مكان نمازگزار.

---

مكان نمازگزار.
شرط اول: غصبي نباشد.
احكام مساجد.
احكام وجوبي.
احكام استحبابي.
احكام حرام.
احكام مكروه.
نقش مسجد در اسلام.
ُ مسجد مكاني براي بحث آزاد.
مسجد، مركز پيدا كردن دوست خوب.
مسجد مركز هدايت.
مسجد جايگاهي براي خودسازي.
مسجد ضرار.
مقدمات ركني و غير ركني (توجهي و غير توجهى).

---

مكان نمازگزار.

مكان نمازگزار داراي شرايطي است و هر كدام از آنها را كه نداشته باشد، نماز خواندن در آن مكان باطل است؛ اين شرايط عبارتند از:.

شرط اول: غصبي نباشد.

در جايي انسان مي تواند نماز بخواند كه يا مال خودش باشد و يا اگر مال ديگري است، بداند صاحبش راضي است، بنابراين نماز خواندن در مكانهايي كه گفته مي شود باطل است:.
1- در جايي كه ملكش از ديگري است و انسان نمي داند صاحبش راضي است يا نه، كه تا علم به رضايت او پيدا نكرده است نماز در آنجا باطل است مگر در:.
الف) در زمين بسيار وسيعي كه از دِه دور و چراگاه حيوانات است، اگر چه صاحبانش راضي نباشند، نماز خواندن و نشستن و خوابيدن در آن اشكال ندارد و در زمينهاي زراعتي هم كه نزديك دِه است و ديوار ندارد، اگر چه در مالكان آنها افراد صغير و ديوانه باشد، نماز و عبور و تصرفات جزئي اشكال ندارد؛ ولي اگر يكي از صاحبانش ناراضي باشند، تصرف در آن حرام و نماز باطل است.
ب) در اماكن عمومي براي وارد شوندگان به آنها، مانند: مسافرخانه ها و هتلها و حمامها و...
ج) در خانه هايي كه آيه 61 سوره نور(1) بيان جواز خوردن از آن خانه را بدون اجازه صاحبان آنها نموده است. همين مقدار كه انسان علم به كراهت و عدم رضايت آنها نداشته باشد، كه در اين خانه علاوه بر خوردن مي فرمايند، نماز در آنها هم همين حكم را دارد كه آنها عبارتند از: خانه پدر، مادر، برادر، عمو، عمه، خاله، دايى، خانه كسي كه كليدش در دست اوست و خانه دوست.
2- در مكاني كه منافعش از ديگري است، اگر بدون اجازه مالك منافع در آن مكان نماز بخواند، نمازش باطل است، بنابراين كسي كه در خانه مستأجري بدون اجازه مستأجر نماز مي خواند، اگر چه از طرف مالك واقعي اجازه داشته باشد و يا خود مالك واقعي نمازش باطل است.
3- در مكاني كه حق ديگري به او تعلق نگرفته باشد، بنابراين در مكانهايي كه حقوق زير به آنها تعلق گرفته باشد، نمي شود در آنها نماز خواند:.
الف) حق رهَنْ: رهن آن است كه بدهكار مقداري از مال خود را نزد طلبكار بگذارد كه اگر طلب او را ندهد، طلبش را از آن مال به دست آورد و طلبكار و بدهكار نمي توانند در مالي كه گرو گذاشته شده، بدون اجازه يكديگر، ملك كسي كنند، مثلاً ببخشند و يا بفروشند.
ب) حق سَبْق: كسي كه در مسجد نشسته، اگر ديگري جاي او را غصب كند و در آنجا نماز بخواند، بنابر احتياط واجب بايد دوباره نمازش را در محل ديگري بخواند.
ج) حق شريك: كسي كه در ملكي با ديگري شريك است، اگر سهم او جدا نباشد، بدون اجازه شريكش نمي تواند در آن ملك تصرف كند و نماز بخواند.
د) حق امام و فقرا: اگر با عين پولي كه خمس و زكات آن را نداده، ملكي بخرد، تصرف او در آن ملك، حرام و نمازش هم در آن باطل است و همچنين است اگر به ذمه بخرد و در موقع خريدن قصدش اين باشد كه از مالي كه خمس يا زكاتش را نداده، پولش را بدهد؛ مگر اينكه آن مقدار خمس يا زكات را به وجهي شرعى، مانند مصالحه با مجتهد به عهده گرفته باشد.
ه) حق خود ميت: اگر ميت وصيت كرده باشد كه ثلث مال او را به مصرفي برسانند، تا وقتي كه ثلث را جدا نكنند، نمي شود در ملك او نماز خواند.
و) حق ورثه ميت: اگر بعضي از ورثه ميت، صغير يا ديوانه يا غائب باشند، تصرف در ملك او حرام، و نماز در آن باطل است، ولي تصرفات جزئي كه براي برداشتن ميت معمول است، اشكال ندارد.
ز) حق طلبكارهاي ميت: بدهكاريهاي ميت، يا از قسم خمس و زكات است كه تا به حال نمي داده، يا مدتي نداده و يا از قسم بدهيهاي معمولي است، اگر از قسم خمس و زكات باشد، تصرف در ملك او حرام و نماز در آن باطل است، مگر آنكه بدهكاري او را داده يا قصد دادن آن را داشته باشند، به شرطي كه مسامحه در دادن ننمايند و اما اگر بدهيهاي او غير از خمس و زكات باشد، باز هم تصرف در ملك او حرام و نماز در آن باطل است؛ ولي تصرفات جزئي كه براي برداشتن ميت معمول است، اشكال ندارد و نيز اگر بدهكاري او كمتر از مالش باشد و ورثه هم تصميم داشته باشند كه بدهي او را بدهند و مسامحه هم نمي كنند و تصرفشان هم تصرفي نيست كه موجب فروختن يا از بين بردن مال ميت باشد، اشكال ندارد، ولي بنابر احتياط مستحب، از ولي ميت هم رضايت گرفته شود.
عروة الوثقى، مكان المصلى، مسأله 14 و تحريرالوسيله، ج‏1، ص‏147، مسأله 4 و توضيح المسائل، مسأله 875 و 876.

