غير منسجم و يا معلق در فضاى دانشهاى فقه واصول و ارايه نمايى سامان يافته از آنها در قالب يك انديشهنو و كارآمد از جمله ارزشمندترين رويكردهايى است كه اين پژوهشكده دنبال مىنمايد.
فرازى از كوششهاى علمى پژوهشكده در جهت عالمانه و نهادينه كردن موضوعشناسى مصروف مىگردد؛ از آن جهت كه تعيين منظر مناسب در نگاه به هر موضوع، مسئلهاى نيست كه بتوان آن را مشمول سلايق شخصى و ابتكارات فردى دانست؛ لازم است قبل از مرحله دست زدن به استنباط، نگاهى عالمانه و دقيق به ابعاد تاثيرگذار در موضوع حكم افكند.
اهداف عمده اين پژوهشكده عبارتاند از:
1-1. تبيين و تنقيح مبانى و چارچوبهاى نظرى دانش فقه به منظور توانمندسازى و توسعه آن به عرصههاى گوناگون فردى و اجتماعى؛
1-2. تبيين و ترسيم نظام حقوقى اسلام و نشان دادن برترى آن نسبت به ساير نظامهاى حقوقى.
1-3. ارائه الگوهاى كارآمد فقهى در جهت پاسخگويى به نيازها و پرسشهاى اساسى انسان و جامعه معاصر؛
1-4. ارائه تحليلهاى خردپسند از آموزههاى فقهى و حقوقى؛
1-5. تبيين مبانى و مسائل فقهى و حقوقى نظام جمهورى اسلامى و پاسخگويى به نيازهاى آن.
در جهت تحقق اهداف ياد شده، اين پژوهشكده وظايف زير را عهدهدار است:
2-1. مطالعه، تحقيق و اجراى طرحهاى پژوهشى در زمينه تاريخ، فلسفه و مبانى فقه و حقوق اسلامى؛
2-2. مطالعه، تحقيق و اجراى طرحهاى پژوهشى در زمينه موضوعات جديد فقهى و فقهى - حقوقى به ويژه در موضوعات مورد نياز نظام جمهورى اسلامى؛
2-3. مطالعه، تحقيق و اجراى طرحهاى پژوهشى در زمينه موضوعات كهن فقهى كه به دلايلى نيازمند بازنگرىاند، بهويژه در موضوعات مورد نياز نظام جمهورى اسلامى؛
2-4. مطالعه، تحقيق و اجراى طرحهاى پژوهشى در زمينه علوم وابسته به فقه از قبيل اصول، رجال، حديث و...، تا آنجا كه تحقق اهداف اين پژوهشكده در زمينه فقه و حقوق به آنها وابسته است؛
2-5. مطالعه، تحقيق و اجراى طرحهاى پژوهشى در زمينه قواعد فقهى متناسب با توسعه دانش فقه؛
2-6. مطالعه، تحقيق و اجراى طرحهاى پژوهشى در زمينه نظام حقوقى اسلام و تطبيق و مقايسه آن با ساير نظامهاى حقوقى.
