تيمم و مسائل مربوط به آن

---

دستور تيمم.
دستور تيمم براي افراد معلول.
شرايط تيمّم.
چيزهايي كه تيمم بر آنها صحيح است.

---

دستور تيمم.

تيمم - چه بدل از وضو باشد و چه بدل از غسل - سه چيز واجب دارد كه به آن اشاره مي كنيم:.
واجب اول: زدن دو كف دست با هم بر چيزي كه تيمم بر آن صحيح است؛ البته حضرت امام گذاشتن دستها را هم بر چيزي كه تيمم بر آن صحيح است كافي مي دانند، ولي زدن دستها را احتياط مستحب مي دانند، و اما تكاندن دستها را بعد از زدن مستحب است.
واجب دوّم: كشيدن تمام دو كف دست بر تمامي پيشانى، از رستنگاه مو تا بالاي بيني و روي ابروها و دو طرف پيشانى؛ البته امام خمينى(ره) كشيدن روي ابروها را احتياط واجب مي دانند.
واجب سوّم: كشيدن كف دست چپ به تمام پشت دست راست، از بند دست تا سر انگشتها و بعداً كشيدن كف دست راست به تمام پشت دست چپ، از بند دست تا سرانگشتان و براي آنكه يقين كند كه تمام پشت دست را مسح كرده، بايد مقداري بالاتر از بند را هم مسح نمايد. البته لازم به تذكر است كه تيمم چه بدل از غسل و چه بدل از وضو باشد، حضرت امام همين مقدار را كافي مي دانند، ولي مي فرمايند: بهتر است يك بار ديگر دستها را زمين زده، به پشت دستها بكشد.

يادآوري.

به مسائل 702 و 703 توضيح المسائل مراجعه شود.

دستور تيمم براي افراد معلول.

كسي كه نمي تواند تيمم كند، بايد نايب بگيرد تا او را تيمم دهد و نايب بايد اگر امكان دارد اولاً با دستهاي خود او، او را تيمم دهد و اگر امكان ندارد، دستهاي خودش را به زمين بزند و به صورت و پشت دستهاي او بكشد و اگر نايب، مزد هم بخواهد - حتي به چند برابر اجرة المثل - بايد اگر به حالش ضرر ندارد آن را بپردازد و نايب بگيرد و اما كسي كه يك دستش قطع شده يا ذراع دارد يا ندارد (يعني از بالاتر از ذراع دستش قطع شده) اگر ذراع داشته باشد، بايد يك دست سالمش را با ذراع دست ديگرش به زمين بزند و به صورتش بكشد و بنابر احتياط مستحب دوباره با كف دست سالمش تمام پيشاني و دو طرف آن را مسح نمايد و بعد با دست سالمش پشت ذراع و با ذراعش پشت دست سالم را مسح كند.
و اما اگر يك دستش سالم باشد و ديگري هم ذراع نداشته باشد، همان كف دست سالم را به زمين بزند و به پيشاني بكشد و بعد پشت دستش را به زمين بكشد و بنابر احتياط واجب علاوه بر اين كار نايب هم بگيرد، به اين صورت كه دو دستش را با هم به چيزي كه تيمم بر آن صحيح است بزند و به صورت بكشد و بعد نايب كف دستش را به پشت دست او بكشد.
واما كسي كه هر دو دستش قطع شده است، اين هم دو صورت دارد: يا ذراعهاي او باقي است يا نيست و اگر ذراعها باشد، به وسيله دو ذراع مانند دو كف دست تيمم مي كند - چون دو ذراع حكم دو كف دست را دارند - و اگر ذراع ندارد آن وقت پيشاني خود را به زمين كشيده و بنابر احتياط واجب نايب هم مي گيرد.

شرايط تيمّم.