خلاصه بحث.

يادآوري.

1- نماز خواندن مواردي كه شمرده شد، باطل است و اين در صورتي است كه از روي عمد در اين مكانها نماز بخواند و اما اگر از روي جهل يا غفلت يا فراموشي در آن مكانها نماز بخواند،باطل نيست، مگر آنكه خودش آن مكان را غصب كرده باشد.
2- در باطل بودن نماز در موارد غصبي ياد شده فرقي بين نماز واجب و مستحب نيست.
3- هرگاه خود مكان غصبي نباشد، ولي روي آن فرش غصبي انداخته و نماز بخوانند، باز هم نماز باطل است و همچنين است عكس آن، يعني اگر فرش مباحي را روي مكان غصبي بيندازند، باز نماز باطل است.
4- ملاك در رضايت، رضايتِ باطني است، بنابراين اگر صاحب ملك به زبان اجازه نماز خواندن بدهد، ولي انسان بداند كه قلباً راضي نيست، نماز خواندن در ملك او باطل است و اگر اجازه نداده، ولي انسان يقين دارد كه قلباً راضي است، نماز صحيح است؛ مانند: مسافرخانه ها و حمامها و... و خلاصه، اگر از ظاهر حال كسي اطمينان به رضايت او كشف شود، كفايت مي كند و به احتمال خلاف، اعتنا نمي شود.
5- در زير سقف يا خيمه غصبي و يا در خانه اي كه بعضي از ديوارهاي آن غصبي است، نماز باطل نيست، اگر چه احتياط در اجتناب است.
شرط دوم: مكان نمازگزار در حال اختيار بي حركت باشد.
نماز خواندن روي تشك و يا ميزهايي كه ثابت نمي ايستند، يا در داخل قطار و يا ماشين و كشتى، در حال اختيار و در حال حركت، جايز نيست، مگر اينكه در قطار و يا ماشين و كشتي همان گونه كه آنها حركت مي كنند ولي تكان نمي دهند، نماز بخواند، البته با رعايت شروط ديگر، مثل اينكه در هنگام تكان خوردن بدن چيزي نخواند و هرگاه آنها از قبله منحرف شدند، به طرف قبله برگردد و اما حركتي كه به تبع حركت قطار و ماشين و كشتي انسان حركت مي كند، اشكال ندارد و اما در حال اضطرار كه مسلماً نماز خواندن بي اشكال است، ولي واجب است كه مراعات قبله و استقرار را به قدر امكان بنمايد.
شرط سوم: در جايي نماز خوانده شود كه نمازگزار بتواند افعال نماز را درست به جا آورد.
در جايي كه سقف آن كوتاه است و درست نمي تواند بايستد و يا به اندازه اي كوچك است كه جاي ركوع و سجود ندارد، نماز خواندن باطل است و اگر ناچار شود كه در چنين جايي نماز بخواند، بايد به قدري كه ممكن است، قيام و ركوع و سجود را به جا آورد.
شرط چهارم: مكان نمازگزار پاك باشد.
مكان نمازگزار اگر نجس است، بايد به طوري تر نباشد كه رطوبت آن به بدن يا لباس او برسد، ولي جايي كه پيشاني را بر آن مي گذارد، اگر نجس باشد، در صورتي كه خشك هم باشد، نماز باطل است و احتياط مستحب آن است كه مكان نمازگزار اصلاً نجس نباشد.
شرط پنجم: مكان نمازگزار پست و بلند نباشد.
جاي پيشاني نمازگزار از جاي زانوهاي او بيش از چهار انگشت بسته پست تر يا بلندتر نباشد و احتياط واجب آن است كه از سرانگشتان پا هم، بيشتر از اين پست تر و بلندتر نباشد.

يادآوري.

