قصد اقامه

پرسش‏هاى مقدماتى

- قصد اقامه چيست ؟

- آيا مى‏توان در دو محل قصد اقامه كرد؟

- آيا قصد اقامه در تهران، با ساير شهرها فرق دارد؟

- قصد اقامه مشروط چيست و چه حكمى دارد ؟

- با تصميم به خروج از شهر، آيا مى‏توان قصد اقامه كرد؟

- اقامه، چگونه تحقق پيدا مى‏كند؟

- پس از تحقق اقامه، بيرون رفتن از محل اقامه، چه حكمى دارد؟

- آيا با نماز قضايى، اقامه تحقق پيدا مى‏كند؟

- انصراف از اقامه، آيا قاطع اقامه است يا كاشف از عدم تحقق اقامه؟

مسأله 1 - هرگاه مسافر بخواهد حداقل ده روز متوالى در محلى بماند يا بداند كه اجباراً اين مدت را در آن جا توقف خواهد كرد، * بايد نماز را تمام بخواند 91 (ر.م 1335)

مسأله 2 - آنچه براى قصد اقامه لازم است، ماندن ده روز تمام در يك جاست و بودن شب قبل از آن و شب بعد از آن لزومى ندارد. بنابراين، اگر بخواهد از اذان صبح روز اول ** تا غروب روز دهم (ده روز و نه شب) در محلى بماند، يا از ظهر روز اول تا ظهر روز يازدهم (ده روز و ده شب) بماند، بايد نماز را تمام بخواند. 92 (ر. م‏1336)

توقف در آن جا را داشته باشد تا بتواند نماز را تمام بخواند و روزه را بگيرد؟

مسأله 3 - مسافر فقط در يك محل (شهر، يا روستا و يا...) مى‏تواند قصد اقامه كند و در دو محل هر چند نزديك به هم (بلكه حتى متصل به هم *) نمى‏تواند قصد اقامه كند. 93 (ر.م 1337)

مثال: مسافرى كه قصد دارد ده روز در قم و جمكران بماند ،اقامه‏اش محقق نمى‏شود. بنابراين، هم در قم و هم در جمكران بايد نماز را شكسته بخواند.

مسأله 4 - در بلاد كبيره (شهرهاى خارق العاده بزرگ) مثل تهران، نمى‏شود در كل شهر قصد اقامه كرد؛ بلكه فقط در يكى از محلات شهر مى‏توان قصد اقامه ** كرد. 94 (س 334 و 317)

مسأله 5 - مسافرى كه تصميم دارد، ده روز يا بيشتر د رجايى بماند، اما احتمال مى‏دهد در اثناى اقامت مانعى پيدا شود و پيش از ده روز آن جا را ترك كند، در صورتى كه مردم به اين گونه احتمالات اعتنا نكنند (احتمال غير عقلايى باشد)، قصد اقامه محقق مى‏شود. بنابراين، بايد نماز را تمام بخواند؛ اما اگر احتمال مانع، قوى باشد (احتمال عقلايى باشد)، قصد اقامه محقق نمى‏شود، بنابراين، بايد نماز را شكسته بخواند. 95 (ر.م 1340)

مثال: شخصى از آبادان به اهواز آمده و تصميم دارد ده روز بماند، ولى احتمال مى‏دهد فرزندش ناراحتى شديدى پيدا كند و ناچار شود به آبادان باز گردد. چنان چه فرزند او، شخص سالم و سر حالى باشد، اين احتمال قابل اعتنا نيست ؛ بنابراين بايد نماز را تمام بخواند، اما اگر فرزندش سابقه كسالت دارد، اين احتمال قابل اعتناست. بنابراين، بايد نماز را در اهواز شكسته بخواند.

مسأله 6 - اگر مسافر تصميم قطعى به توقف ده روز نداشته باشد يا توقف ده روز را مشروط به تحقق يك چيز غير يقينى كند، قصد اقامه محقق نمى‏شود؛ بنابراين، بايد نماز را شكسته بخواند. 96(ر.م 1339)

مثال: شخصى از آبادان به مشهد مقدس رفته و تصميم دارد اگر دوستش بيايد يا منزل مناسبى پيدا كند و يا... ده روز در آن جا بماند و گرنه دو سه روز بيشتر نماند، اين قصد اقامه درست نيست و بايد نماز را شكسته بخواند.