2-7. مطالعه، تحقيق و اجراى طرحهاى پژوهشى در زمينه الگوها و نظريههاى كارآمد فقهى و حقوقى؛
2-8. مطالعه، تحقيق و اجراى طرحهاى پژوهشى در زمينه شناسايى شبهات مربوط به فلسفه احكام و ارائه تحليلهاى عقلانى جهت اقناع اذهان مخاطبان؛
2-9. شناسايى خلأها، نيازها و مشكلات فقهى و حقوقى نظام جمهورى اسلامى؛
2-10. آسيبشناسى فقهى - حقوقى نهادهاى تقنينى، قضايى و اجرايى نظام جمهورى اسلامى؛
2-11. ايجاد گروههاى تخصصى جهت اجراى برنامهها و فعاليتهاى پژوهشى؛
2-12. ايجاد كتابخانه تخصصى و تهيه مجموعههاى اطلاعرسانى (مأخذشناسى، قاموس، معجم و...) در زمينه فقه و حقوق با هدف پشتيبانى تحقيقات در دست انجام پژوهشكده و تسهيل پژوهشهاى فقهى و حقوقى؛
2-13. فراهم آوردن زمينه رشد و توسعه دانش و توانايى پژوهشگران خود از طريق تشكيل كلاسها و كارگاههاى آموزشى، برگزارى نشستها و گفتوگوهاى علمى، ايجاد فرصتهاى مطالعاتى و...؛
2-14. شناسايى، جذب و به كارگيرى پژوهشگران و صاحبنظران توانمند و حمايت از فقهپژوهان حوزه علميه جهت زمينهسازى رشد و اعتلاى آنان؛
2-15. اطلاعرسانى به حوزههاى علميه در زمينه پرسشها و چالشهاى نوپيداى جامعه و نظام اسلامى در عرصه فقه و حقوق اسلامى؛
2-16. ارتباط و همكارى با سازمانها، نهادها، مؤسسات و مراكز علمى، پژوهشى و اجرايى به منظور پيشبرد اهداف پژوهشكده؛
2-17. برقرارى ارتباط فعال و سازنده با ديگر پژوهشكدهها و واحدهاى زيرمجموعه پژوهشگاه با هدف اجراى طرحهاى مشترك و جلوگيرى از انجام كارهاى موازى و تكرارى.
مهمترين سياستهايى كه اين پژوهشكده در انجام رسالتهاى خود مورد توجه قرار مىدهد، به اين شرح است:
3-1. پاىبندى به مبانى و عناصر اصيل فقه اماميه و تلاش در جهت افزايش كارآمدى آن؛
3-2. محور قرار دادن مخاطبان فرهيخته، كارشناسان و پژوهشگران حوزه و دانشگاه در عرصه تحقيقات و پژوهشهاى در دست انجام و توجه به عموم دانشپژوهان حوزه و دانشگاه در درجه دوم؛
3-3. توجه به مسائل نظرى و عملى انسان امروز و مقتضيات ديندارى در عصر حاضر؛
3-4. تلاش در جهت نشان دادن توانايى فقه در پاسخگويى به نيازهاى نوپيداى جامعه انسانى؛
3-5. تلاش در جهت افزايش تقيد به فقه در رفتار فردى و برنامهريزىهاى اجتماعى؛
3-6. رعايت معيارها و استانداردهاى علمى و به كارگيرى روشها و ابزارهاى نوين در پژوهشهاى فقهى و حقوقى؛
3-7. تلاش در جهت ارائه پژوهشها با زبان و ادبياتى روزآمد و تأثيرگذار؛
3-8. برخورد فعال با حوزه پژوهشهاى فقهى و تلاش در جهت نظريهپردازى و طرح ايدهها و انديشههاى جديد در اين حوزه و پرهيز از جمود و التقاط؛
3-9. نگاه جامع و عميق به موضوعات و مسائل، پرهيز از سطحى و جزئىنگرى و توجه به ارتباط پژوهشها با يكديگر؛
3-10. اهتمام به ارتباط و تعامل با انديشمندان و فرهيختگان و استفاده از دستآوردها و توان آنان در زمينه فقه و حقوق در جهت انجام وظايف و فعاليتهاى پژوهشى؛
3-11. اولويت دادن به فعاليتهاى گروهى و همانديشى در حوزه فقه و حقوق؛
3-12. تخصصى كردن پژوهشها در گروههاى پژوهشى و طرحهاى تحقيقاتى؛
3-13. طبقهبندى و اولويتگذارى در موضوعات پژوهشى با توجه به امكانات و توانايىها؛
3-14. استفاده از دستاوردهاى علوم و معارف بشرى همراه با نگرش انتقادى نسبت به كاستىها و ناهماهنگىهاى آن با انديشه اسلامى؛
3-15. رويكرد نقادانه به آرا و نظرات انديشمندان و پرهيز از هرگونه مطلقگرايى؛
3-16. رعايت امانت علمى در نوشتهها و آثار منتشره؛
1. گروه فلسفه فقه و حقوق اسلامى؛
2. گروه دانشهاى وابسته به فقه (اصول فقه، رجال و حديث)؛
3. گروه مسائل فقهى و حقوقى؛
اين گروه عهدهدار تحقيق و مطالعه فقه و حقوق با نگاه بيرونى است و به پرسشهايى كه در زمينه روش، مبانى، منابع، اهداف و... علم فقه و حقوق اسلامى مطرح مىشود، پاسخ مىدهد.