1- نيّت: يعني توجه به اينكه اين تيمم بدل از وضو است يا بدل از غسل؛ همراه با زدن دستها بر چيزي كه تيمم بر آن صحيح است.
2- مباشرت در حال اختيار: يعني در حال اختيار كارهاي تيمم را خود شخص انجام دهد؛ ولي در حال اضطرار مي تواند نايب بگيرد.
3- موالات: يعني پشت سرهم انجام دادن كارهاي تيمم.
4- ترتيب.
5- كشيدن كف دستها به صورت و پشت دستها از بالا به پايين.
6- نبودن مانع بين كف دستها و پيشاني و بين كف دست و پشت دست؛ مگر در جايي كه وظيفه اش تيمم جبيره اي است.
7- پاك بودن كف دستها و پيشاني و پشت دستها، در حال اختيار.

يادآوري.

به مسائل 707، 708 و 709 توضيح المسائل مراجعه شود.

چيزهايي كه تيمم بر آنها صحيح است.

چيزهايي كه تيمم بر آنها صحيح است، سه مرحله دارند كه با بودن مرحله اول، نوبت به دوم، و با بودن مرحله دوم، نوبت به مرحله سوم نمي رسد.
مرحله اوّل: عبارت است از همه زمين غير از روييدنيها و معادن آن؛ مثل: طلا، نقره، نمك و... بنابراين در مرحله اول مي توان با خاك يا ريگ يا كلوخ يا سنگ تيمم كرد، ولي اگر خاك باشد، بهتر است. چيزي كه بر آن تيمم مي شود، مستحب است گردي داشته باشد كه در دست بماند و اگر هيچ كدام از اينها نبود، نوبت به مرحله دوم مي رسد.
مرحله دوم: عبارت است از گرد و غبار چيزي كه تيمم بر آن صحيح است؛ مانند: خاك (نه مانند آرد و...). البته بايد دانست كه وقتي انسان مي تواند به گرد و غبار تيمم كند كه نتواند از مجموع آنها خاك تهيه كند والاّ بايد خاك تهيه كرده و بر خاك تيمم نمايد، چون به مرحله اول بر مي گردد ولي اگر نتواند به صورت خاك درآورد، بايد بنابر احتياط واجب، جايي را كه گرد و غبارش بيشتر است، مقدم بدارد.
مرحله سوم: عبارت است از گِل، و بايد دانست كه وقتي مي توان بر گل تيمم كرد كه نتوان آن را خشك كرده و از آن، خاك تهيه كرد و الاّ به مرحله اول بر مي گردد؛ البته لازم به تذكر است كه تمام اين سه مرحله اي كه گفته شد، داراي سه شرط هستند، كه با دارا بودن تمامي اين سه شرط در هر مرحله مي توان بر آن تيمم كرد و اما آن سه شرط:.
1- پاك باشد.
2- با چيزي كه تيمم بر آن صحيح نيست مخلوط نباشد؛ مانند: كاه خاك، خاك و خاكستر، مگر اينكه آنچه كه مخلوط شده، خيلي كم باشد.
3- بنابر احتياط واجب چيزي كه بر آن تيمم مي شود، غصبي نباشد.
و اگر هيچ كدام از اين سه مرحله را با اين شرايط ندارد، احتياط مستحب آن است كه نماز را بدون وضو و تيمم بخواند و بنابر احتياط واجب بعداً (دوباره) آن را به جا بياورد.
عروة الوثقى، في مايصح التيمم به، مسأله 10 و توضيح المسائل، مسأله 684، 686 - 689، 692- 694.

يادآوري.

1- به مسائل 684، 685، 688، 690- 692 و 695- 699 مراجعه شود.
2- اگر بر چيزي تيمم كند، با اعتقاد به اينكه آن از چيزهايي است كه تيمم بر آن صحيح است، ولي بعد بفهمد تيمم بر آن صحيح نبوده و يا بر مرحله بعدي تيمم كند و بعد بفهمد وظيفه اش تيمم بر مرحله قبلي بوده، تيمم او باطل است و نمازي كه خوانده، اگر در وقت است آن را اعاده و اگر وقت آن گذشته، قضا نمايد.
3- تيمم كردن بر شن و زمين شوره زار، هرگاه نمك روي آن را نگرفته باشد (والاّ جايز نيست) و همچنين بر گودالها و خاكي كه روي آن، راه رفته اند و خاك جاده مكروه است و مستحب است كه انسان بر زمين بلند غالباً از معرض آلودگي و نجاست مصون است، تيمم نمايد.
مواردي كه به جاي وضو و غسل، بايد تيمم كرد.
در هفت مورد به جاي وضو و غسل بايد تيمم كرد كه در توضيح المسائل از مسأله 648 به بعد مشروحاً بيان شده است.