مسأله 7 - مسافرى كه مى‏خواهد ده روز يا بيشتر در محلى بماند، اگر از اول *، قصد داشته باشد كه در بين ده روز به اطراف آن جا (در محدوده حد ترخص) برود، اشكالى ندارد و قصد اقامه او درست و نمازش تمام است. هم چنين اگر بخواهد خارج از محدوده حد ترخص برود، چنان چه مجموع رفت و برگشت او حدود يكى دو ساعت و در كل ده روز فقط يك بار باشد، باز اقامه محقق و نمازش تمام است (حتى در محل خارج از حد ترخص كه رفته)؛ اما اگر بيشتر از آن باشد، اقامه تحقق نيافته و نمازش شكسته خواهد بود. 97(ر.م 1338)

مثال: شخصى از آبادان به اهواز آمده و قصد دارد ده روز در آن جا بماند، ولى مى‏داند كه هر روز بايد يكى دو ساعت به شهركى واقع در پانزده كيلومترى اهواز برود؛ اقامه او در اهواز، تحقق نيافته و در تمام ده روز نمازش شكسته 98 است، اما اگر از اول قصد داشته باشد در اين مدت ده روز فقط يك بار به آن شهرك برود و مجموع رفت و برگشت بيش از يكى دو ساعت نباشد، در اين صورت، اقامتش در اهواز تحقق يافته و نمازش تمام است .

مسأله 8 - اگر مسافر در محلى قصد اقامه كند و قبل از خواندن يك نماز چهار ركعتى (ظهر يا عصر و يا عشا)، از اقامه منصرف يا مردد شود، اقامه تحقق نيافته و تا وقتى كه در آن جاست بايد نماز را شكسته بخواند؛ اما بعد از قصد اقامه اگر يك نماز چهار ركعتى خوانده شد، اقامه تحقق يافته و پس از آن، انصراف از اقامه يا ترديد در آن هيچ اثرى ندارد. بنابراين، تا وقتى در آنجاست و سفر جديدى را شروع نكرده، بايد نماز را تمام بخواند. (هر چند پس از تحقق اقامه فقط يك روز بماند) 99 (ر.م 1342)

مثال: فردى از اهواز به مشهد مقدس رفته و چون تصميم دارد ده روز يا بيشتر درآن جا بماند، نماز ظهر را تمام خواند، پس از اتمام نماز از ده روز ماندن منصرف يا مردد شد، اين انصراف يا ترديد (پس از خواندن يك نماز چهار ركعتى) بى اثر است. بنابراين، از اين به بعد، اگر يك روز هم در مشهد بماند، بايد نماز را تمام بخواند.

مسأله 9 - اگر مسافر به گمان اينكه دوستانش قصد دارند ده روز در محلى بمانند؛ قصد اقامه ده روز كند و بعد از خواندن يك نماز چهار ركعتى بفهمد كه آنها قصد اقامه نكرده‏اند، هر چند خودش هم از ماندن منصرف شود، تا مدتى كه در آن جاست، بايد نماز را تمام بخواند. 100 (ر.م 1352)

مسأله 10 - مسافرى كه قصد كرده ده روز يا بيشتر در محلى بماند، اگر از ماندن منصرف يا مردّد شود و شك كند كه آيا پيش از آنكه از قصد ماندن منصرف يا مردد شود، يك نماز چهار ركعتى خوانده يا نه، بايد نمازهاى خود را شكسته بخواند .101(ر.م 1344)

مسأله 11 - اگر مسافر به نيت نماز شكسته، مشغول نماز شود و در بين نماز تصميم بگيرد كه ده روز يا بيشتر در آن محل بماند، بايد نماز را چهار ركعتى تمام كند و تا وقتى كه در آن جاست، بايد نماز را تمام بخواند. 102 (ر.م 1345)

مسأله 12 - مسافرى كه قصد كرده ده روز را در جايى بماند و شروع به خواندن نماز چهار ركعتى كرد، اگر در بين نماز از قصد خود برگردد - چنان چه مشغول ركعت سوم نشده - نمازش صحيح است؛ منتها بايد دو ركعتى تمام نمايد، و اگر مشغول ركعت سوم شده - هر چند در ركوع سوم باشد - نمازش باطل است و بايد دوباره آن را شكسته به جا آورد و در هر صورت، اقامه او تحقق نيافته و تا وقتى كه د رآنجاست بايد نمازهاى خود را شكسته بخواند. 103 (ر.م 1346)

مسأله 13 - نماز چهار ركعتى كه اقامه با آن تحقق مى‏يابد - چنان كه در مسأله 8 گذشت - سه شرط دارد:

شرط اول: خارجى باشد. بنابراين، با گذشتن وقت نماز چهار ركعتى و نيز با نماز چهار ركعتى ذمى (نمازى كه وقتش داخل شده و وجوب فعلى پيدا كرده ولى مكلف آن را به جا نياورده)، اقامه تحقق پيدا نمى‏كند. 104(ع .م 18)