1- بعضي از فقها درباره مكان نمازگزار، شرايط ديگري را هم متذكر شده اند كه حضرت امام آنها را شرط نمي دانند كه ذيلاً به آنها اشاره مي شود:.
الف) فرموده اند ايستادن در جايي كه توقف در آنجا حرام است، نماز در آنجا باطل است و اين حرام بودن توقف هم گاهي به خاطر صرف ايستادن روي آن مكان است، مانند ايستادن روي چيزي كه آيات قرآن و يا اسم خداوند متعال و يا اسامي محترمه بر روي او نوشته شده و گاهي هم حرمت توقف به خاطر آن است كه توقفش در آن مكان براي او خطر جاني دارد، مانند: ايستادن در زير سقف يا ديواري كه احتمال خرابي دارد و يا ايستادن در جايي كه در تيررس دشمن است (البته در غيرحال دفاع و وظيفه) ولي حضرت امام مي فرمايند: ولو توقف حرام است، ولي نماز را باطل نمي كند.
ب) فرموده اند شخص نمازگزار نبايد مساوي يا جلوتر از قبر معصوم بايستد، مگر اينكه بين او و قبر معصوم حايل و مانعي باشد، ولي حضرت امام مي فرمايند: هر چند اين عمل سوء ادب است و احتياط مستحب در دوري جستن از آن است، ولي نماز را باطل نمي كند، همچنين مي فرمايند: حايل لازم نيست ديوار و يا چيز ديگر باشد بلكه داشتن فاصله زيادي كه صدق وحدت مكان نكند، اين سوء ادب را ازميان مي برد و اما ضريح و پارچه روي آن در حايل بودن كافي نيست.
2- نماز خواندن زن و مرد برابر هم يا مقدم بودن زن بر مرد كراهت دارد، منتها اگر هر دو با هم شروع كنند، نماز هر دو كراهت دارد و اگر با هم شروع نكنند، كراهت به نماز كسي كه عقب تر شروع كرده تعلق مي گيرد و در اين مسأله فرقي بين محرم و غير محرم و بالغ و نابالغ و حتي زن و شوهر و نماز واجب و مستحب نيست و اين كراهت برداشته مي شود به اين كه مرد جلوتر ايستاده، يا اگر برابرند بين آنها حايل و مانعي باشد و يا بين آنها به اندازه ده ذراع دست (تقريباً پنج متر) فاصله باشد و البته بايد توجه داشت كه اين در جايي است كه هر دو نفر آنها مشغول نماز باشند و اما اگر يكي از آنها در حال نماز خواندن نباشد كراهت ندارد.
3- بودن زن و مرد نامحرم در جاي خلوت مكروه است و احتياط شديد در ترك آن است و احتياط در نماز نخواندن در آنجاست، لكن اگر خواند نمازش باطل نيست.
4- نماز خواندن در جايي كه تار و مانند آن مي نوازند، باطل نيست ولي گوش دادن به آنها حرام است.
5- اگر مكان نمازگزار به قدري گِلي است كه اگر بخواهد براي سجده و تشهد بنشيند، لباسها و بدنش آلوده مي شود، در اينجا اگر مكان ديگري براي نماز ندارد، بايستي در همان جا نماز بخواند، ولي براي سجده و تشهد اشاره مي نمايد.
بعضي از مكانهايي كه نماز خواندن در آنها مكروه است.
در چند جا نماز خواندن مكروه است يعني ثواب نماز را كم مي كند:.
1- در حمام، ولو در رخت كن آن باشد؛ 2- جاهاي كثيف؛ 3 - خانه اي كه در او چيز مست كننده اي مانند شراب باشد؛ 4- در آشپزخانه و هركجا كه كوره آتش باشد؛ 5- زمين نمكزار؛ 6- هر زميني كه در آن عذاب بر كسي نازل شد؛ 7- مقابل انسان؛ 8- مقابل دري كه باز است؛ 9- در جاده و خيابان و كوچه، اگر براي كساني كه عبور مي كنند زحمت نباشد و چنانچه زحمت باشد، حرام است، ولي نماز را باطل نمي كند؛ 10- مقابل آتش و چراغ؛ 11 - مقابل چاه و چاله اي كه محل بول باشد؛ 12- روبه روي عكس و مجسمه چيزي كه روح دارد، مگر آنكه روي آن پرده بكشند؛ 13 - در جايي كه عكس باشد، اگر چه روبه روي نمازگزار نباشد؛ 14- در اتاقي كه جنب در آن باشد؛ 15- مقابل قبر؛ 16 - روي قبر؛ 17 - بين دو قبر؛ 18 - در قبرستان؛ 19 - جايي كه مقابل انسان چيزي باشد كه حواس انسان را مشغول كند، مانند نوشته و يا نقاشي و... 20 - خانه اي كه در آن سگ باشد (غير از سگ شكارى).

يادآوري.

كسي كه مي خواهد در محل عبور مردم يا جايي كه روبه روي او كسي نشسته نماز بخواند؛ مستحب است كه جلو خود چيزي بگذارد، و يا خطي بكشد كه اين كار اشاره به انقطاع از خلق و توجه به خالق است.
بعضي از مكانهايي نماز خواندن در آنها مستحب است.
1- مسجد: در شرع مقدس اسلام بسيار سفارش شده است كه نماز را در مسجد بخوانند و بهتر از همه مسجدها مسجدالحرام است و بعد از آن مسجد پيغمبر - صلّي اللّه عليه وآله وسلم - و بعد مسجد كوفه و بعد از آن مسجد بيت المقدس و بعد از مسجد بيت المقدس، مسجد جامع هر شهر و بعد از آن مسجد محله و بعد از آن مسجد بازار است؛ زيرا نماز در مسجدالحرام برابر با يك ميليون نماز و مسجدالنبي ده هزار و مسجد كوفه و مسجد الأقصي (بيت المقدس) هزار نماز و مسجد جامع صد نماز و مسجد محله 25 نماز و مسجد بازار دوازده نماز است و مستحب است انسان در خانه خود جايگاهي را براي نماز اختصاص بدهد كه البته اين مكان حكم مسجد را ندارد و اما براي زنها نماز خواندن در خانه - بلكه در صندوقخانه و اتاق عقب - بهتر است، ولي اگر بتواند كاملاً خود را از نامحرم حفظ كند، بهتر است در مسجد نماز بخواند.
2- حرم امامان - عليهم السلام - و بلكه نماز در حرم امامان - عليهم السلام - از نماز در مساجد برتر است و در روايت است كه نماز در حرم حضرت اميرالمؤمنين - عليه السلام - برابر دويست هزار نماز است.
3- در حرم انبيا - عليهم السلام - و جايگاه اوليا و صلحا و علما و عبّاد، نماز خواندن مستحب است و حتي در خانه آنها هم نماز خواندن مستحب است.
4- مستحب است كه انسان نمازهاي خود را در جاهاي متعدد بخواند، تا روز قيامت شاهدهاي بيشتري داشته باشد.

احكام مساجد.

در اسلام براي مسجد احكامي از قبيل وجوب و استحباب و حرمت و كراهت بيان شده است كه ذيلاً آنها را متذكر مي شويم:.

احكام وجوبي.

تظهير مسجد از نجاست واجب است و حرم امامان - عليهم السلام - هم همين حكم را دارد، منتها در مورد آنها مي فرمايند اگر بي احترامي محسوب مي شود، تطهير واجب است والاّ بنابر احتياط مستحب تطهير نمايند.
و اگر جايي از مسجد نجس شود كه تطهير آن بدون كندن يا خراب كردن ممكن نيست، بايد آنجا را بكنند يا اگر خرابي زيادي لازم نمي آيد، خراب نمايند و پركردن جايي كه كنده اند و ساختن جايي كه خراب كرده اند واجب نيست، ولي اگر آن كس كه نجس كرده، بكند يا خراب كند، در صورت امكان بايد پر كرده و يا تعمير نمايد.
واما كسي كه خود نمي تواند تطهير كند، اعلان به ديگري درصورتي كه نجس كردن بي احترامي به مسجد باشد، واجب است.

احكام استحبابي.