1-1. اهداف
1-1-1. تنقيح و تبيين مبانى، منابع، قلمرو، اهداف، تاريخ و روشهاى استنباط فقه و حقوق اسلامى؛
1-1-2. شناسايى چالشها و پرسشهايى كه در زمينههاى ياد شده روياروى فقه و حقوق اسلامى قرار گرفته است و تلاش در جهت پاسخگويى عالمانه به آنها.
1-2. وظايف
1-2-1. ارتباط با مؤسسات و مراكز پژوهشى با هدف شناسايى موضوعات و مسائل مطرح در حوزه فلسفه فقه و حقوق اسلامى؛
1-2-2. شناسايى و جذب پژوهشهاى انجام شده در زمينه قلمرو پژوهشى گروه؛
1-2-3. آمادهسازى طرحهاى تحقيقاتى جهت بررسى در شوراى پژوهشى پژوهشكده.
1-2-4. نظارت علمى بر طرحهاى تحقيقاتى مصوب شوراى پروهشى پژوهشكده؛
1-2-5. برگزارى نشستها و گفتوگوهاى علمى در زمينه پرسشها و چالشهاى مطرح در حوزه فلسفه فقه و حقوق اسلامى؛
1-3. قلمرو پژوهشى
1-3-1. مطالعه و تحقيق در زمينه كليه مسائل چالشبرانگيز در سطح جامعه كه جنبه فلسفه فقهى دارند، به ويژه مسائل زيربنايى در زمينه حكومت دينى در قلمرو گروه فلسفه فقه و حقوق اسلامى قرار دارد.
1-3-2. تبيين، ردّ و اثبات آن دسته از مسائل علوم مرتبط با فقه (كلام، حقوق، اخلاق و...) كه از منظر تأثيرگذارى آن علوم در فقه نيازمند بررسى است، در قلمرو اين گروه قرار دارد.
1-3-3. با توجّه به ضرورت بحث از فلسفه برخى احكام از يك سو و عدم وجود گروه پژوهشى مستقل در پژوهشكده، در شرايط كنونى، مسائل مربوط به فلسفه احكام، به صورت موقت در قلمرو اين گروه قرار دارد.
1-3-4. تحقيق و پژوهش درباره فلسفه علم به صورت مستقل در قلمرو اين گروه قرار ندارد ولى مطالعه، مشاوره برگزارى نشست علمى به منظور كسب آگاهى كلان از محورهاى اصلى آن و انطباق آن بر فقه و حقوق اسلامى در قلمرو اين گروه قرار مىگيرد.
اين گروه عهدهدار بررسى موضوعات خاص فقهى و حقوقى است كه در سطح كلان در جامعه و نظام اسلامى ايران مطرح و چالش برانگيز باشد.
2-1. اهداف
2-1-1. ارائه راهحلهاى فقهى و حقوقى هماهنگ و منسجم در زمينه موضوعات جديد بهويژه موضوعات فراروى نظام جمهورى اسلامى ايران؛
2-1-2. ارائه فقه غنى شيعه در لباسى نو و به شيوهاى متناسب با مقتضيات مكانى و زمانى؛
2-1-3. تبيين مسائل و چالشهاى فقهى و فقهى - حقوقى فراروى حوزههاى علميه.