يادآوري.

1- كسي كه حدث اكبر از او سرزده است، اگر حدثش جنابت باشد، اگر براي نمازش فقط يك تيمم بكند، كافي است - اگر نمي تواند غسل كند - و اما اگر حدث اكبرش غير از جنابت باشد، بايد علاوه بر تيمم وضو هم بگيرد و اگر نمي تواند وضو بگيرد، بايد دو تيمم بنمايد: يكي بدل از غسل و يكي بدل از وضو.
2- آنچه وضو را باطل مي كند، تيمم بدل از وضو را هم باطل مي كند و آنچه غسل را باطل مي كند، تيمم بدل از غسل را هم باطل مي كند، بحثي كه هست اين است كه آيا آنچه وضو را باطل مي كند تيمم بدل از غسل را باطل مي كند يا نه مثلاً كسي كه به خاطر جنابت، تيمم بدل از غسل كرده و بعد حدث اصغري از او سر زده، آيا بايد دوباره تيمم كند يا نه، همان تيمم اول كافي است و فقط براي نماز بايد وضو بگيرد حضرت امام مي فرمايند: در اين مسأله دو قول است:.
1- تيمم بدل از غسل را باطل مي كند؛.
2- باطل نمي كند؛ ولي طهارت او را از بين مي برد.
كه قول اول مشهورتر است، ولي قول دوم قوي تر است. بنابراين به فرمايش ايشان، شخص جنب اگر بعد از تيمم بدل از غسل حدث اصغر از او سربزند، مثل كسي است كه بعد از غسل حدث اصغر از او سرزده باشد و فقط بايد براي نماز وضو بگيرد و همچنين زن حائضي كه غسل حيض كرده، اگر حدث اصغر از او سر بزند،فقط وضو يا تيمم بدل از وضوي او را از بين مي برد؛ ولي احتياط مستحب آن است كه در جنب جمع كند بين تيمم بدل از غسل و وضو اگر امكان دارد - البته در صورتي كه نمي تواند وضو بگيرد - و اگر امكان ندارد يك تيمم به نيّت مافي الذمه انجام دهد و اما غير جنب احتياطاً دو تا تيمم كند: يكي بدل از غسل و ديگري بدل از وضو.
3- كسي كه بجاي غسل يا وضو تيمم مي كند تا وقتي كه تيمم و عذر او باقي است به حكم شخص طاهر است و تمام كارهايي كه شرطش طهارت بود، مي تواند انجام دهد، مگر اينكه تيممش به خاطر تنگي وقت يا نماز ميّت يا تيمم براي خوابيدن با وجود دسترسي به آب باشد كه با اين تيممها نمي تواند دست به خط قرآن بزند و يا اگر جنب است، نمي تواند سوره هايي را كه سجده واجب دارد، بخواند و يا داخل مسجد شود؛ البته حضرت امام در مورد تيمم به خاطر تنگي وقت، احتياط واجب دارند.
4- اگر مسّ قرآن بر انسان واجب شود، تيمم واجب است و اما اگر مباح (جايز) باشد، تيمم براي مسّ آن مشروع نيست؛ ولي اگر براي هدف ديگري تيمم كند، مي تواند دست به خط قرآن بزند.
5- در مواردي كه بايد دو تيمم كند، يكي بدل از غسل و يكي بدل از وضو، مانند: حائض و نفساء و كسي كه مسّ ميّت كرده و... بهتر است تيمم سومي هم به قصد پاك شدن بنمايد، بدون توجه به بدليّت از وضو و يا غسل؛ زيرا احتمال دارد يك تيمم بيشتر مطلوب نباشد (از باب تداخل) و اگر به وسيله تيمم دو قصد مافي الذمه كند، از تيمم سومي كفايت مي كند.