1- ساختن مسجد مستحب است.
قالَ رَسُولُ اللّهِ - صلي اللّه عليه وآله وسلم -:.
(مَنْ بَني مَسجِداً فِى الدُّنيا اَعْطاهُ اللهُ بِكُلِّ شِبْرٍ مِنْهُ - اَوْ قالَ بِكُلِّ ذِراعٍ مِنْهُ - مَسِيرَةَ اَرْبَعينَ اَلْفِ عامٍ مَدِينَةً مِنْ ذَهَبٍ وَفِضَةٍ وَدُرٍّ وَ ياقُوتٍ وَ زُمُرُّدٍ وَلُؤلُؤٍ).
پيامبر اكرم - صلي اللّه عليه وآله وسلم - فرموده اند:.
هر كس در دنيا مسجدي بسازد، خداوند متعال به هر وجب آن - يا فرمود به هر ذراع آن - شهري به اندازه چهل هزار سال راه رفتن از طلا و نقره و مرواريد و ياقوت زمرد و زبرجد و لؤلؤ به او عنايت مي فرمايد.
قالَ اَبُوعَبْدِاللّهِ - عليه السلام - : (مَنْ بَني مَسْجداً بَني اللّهُ له بَيْتاً فِى الْجَنَّةِ).
امام صادق - عليه السلام - مي فرمايد: هر كس مسجدي بسازد خداوند براي او خانه اي در بهشت خواهد ساخت.
قالَ رَسُولُ اللّهِ - صلي اللّه عليه وآله وسلم -: (اِنَّ مِمّا يَلْحَقُ الْمُؤمِنُ مِنْ عَمَلِهِ وَحَسناتِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ عِلْماً نَشَرَهُ وَوَلَداً صالِحاً تَرَكَه وَمُصْحَفاً وَرَّثَهُ اَوْ مَسْجِداً بَناهُ).
پيامبر اكرم - صلّي اللّه عليه وآله وسلم - فرموده اند:.
به درستي و تحقيق از آنچه به مؤمن بعد از مردنش ملحق مي شود از اعمال و خوبيها، علم و دانشي است كه به وسيله او منتشر شده و فرزند صالحي است كه از او باقي مانده و كتاب و نوشته اي كه بعد از خود مي گذارد يا مسجدي است كه بنا نموده است.
قالَ رَسُولُ اللّهِ - صلي اللّه عليه وآله وسلم -:.
(مَنْ بَني مَسْجِداً وَلَوْ مِثْلَ مَفْحَصِ قطاةٍ بَني اللّهُ لَهُ بَيْتاً فِى الْجَنَّةِ).
پيامبر اكرم - صلي اللّه عليه وآله وسلم - مي فرمايند:.
هر كس مسجدي بسازد ولو به اندازه جايي كه شتر مرغ در آنجا تخم مي گذارد، خداوند خانه اي در بهشت براي او مي سازد.
2- تعمير مسجدي كه نزديك به خرابي مي باشد، مستحب است و اگر مسجد طوري خراب شود كه تعمير آن ممكن نباشد، مي توانند آن را خراب كنند و دوباره بسازند، بلكه مي توانند مسجدي را كه خراب نشده براي احتياج مردم خراب كنند و بزرگتر بسازند.
عَنْ عَلِىٍ‏ّ (عليه السلام) قالَ:.
(اِنَّ الْمَسْجِدَ لَيَشْكُو الْخَرابَ اِلي رَبِّهِ واِنَّهُ لَيَتَبَشْبَشُ مِنْ عُمّارِهِ اِذا غابَ عَنْهُ ثُمَّ قَدِمَ كَما يَتَبَشْبَشُ اَحَدُكُمْ بِغائِبِهِ اِذا قَدِمَ عَلَيْهِ).
از علي - عليه السلام - نقل شده كه فرموده اند:.
هر آينه مسجد به پروردگارش از خرابي خود شكايت مي كند و به درستي كه مسجد، از تعمير كنندگانش وقتي كه به آنجا مي روند و بر مي گردند، خوشحال مي شود همان گونه كه يكي از شما وقتي عزيزش برمي گردد، احساس خوشحالي مي كند.
ساختن مسجد و تعمير آن از هر كس پذيرفته نيست:.
(وَما كانَ لِلْمُشْرِكِينَ اَنْ يَعْمُرُوا مَساجِدَ اللّهِ...).
مشركان را نرسد كه مساجد خدا را تعمير كنند.
(اَجَعَلْتُمْ سِقايَةَ الْحاجِّ وَعِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الأخِرِ وَجَاهَدَ فِى سَبِيلِ اللّهِ لايَسْتَوُونَ عِنْدَ اللّهِ وَاللّهُ لايَهْدِى الْقَوْمَ الظّالِمِينَ). توبه(9) آيه 19.
آيا رتبه سقايت و آب دادن به حاجيان و تعمير كردن مسجدالحرام را با مقام آن كس كه به خدا و به روز قيامت ايمان آورده و در راه خدا جهاد كرده (چون علي - عليه السلام -) يكسان مي شمريد هرگز (اين دو) نزد خدا يكسان نخواهند بود و خداوند ظالمان را هرگز هدايت نخواهد كرد.
3- خدمت كردن به مسجد (نظافت، روشن كردن چراغ و...).
قالَ رَسُولُ اللّهِ - صلي اللّه عليه وآله وسلم -:.
(مَنْ قَمَّ مَسْجِداً كَتَبَ اللّهُ لَهُ عِتْقَ رَقَبَةٍ وَمَنْ اَخْرَجَ مِنْهُ مايَقْذِي عَيْناً كَتَبَ اللّهُ لَهُ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَةٍ).
پيامبر گرامي اسلام مي فرمايد: هر كس مسجدي را تميز كند، خداوند براي او ثواب آزاد كردن بنده اي مي نويسد و هر كس به اندازه خاشاكي كه در چشم بيفتد، آشغالي را از مسجد خارج كند، خداوند متعال رحمت خودش را بر او دو برابر قرار مي دهد.
قال رسول اللّه - صلي اللّه عليه وآله وسلم -:.
(مَنْ اَسْرَجَ فِى مَسْجِدٍ مِنْ مَساجِدِ اللّهِ سِراجاً لَمْ تَزَلِ الْمَلائِكَةُ وحَمَلَةُ الْعَرْشِ يَسْتَغْفِرُونَ لَهُ مادامَ فِى ذلِكَ الْمَسْجِدِ ضَوء مِنْ ذلِكَ السِّراجِ).
پيامبر اكرم - صلي اللّه عليه وآله وسلم - فرمودند:.