2-2. وظايف
2-2-1. برگزارى نشستهاى علمى در زمينه شبهات، پرسشها و چالشهاى مطرح در حوزه فقه و حقوق؛
2-2-2. آمادهسازى طرحهاى تحقيقاتى جهت بررسى و تصميمگيرى در شوراى پژوهشى پژوهشكده؛
2-2-3. نظارت علمى بر طرحهاى تحقيقاتى مصوب شوراى پژوهشى؛
2-2-4. شناسايى و جذب تحقيقات انجام شده در زمينه قلمرو پژوهشى گروه؛
2-2-5. شناسايى و جذب محققان كارآمد و مناسب براى واگذارى طرحهاى تحقيقاتى گروه.
2-3. قلمرو پژوهشى
2-3-1. مسائل مطرح در همه حوزههاى حقوق اعم از خصوصى، عمومى، داخلى و بينالملل كه در چارچوب اهداف پژوهشكده بوده و به مباحث خاص فقهى (در مقابل مباحث فلسفه فقهى) ارتباط داشته باشد، داخل در قلمرو اين گروه است.
2-3-2. بخشى از مباحث حقوق اساسى كه مربوط به علوم سياسى است و مستقيما با استنباط احكام يا نظريههاى فقهى ارتباط ندارد از قلمرو اين گروه خارج است.
در صورت عدم امكان تفكيك برخى از موضوعات مشترك با پژوهشكده انديشه سياسى، طرحهاى تحقيقاتى مربوط در چارچوب آييننامههاى مشخص، مشتركا، بين دو پژوهشكده اجرا مىگردد.
2-3-3. جنبههاى كلى و فلسفى مباحث حقوق بشر از قلمرو اين گروه خارج است ولى مصاديق خاص مباحث حقوق بشرى، مانند احكام مرتد، جنبههاى فقهى مباحث آزادى، روابط مردم و حكومت و... در قلمرو گروه ياد شده قرار دارد.
اين گروه عهدهدار مطالعه و پژوهش در زمينه دانشهايى همچون اصول، قواعد فقهى، رجال و حديث است.
3-1. اهداف
3-1-1. انتقال نيازهاى عرصه استنباط به دانش اصول و تبديل آنها به موضوعاتى در قالب و صبغه اصولى؛
3-1-2. سوق دادن مهارتهاى موشكافانه اصولى از مباحث صرفا علمى به مباحث كاربردى؛
3-1-3. توسعه كمى و كيفى دانش اصول در چارچوب ماهيت و نقش ابزارى آن و با هدف پاسخگويى به نيازهاى استنباط مسائل نوپيدا؛
3-1-4. جلوگيرى از تبديل شدن دانش اصول به دانشى غيرناظر و غيرمفيد نسبت به استنباط؛
3-1-5. بسترسازى لازم علمى جهت رواج يافتن نظريهپردازى در اصول و فقه؛
3-1-6. بارورسازى ظرفيتهاى دانش قواعد فقهى در چارچوب تقويت مباحث تطبيقى فقه و حقوق.
3-2. وظايف
3-2-1. برگزارى نشستها و گفتوگوهاى علمى در قلمرو پژوهشى گروه؛
3-2-2. آمادهسازى طرحهاى تحقيقاتى براى بررسى و تصميمگيرى در شوراى پژوهشى پژوهشكده؛
3-2-3. نظارت علمى بر طرحهاى تحقيقاتى مصوب شوراى پژوهشى پژوهشكده؛
3-2-4. شناسايى و جذب پژوهشهاى انجام شده در زمينه قلمرو پژوهشى گروه.