مثال: مسافرى در شهر اهواز قصد اقامه مى‏كند. بنابراين، بايد نماز ظهر و عصر را تمام بخواند، ولى عمداً يا سهواً، نماز نخواند شب از اقامه در اهواز منصرف شد و تصميم گرفت كه فقط يك هفته آن جا بماند،اقامه او محقق نشده و در اين يك هفته بايد نماز را شكسته بخواند. اما نماز ظهر و عصر فوت شده را بايد چهار ركعتى قضا كند. 105

شرط دوم: ادايى باشد. بنابراين، با نماز چهار ركعتى قضايى، اقامه تحقق نمى‏يابد.

مثال: مسافرى در مشهد مقدس، پس از قصد اقامه ده روز يا بيشتر، قضاى چند نماز چهار ركعتى را - كه قبل از سفر او فوت شده بود - به جا آورد و سپس قبل از خواندن نماز چهار ركعتى ادايى از قصد اقامه منصرف شده و تصميم گرفت بعد از يك هفته به وطن خود باز گردد. در اين يك هفته، نمازش در مشهد، شكسته خواهد بود.106(ع. م 18)

تبصره: چنانچه نماز چهار ركعتى قضايى، مربوط به همان ايام قصد اقامه باشد، اقامه تحقق مى‏يابد. 107 (ع.م‏18)

مثال: در همان مثال سابق، اگر بعد از قصد اقامه در مشهد، وقت نماز مغرب و عشا داخل شود و او - عمداً يا سهواً - نماز عشا را نخواند، ولى روز بعد پس از نماز صبح قضاى آن را چهار ركعتى به جا آورد و سپس از اقامه منصرف شود، چون انصراف بعد از نماز چهار ركعتى است، اقامه محقق شده و تا وقتى در مشهد بماند هر چند يك روز - بايد نماز را تمام بخواند. 108

شرط سوم :صحيح باشد، بنابراين، با نماز چهار ركعتى باطل، اقامه تحقق نمى‏يابد. 109(ع.م 32)

مثال: مسافرى در مشهد مقدس پس از قصد اقامه ده روز (يا بيشتر)، نماز ظهر و عصر را چهار ركعتى به جا آورد. شب از اقامه منصرف شده و تصميم گرفت فقط يك هفته آن جا بماند، در همان حال متوجه شد، نماز ظهر و عصرش - به دليل پاك نبودن بدن يا لباسش و يا باطل بودن وضويش و يا... باطل بوده است، در اين صورت، يك هفته‏اى كه در مشهد توقف دارد، بايد نماز را شكسته بخواند؛ ولى قضاى نماز ظهر و عصر را - كه باطل بوده است - بايد چهار ركعتى به جا آورد. 110

مسأله 14 - همان طور كه در مسأله 8 گذشت، «اگر مسافر قبل از خواندن نماز چهار ركعتى از اقامه منصرف يا مردد شود، اقامه محقق نشده و بايد نماز را شكسته بخواند.» اما اين حكم (عدم تحقق اقامه و لزوم شكسته خواندن نماز)، به قبل از انصراف يا ترديد، سرايت نمى‏كند*.

بدين معنا كه اگر قبل از انصراف يا ترديد، در محل قصد اقامه، نمازهاى چهار ركعتى از او فوت شده، بايد قضاى آنها را چهار ركعتى به جا آورد و نيز روزه‏هايى كه قبل از انصراف يا ترديد، در محل قصد اقامه گرفته، صحيح است و اگر در روز انصراف يا ترديد روزه بوده در صورتى كه بعد از اذان ظهر از اقامه منصرف شده، روزه آن روز نيز صحيح ***است. 111 (ع. م 19 و 21 - ر.م 1343)

مثال: مسافرى اول ماه مبارك رمضان وارد اهواز شده و قصد اقامه مى‏كند. از اين رو نماز را تمام مى‏خواند و روزه را مى‏گيرد؛ روز سوم قبل از اذان ظهر از اقامه منصرف شده و تصميم مى‏گيرد بعد از چهار روز به وطن خود باز گردد، در همان حال متوجه مى‏شود نماز هايى كه در اين چند روز خوانده (به دليل نجاست لباس، يا بدن و يا...) باطل * بوده است. بنابراين، اقامه تحقق نيافته و پس از آن بايد نماز را شكسته بخواند، ضمن اين كه روزه هم نمى‏تواند بگيرد و روزه آن روز نيز باطل است؛ اما روزه‏هاى قبلى او صحيح بوده و قضاى نمازهاى باطل را بايد چهار ركعتى به جا آورد. 112