هر كس چراغي را در مسجدي از مساجد خداوند روشن كند، تا وقتي كه نوري از آن چراغ در آن مسجد باقي است، ملائكه و حاملان عرش خداوند براي او طلب مغفرت مي نمايند.
4- احياي مساجد و رونق دادن به آنها.
عَنْ اَبِى عَبْدِ اللّهِ - عليه السلام - قالَ:.
(ثَلاثَة يَشْكُونَ اِلَي اللّهِ عَزَّوَجَلَّ: مَسْجِد خَراب لايُصَلِّى فِيه اَهْلُه وَعالِم بَيْنَ جُهَّالٍ وَمُصْحَف مُعَلَّق قَدْ وَقَعَ عَلَيْهِ الْغُبارُ لايُقْرَءُ فِيهِ).
امام صادق - عليه السلام - مي فرمايند:.
سه چيزند كه به خداوند متعال شكايت مي كنند: مسجدي كه خراب باشد و كسي در آن نماز نخواند و دانشمندي كه بين افراد ناآگاه قرار گرفته باشد - يعني از او هم استفاده نشود - و قرآني كه روي آن را غبار گرفته و خوانده نمي شود.
5- زياد رفت و آمد كردن به مسجد.
قال على - عليه السلام -:.
(الْجِلْسَةُ فِى الْجامِعِ خَيْر لِى مِنَ الجِلْسَةِ فِى الْجَنَّةِ فِيها رِضي نَفْسِى وَالْجامِعُ فِيهِ رِضي رَبِّى).
حضرت علي - عليه السلام - مي فرمايد: نشستن در مسجد جامع بهتر است براي من، از نشستن در بهشت؛ زيرا نشستن در بهشت مرا خشنود مي سازد، ولي نشستن در مسجد جامع مورد رضايت خداوند.
عَنْ رَسُولِ اللّهِ - صلّي اللّه عليه وآله وسلّم - قال:.
(مَنْ مَشي اِلَي مَسْجِدٍ مِنْ مَساجِدِ اللّهِ فَلَهُ بِكُلِ خُطْوَةٍ خَطاها حَتّي يَرْجِعَ اِلي مَنْزِلِهِ عَشْرُ حَسَناتٍ وَمَحي عَنْهُ عَشْرَ سَيِّئاتٍ وَرَفَعَ لَهُ عَشْرَ دَرَجاتٍ).
پيامبر اكرم - صلّي اللّه عليه وآله وسلم - مي فرمايد:.
هركس به طرف مسجدي از مساجد خداوند برود، خداوند براي هر قدمي كه بر مي دارد تا به منزلش برگردد، ده حسنه براي او نوشته و ده سيئه را از او محو مي كند و ده درجه به مقامش مي افزايد.
عَنْ اَبِى عَبْدِ اللّهِ - عليه السلام - قالَ:.
(مَنْ مَشي اِلَي الْمَسْجِدِ لَمْ يَضَعْ رِجْلَهُ عَلي رَطْبٍ وَلا يابِسٍ اِلا سَبَّحَتْ لَهُ اِلَي الاَرَضِينَ).
امام صادق صادق - عليه السلام - مي فرمايد:.
هر كس به طرف مسجدي برود، پايش را روي هيچ تر و خشكي نمي گذارد، مگر آنكه تا اعماق زمين براي او استغفار مي كند.
ُ قالَ رَسُولُ اللّهِ - صلي اللّه عليه وآله وسلم -:.
(بَشِّرِ الْمَشَّائِينَ فِى ظُلَمِ اللَّيْلِ اِلَي الْمَساجِدِ بِالنُّورِ التّامِ يَوْمَ الْقِيمَةِ).
پيامبر اكرم - صلي اللّه عليه وآله وسلم - مي فرمايد:.
بشارت بده به افرادي كه زياد در تاريكي شب به سوي مساجد مي روند، به اينكه در روز قيامت با نور تمام محشور مي گردند.
6- جلوتر از همه رفتن پس از همه بيرون آمدن.
قال اميرالمؤمنين - عليه السلام -:.
(جاءَ اَعْرابِىّ اِلَي النَّبِى - صلي اللّه عليه وآله وسلم - فَسَأَلَهُ عَنْ شَرِّ بُقاعِ الاَرْضِ وَخَيْرِ بُقاعِ الأرْضِ فَقالَ لَهُ رَسُولُ اللّهِ - صلي اللّه عليه وآله وسلم - شَرُّ بُقاعِ الأَرْضِ الاَسْواقُ (اِلي اَنْ قالَ) وخَيْر الْبُقاعِ الْمَساجِدُ واَحَبَّهُمْ اِلَي اللّهِ اَوَّلُهُمْ دُخُولاً وَآخِرُهُمْ خُرُوجاً مِنْها).
اميرالمؤمنين - عليه السلام - مي فرمايد:.
شخص عربي نزد پيامبر - صلي اللّه عليه وآله وسلم - آمد و از حضرتش درباره بدترين و بهترين جاهاي زمين سؤال كرد پس حضرت فرمودند: بدترين مكانهاي روي زمين بازارها است (چون اكثراً در آنها از خداوند غفلت ورزيده و گول شيطان را مي خورند) و بهترين مكانهاي روي زمين مساجدند و از همه مردم محبوب تر نزد خداوند، كسي است كه از همه زودتر وارد مسجد شده و از همه ديرتر خارج گردد.
(يا اباذَرٍّ طُوبي لاَصْحابِ الأَلْوِيَةِ يَوْمَ الْقِيمَةِ يَحْمِلُونَها فَيَسْبِقُونَ النَّاسَ اِلَي الْجَنَّةِ أَلا هُمُ السَّابِقُونَ اِلَي الْمَساجِدِ بِالأَسْحارِ وَغَيْرِها).
پيامبر گرامي اسلام - صلي اللّه عليه وآله وسلم - به ابوذر فرمودند: خوشا به حال صاحبان پرچمها كه روز قيامت آنها را حمل مي كنند و به سوي بهشت از ديگران سبقت مي گيرند، آگاه باشيد كه آنها كساني هستند كه در سحرگاهان و غير سحرگاهان به طرف مسجدها سبقت مي گرفته اند.
7- با طهارت وارد شدن.
8- براي رفتن به مسجد، خود را خوشبو نموده و لباسهاي پاكيزه و قيمتي بپوشد.
9- قبل از ورود كفشها را وارسي نمودن.
10- در هنگام ورود، ابتدا پاي راست را داخل گذاردن، با گفتن صلوات و در وقت خروج به عكس، با گفتن صلوات.
11- بعد از ورود دو ركعت نماز تحيّت خواندن، ولي اگر نماز واجب يا مستحبي ديگري بخواند، كافي است.