3-3. قلمرو پژوهشى
3-2-1. بررسى آن دسته از قواعد كه به رغم برخوردارى از نقش تعيين كننده در استنباط، حجم اندكى را در بحثهاى اصولى به خود اختصاص دادهاند، مانند سيره، تناسب حكم و موضوع، مباحثى كه رابطه كتاب و سنت را تنظيم مىكند و... در قلمرو پژوهشى اين گروه قرار مىگيرد؛
3-2-2. بررسى آن دسته از قواعدى كه در عرصه استنباط مورد بهرهبردارى قرار گرفتهاند ولى تا به حال در اصول به بحث گذاشته نشدهاند، مانند ارتكازات متشرعى و عقلايى و ميزان و مقدار دلالت فعل معصوم و... در قلمرو اين گروه قرار دارد؛
3-2-3. آن دسته از مباحث دانش هرمنوتيك و فلسفه زبان تحليلى كه مىتواند بر دانش اصول تأثير داشته باشد در قلمرو پژوهشى اين گروه قرار مىگيرد.
3-2-3. آن گروه از موضوعات اصولى، رجالى و حديثى كه تبيين آنها در پيشبرد اهداف پژوهشكده در زمينه فقه و حقوق اسلامى مؤثر است در قلمرو اين گروه قرار مىگيرد.
با توجه به ضرورت و اهميت مطالعات موضوعشناسانه طرح مطالعاتى و تحقيقاتى كلانى در اين پژوهشكده پيشبينى شدهاست. اين طرح عهدهدار مطالعه، پژوهش و شناسايى موضوعات و پديدههايى است كه در اثر پيشرفت علوم، فناورى و توسعه جوامع انسانى رخ نموده و نيازمند تعيين حكم شرعى آنها از سوى فقيهاناند.
4-1. اهداف
4-1-1. ايجاد ارتباط ميان حوزههاى تخصصى علوم تجربى و انسانى از يك سو و حوزههاى تخصصى فقاهت و استنباط از سوى ديگر؛
4-1-2. شناخت آن دسته از پديدهها و موضوعاتى كه محصول مناسبات فرهنگى، اجتماعى و اقتصادى عصر جديد و يا توسعه دانش و فنّاورى بشر هستند.
4-2. وظايف
4-2-1. انجام مطالعات كلى در زمينه مباحث نظرى موضوعشناسى فقهى؛
4-2-2. تهيّه فهرست روزآمد از موضوعات و مسائلى كه در حوزههاى مختلف تخصصى در سطح داخلى يا جهانى مطرح شده و نيازمند حكم فقهى هستند؛
4-2-3. گشودن پروندههاى علمى براى موضوعات پيچيده و انجام مطالعات تخصصى در جهت ماهيت شناسى آنها.
4-2-4. ارتباط با مراكز و مؤسسات تحقيقاتى و فرهنگى با هدف شناسايى مسائل نو و مبتلابه جامعه و نظام اسلامى؛
4-2-5. برگزارى نشستها و گفتوگوهاى علمى در زمينه شناسايى موضوعات جديد فقهى و حقوقى.
4-2-6. آمادهسازى طرحهاى تحقيقاتى جهت بررسى و تصميمگيرى در شوراى پژوهشى پژوهشكده؛
4-2-7. نظارت علمى بر طرحهاى تحقيقاتى مصوب شوراى پژوهشى.
4-3. قلمرو پژوهشى
4-3-1. مطالعه و تحقيق در زمينه كليه موضوعات و پديدههاى نوپيدايى كه در حوزههاى مختلف علوم انسانى و تجربى مطرح شده و نيازمند حكم فقهى هستند در حوزه پژوهش اين طرح قرار مىگيرند؛
4-3-2. مطالعه و پژوهش در زمينه آن دسته از موضوعاتى كه ديگر واحدها يا پژوهشكدههاى مركز، پژوهش يا ديدگاههاى تخصصى نسبت به آنها دارند به صورت تعاملى و در قالب همكارى متقابل در اين طرح صورت خواهد گرفت.
آدرس: قم - ميدان شهدا، اول خيابان معلم، ساختمان شماره2 دفتر تبليغات اسلامى، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى، پژوهشكده فقه و حقوق