احكام حرام.

1- زينت كردن مسجد: بنابر احتياط واجب، مسجد را نبايد به طلا زينت نمايند و همچنين نبايد صورت چيزهايي كه مثل انسان و حيوان، روح دارد، در مسجد نقش كنند و نقاشي چيزهايي كه روح ندارد، مثل گل و بوته، مكروه است.
2- فروختن يا از بين بردن مسجد و يا لوازم آن.
اگر مسجد خراب هم بشود، نمي توانند آن را بفروشند يا داخل ملك و جاده نمايند و همچنين فروختن در و پنجره و چيزهاي ديگر مسجد حرام است و اگر مسجد خراب شود، بايد اينها را صرف تعمير همان مسجد كنند و چنانچه به درد آن مسجد نخورد، بايد در مسجد ديگر مصرف شود، ولي اگر به درد مسجدهاي ديگر هم نخورد، مي توانند آن را بفروشند و پول آن را اگر ممكن است صرف تعمير همان مسجد، وگرنه صرف تعمير مسجد ديگر نمايند.
3- نجس كردن مسجد.
نجس كردن زمين و سقف و بام و طرف داخل ديوار مسجد حرام است و هر كس بفهمد كه نجس شده، بايد فوراً نجاست آن را بر طرف كند و احتياط واجب آن است كه طرف بيرون ديوار مسجد را هم نجس نكنند و اگر نجس شود، نجاستش را بر طرف نمايند، مگر آنكه واقف آن را جزء مسجد قرار نداده باشد.
و همچنين نجس كردن حرام امامان - عليهم السلام - حرام است.
4- بيرون بردن سنگريزه هاي آن.
بنابر احتياط واجب، جايز نيست كه سنگريزه هاي داخل مسجد را بيرون ببرند و اگر بيرون برده شود، بايستي اگر امكان دارد، به همان مسجد و الاّ به مسجد ديگر برگردانند، ولي بيرون بردن خاكروبه و مانند آن اشكال ندارد.
5- دفن ميّت در مسجد: دفن كردن ميّت در مسجد جايز نيست، هر چند ضرري به مسلمانان نزده و مزاحمتي براي نمازگزاران نداشته باشد.
6- بردن عين نجس يا چيزي كه نجس شده، به مسجد.
بردن عين نجس، مانند خون و يا چيزي كه نجس شده - اگر بي احترامي به مسجد باشد - حرام است.
7- كارهايي كه مانع نماز خواندن بشود.
اگر مسجد را براي روضه خواني چادر بزنند و فرش كنند و سياهي بكوبند و اسباب چاي در آن ببرند، در صورتي كه اين كارها به مسجد ضرر نرساند و مانع نماز خواندن نشود، اشكال ندارد.

احكام مكروه.

1- نقاشي كردن چيزهايي كه روح ندارد، مانند گل و بوته، مكروه است.
2- خوابيدن در مسجد اگر ناچار نباشد، مكروه است.
قال الصادق - عليه السلام -:.
(اِنَّ المَسَاكِينَ كانُوا يَبِيتُونَ فِى الْمَسْجِدِ عَلي عَهْدِ رَسُولِ - صلي اللّه عليه وآله وسلم - ).
امام صادق - عليه السلام - مي فرمايد: به درستي كه مساكين شبها در زمان پيامبر - صلي اللّه عليه وآله وسلم - در مسجد مي خوابيدند.
3- صحبت كردن راجع به كارهاي دنيا.
4- خواندن شعري كه نصيحت و مانند آن نباشد.
عن ابى عبداللّه - عليه السلام - قال:.
(اِنَّ اَمِيرَ المُؤْمِنِينَ - عليه السلام - رَأي قاصّاً فِى الْمَسْجِدِ فَضَرَبَه بالدُّرّه وَطَرَدَهُ).
امام صادق - عليه السلام - مي فرمايد: اميرالمؤمنين شخصي را ديدند كه در مسجد براي مردم قصه مي گفت، پس او را با شلاق زد و از مسجد بيرون كرد.
5- انداختن آب دهان و بيني و اخلاط سينه در مسجد.
قال علي - عليه السلام -:.
(مَنْ وَقَّرَ المَسْجِدَ مِنْ نُخامَتِهِ لَقِي اللّه يَوْمَ الْقِيامَةِ ضاحِكاً قَدْ اَعْطي كِتابَهُ بِيَمِينِهِ وَاِنَّ الْمَسْجِدَ ليَتلُو عِنْدَ النُّخامَةِ كَتلوِّى اَحَدكُمْ بِالْخَيْزرانِ اِذا وَقَعَ بِهِ).
حضرت علي - عليه السلام - مي فرمايد:.
هر كس مسجد را احترام كند از اينكه آب دهان يا بيني خود را در آن بيندازد، خداوند را با خشنودي در قيامت ملاقات كرده و كتابش به دست راستش داده مي شود و به درستي كه مسجد به خود مي پيچد، وقتي كسي آب بيني يا دهانش را در آن بيندازد، مانند به خود پيچيدن يكي از شما، وقتي تازيانه به او زده مي شود.
 قالَ رَسُول اللّهِ - صلي اللّه عليه وآله وسلم -:.
(مَنْ رَدَّ رِيقَهُ تَعْظِيماً لِحَقّ الْمَسْجِدِ جَعَلَ اللّهُ رِيقَهُ صِحَّةً فى بَدَنِهِ وَعُوفِىَ مِنْ بَلوي فى جَسَدِهِ).
هر كس آب دهانش را به خاطر احترام مسجد فرو برد، خداوند آن آب دهان را وسيله سلامت بدن و عافيت از بلاهاي جسمي قرار مي دهد.
6- طلب كردن گمشده.
 (سَمِعَ النَّبِىُّ - صلي اللّه عليه وآله وسلم - رَجُلاً يُنْشِدُ ضالّة فِى الْمَسْجِدِ فَقالَ قُولُوا لَهُ لا رادَّ اللّهُ عَلَيْكَ فَاِنَّها لِغَيْرِ هذا بُنِيَتْ).
پيامبر - صلي اللّه عليه وآله وسلم - شنيدند كه شخصي گمشده اي را در مسجد اعلان مي كرد، حضرت فرمودند:به او بگوييد كه خداوند گمشده ات را به تو برنگرداند؛ زيرا مسجد براي غير اين كار ساخته شده است.
7- بلند كردن صدا، مگر براي اذان و مانند آن.
8- خريد و فروش.
9- داخل شدن كسي كه سير و پياز و مانند اينها خورده، به طوري كه بوي آن موجب آزار ديگران مي شود و يا با پاي عرق كرده به مسجد وارد شدن.
 عن على - عليه السلام - قال:.
(مَنْ اَ كَلَ شَيْئاً مِنْ المُؤذِياتِ رِيحُها فَلا يُقَرِبَنَّ الْمَسْجِدَ).
ُحضرت علي - عليه السلام - مي فرمايد:.
هر كس چيزي بخورد كه بوي او مردم را اذيت مي كند، نبايد به مسجد نزديك شود.
10- راه دادن بچه و ديوانه به مسجد.
قال المجلسى - ره -:.
(لاخِلافَ فِى كَراهَةِ تَمْكِينِ الْمَجانِين وَالصِّبْيانِ لِدُخُولِ الْمَساجِدِ وَرُبَّما يُقَيَّد الصَّبِىُّ بِمَنْ لايُوثَقُ بِهِ اَمّا مَنْ عُلِمَ مِنْهُ ما يَقْتَضِى الْوُثُوقُ بِهِ لِمُحافَظَتِهِ عَلي التَّنَزُّهِ مِنَ النِّجاساتِ وَاَداءِ الصَّلَواتِ فَاِنَّهُ لايَكْرَهُ تَمْكِينُهُ بَلْ يَسْتَحِبُّ تَمْرِينُهُ وَلابَأسَ بِهِ).
مرحوم مجلسي مي فرمايد:.
خلافي نيست در اينكه ديوانه ها و بچه ها را نبايد در مسجد جاي داد، ولي چه بسا كه بچه اي كه اينجا گفته شده بچه اي باشد كه مورد اعتماد نيست، امّا بچه اي كه مواظب طهارت و نجاست و اداي نماز است، نه تنها كراهت ندارد، بلكه مستحب است كه براي تمرين دادن او، وي را به مسجد ببرند.
11- اجرا كردن حدّ در مسجد.
12- مشغول شدن به صنعت.
13- راه (= محل عبور) قراردادن مساجد، مگر اينكه دو ركعت نماز بخواند.
14 - مسجد را محل قضاوت و مرافعه قراردادن.

نقش مسجد در اسلام.

ُ مسجد مكاني براي بحث آزاد.

1- كانَ اَبُوالْحَسنِ - عليه السلام - يَأْمُرُ مُحَمّدَ بْنَ حَكِيمٍ اَنْ يُجالِسَ اَهْلَ الْمَدِينَةِ فِى مَسْجِدِ رَسُولِ اللّهِ وَأَنْ يُكَلِّمَهُمْ وَيُخاصِمَهُمْ....
حضرت موسي بن جعفر - عليه السلام - به شخصي به نام محمدبن حكيم - كه يكي از اصحاب دانشمند آن حضرت بودند - مي فرمودند كه در مسجد پيامبر بنشيند و با كساني كه (در مسائل دينى) اشكالاتي دارند، به بحث و مناظره بپردازد....

مسجد، مركز پيدا كردن دوست خوب.

1- قالَ اميرالمؤمنين - عليه السلام -:.
(مَنِ اخْتَلَفَ اِلي الْمَسْجِدِ اَصابَ اِحْدَي الثَّمانِ... اَخاً مُسْتَفاداً فِى اللّه).
حضرت اميرالمؤمنين - عليه السلام - مي فرمايند:.
هر كس به مسجد رفت و آمد كند (حداقل) يكي از هشت چيز نصيبش مي شود: دوستي خوب و خدايى...

مسجد مركز هدايت.

قال اميرالمؤمنين - عليه السلام -:.
(مَنِ اخْتَلَفَ اِلَي الْمَسْجِدِ اَصابَ اِحْدَي الثَّمانِ... كَلِمَة تَرُدُّهُ عَنْ رَدي اَوْ يَسْمَعُ كَلِمَةً تَدُلُّهُ عَلي هُدًى).
حضرت علي - عليه السلام - مي فرمايد:.
هر كس به مسجد رفت و آمد كند (حداقل) يكي از هشت چيز نصيبش مي شود... جمله اي كه او را از بدبختي نجات بخشد يا كلمه اي كه راه مستقيم را به او نشان دهد.

مسجد جايگاهي براي خودسازي.

قال اميرالمؤمنين - عليه السلام -:.
(مَنِ اخْتَلَفَ اِلَي الْمَسْجِدِ اَصابَ اِحْدَي الثَّمان... اَوْ يَتْرُكُ دُنْيا خَشْيَةً اَوْ حَياءً).
حضرت علي - عليه السلام - مي فرمايد:.
هر كس به مسجد رفت و آمد كند (حداقل) يكي از هشت چيز نصيبش مي شود. يا خودش را از دنيا و پستيها نجات مي دهد، چه از ترس خدا و چه به خاطر خجالت كشيدن از مردم....

ُ مسجد ضرار.

قال اميرالمؤمنين - عليه السلام -:.
(اِنَّ بِالْكُوفَةِ مَساجِدَ مُبارَكَةً وَمَساجِدَ مَلْعُونَةً....).
حضرت علي - عليه السلام - مي فرمايد:.
بدرستي كه در شهر كوفه مسجدهاي پربركتي است و مسجدهايي هم هستند كه مورد لعن خداوند قرار دارند....

مقدمات ركني و غير ركني (توجهي و غير توجهى).

از اين شش مقدمه اي كه براي نماز ذكر شد، بعضي مقدمات ركني و بعضي غير ركني هستند و اما مقدمات ركني آن مقدماتي هستند كه چه شخص بداند يا نداند (توجه داشته باشد يا نه) بايستي آنها را دارا باشد و آنها عبارتند از:.
الف - طهارت داشتن (وضو، غسل و تيمم) كه چه عمداً و چه سهواً بدون وضو نماز خوانده باشد، نماز باطل است.
ب - داخل شدن وقت، كه چه عمداً و چه سهواً قبل از وقت نماز بخواند، نمازش باطل است.
ج - غصبي نبودن مكان نمازگزار، درصورتي كه خودش غصب كرده باشد، كه چه عمداً در آنجا نماز بخواند و چه سهواً و از روي فراموشى، نمازش باطل است.
د - رو به قبله بودن، كه اگر نمازش را طوري بخواند كه به طرف راست يا چپ قبله ياپشت به قبله باشد و در وسعت وقت بفهمد، چه در وسط نماز بفهمد، چه بعد از نماز، بايستي نمازش را دوباره بخواند (البته اگر در وسط نماز باشد آن را رها كرده و دوباره مي خواند) و اما اگر در تنگي وقت باشد، به طرف قبله برمي گردد و اگر بعد از وقت فهميده، بنابراحتياط مستحب قضا مي نمايد.
و اما مقدمات غيرركني آنهايي هستند كه اگر سهواً ترك شده باشند، نماز صحيح است و آنها عبارتند از:.
الف - پوشش و رعايت تمام شرايط آن، كه اگر سهواً ترك شده باشد نماز صحيح است‏(2).
ب - اگر در شرايط مكان نمازگزار سهواً تخلف شود، نماز صحيح است، مگر در صورت غصب، كه اگر خودش غصب كرده باشد، نماز باطل است.
ج - ازاله نجاست از بدن، كه اگر سهواً ندانسته با بدن نجس نماز خوانده، نمازش صحيح است، به خلاف جايي كه مي دانسته و فراموش كرده، كه در اين صورت باطل است.

---

1. لَيْسَ عَلَي الأعْمي حَرَج ولا علي الأَعْرَجِ حَرَج وَلا علي الْمَريضِ حَرَج وَلا علَي اَنْفُسِكُمْ اَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ اَوْ بُيُوتِ ابائِكُمْ اَوْ بُيُوتِ اُمهاتِكُمْ اَوْ بُيُوتِ اِخْوانِكُمْ اَوْ بُيُوتِ اَعْمامِكُمْ اَوْ بُيُوتِ عمّاتِكُمْ اَوْ بُيُوتِ اَخْوالِكُمْ اَوْ بُيُوتِ خالاتِكُمْ اَوْ ما مَلَكْتُمْ مَفاتِحَهُ اَوْ صَديقكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحُ اَنْ تَأْكُلوا جميعاً اَوْ اَشتاتاً...
درباره معني (لَيْس علي الأعمي حرج ولا...) چند احتمال در تفسير مجمع البيان ذكر شده است:.
الف) يعني در هم غذا شدن شما با افراد كور و لنگ و مريض، حرجي نيست؛ زيرا مردم از هم غذا شدن با آنها ناراحت بودند و مي گفتند: شخص لنگ چون نمي تواند درست بنشيند، شايد نتواند مانند ما غذا بخورد و يا شخص مريض ممكن است اشتهاي خوبي نداشته باشد و...
ب) مسلمانان وقتي كه به جنگ مي رفتند، كليد منزل خود را به بعضي از اينها داده و مي گفتند در استفاده مجازيد، ولي اينها مي گفتند: چون خودشان نيستند، درست نيست، خداوند اين حرج را از آنها برداشت.
ج) بر شخص كور ولنگ و مريض حرجي نيست از اينكه نتوانسته اند به جبهه بروند و با اين معنا جمله (ولا علي انفسكم) جمله مستأنفه و ابتداي كلام مي شود.
جمله (من بيوتكم) يعني از خانه هاي زنها يا فرزندانتان، كه خانه فرزند را در اين آيه به خانه خود انسان نسبت داده، چون از پيامبر اكرم - صلّي اللّه عليه وآله وسلّم - نقل شده كه فرموده اند: (اَنْتَ وَمالُكَ لاِبيكَ) يعني تو و آنچه داري از آن پدرت هستى.
درباره جمله (اَنْ تأكلوا جميعاً او اشتاتاً) احتمالاتي داده شده كه يكي از آنها اين است كه عادت بعضي اين بود كه تنها غذا نمي خوردند و تا كسي نمي يافتند كه با آنها عذا بخورد، لب به غذا نمي زدند، خداوند متعال اين سختي را از آنها برداشته و مي فرمايد: اگر تنها غذا بخوريد گناه نيست.
(تفسير مجمع البيان، ج‏4، ص‏155).
2. آدرس شرايط پوشش:.
1) طلاباف نبودن. ر.ك: عروه، لباس مصلي مسأله 22.
2) ابريشم خالص نبودن. ر.ك: عروه، لباس مصلي مسأله 32.
3) غصبي نبودن مگر اينكه خودش غصب كرده باشد.ر.ك: تحريرالوسيله، ج‏1، ص‏143.
4) از اجزاي مردار. ر.ك: عروه، لباس مصلى، مسأله 12.
5) از اجزاي حيوان حرام گوشت. ر.ك:عروه، لباس مصلى، مسأله 19.
6) پاك بودن، كه اگر نمي دانسته نجس است و نماز خوانده صحيح است. رك: توضيح المسائل،مسأله 802.