مسأله 15 - چنان چه مسافر با قصد اقامه، ده روز در محلى توقف كند، هر چند - عمداً يا سهواً - هيچ نماز چهار ركعتى نخوانده باشد، اقامه تحقق پيدا كرده و انصراف يا ترديد از اقامه ديگر اثرى ندارد. بنابراين، بعد از ده روز، بايد نماز را تمام ** بخواند. 113 (حتى اگر چند ساعت بيشتر نخواهد آن جا بماند). (ع .م 22)

مسأله 16 - مسافرى كه قصد كرده ده روز يا بيشتر در محلى بماند، بعد از تحقق اقامه - با خواندن نماز چهار ركعتى يا گذشتن ده روز - اگر بخواهد به محلى خارج از آن جا برود و دوباره باز گردد، تا وقتى خارج نشده نمازش تمام است، اما بعد از خروج چند حالت وجود دارد. (ع. م 24):

حالت اول: فاصله محل اقامه تا مقصد (جايى كه مى‏خواهد برود) هشت فرسخ يا بيشتر است. در اين حالت از وقت خروج از محل اقامه *، بايد نماز را شكسته بخواند. هم چنين وقتى دوباره به محل اقامه بازگشت، نمازش شكسته است مگر اينكه، دوباره قصد اقامه كند؛چنان كه در مقصد هم اگر قصد اقامه ده روز يا بيشتر كند،نمازش تمام است. 114(ر.م 1350)

حالت دوم: فاصله محل اقامه تا مقصد كمتر از هشت فرسخ و بيشتر از چهار فرسخ است و قصد دارد ده روز يا بيشتر د رآن جا بماند. در اين حالت در مسير رفت و در مقصد، نمازش تمام است و اگر بخواهد دوباره به محل اقامه سابق برگشته و ده روز بماند، در مسير بازگشت و در آن جا نيز نمازش تمام است. 115 (ر.م 1350)

حالت سوم :فاصله محل اقامه تا مقصد كمتر از چهار فرسخ است و قصد دارد پس از توقف چند روزه (كمتر از ده روز)در آن جا، به محل اقامت بازگشته و مجدداً قصد اقامه كند؛ در اين حالت در مسير رفت و برگشت و در مقصد و محل اقامه نمازش تمام است. 116(ر.م 1349)

مثال: مسافرى در مشهد مقدس قصد اقامه ده روز يا بيشتر نمود. روز سوم تصميم گرفت به روستايى واقع در سه فرسخى رفته و پس از يك هفته توقف در آن جا، به مشهد بازگشته و دو هفته ديگر نيز بماند؛ نماز اين شخص در مسير رفت و برگشت و در روستا و مشهد تمام است .

حالت چهارم: فاصله محل اقامه تا مقصد، كمتر از چهار فرسخ است و تصميم دارد بعد از دو سه روز به محل اقامه بازگردد، ولى نه براى قصد اقامه مجدد - چنان كه در حالت سوم گذشت - بلكه به عنوان محل اقامه سابق (چون هنوز از اقامه د رآن جا اعراض * نكرده است). در اين حالت، در تمام مراحل، بايد نماز را تمام بخواند.117(ر. م 1349)

مثال: مسافرى اول ماه مبارك رمضان وارد مشهد مقدس شده و تصميم دارد تا يازدهم ماه در آن جا بماند. از اين رو نماز را تمام مى‏خواند و روزه را به جا مى‏آورد. روز چهارم تصميم مى‏گيرد به روستايى واقع در سه فرسخى مشهد رفته و پس از سه روز توقف در آن جا به مشهد باز گردد و بقيه مدت (تا يازدهم ماه) را در مشهد باشد. اين شخص در تمام مراحل (در روستا، مشهد و بين راه)، بايد نماز را تمام خوانده و روزه را بگيرد.

حالت پنجم: فاصله محل اقامه تا مقصد، كمتر از چهار فرسخ است، ولى شخص مردد است كه به محل اقامه بازگردد يا نه، يا به كلى از برگشتن به محل اقامه غافل مى‏باشد، در اين حالت، در مقصد و محل اقامه پس از بازگشت و در مسير رفت و برگشت بايد نماز را تمام بخواند. 118(ر.م 1351)

حالت ششم: فاصله محل اقامه تا مقصد، كمتر از چهار فرسخ است، و شخص تصميم دارد بعد از دو سه روز به محل اقامه باز گردد، ولى مردد است كه بعد از بازگشت، ده روز در آن جا بماند يا نه، يا آن كه از ده روز ماندن در آن جا و مسافرت از آن جا، غافل است، در اين حالت نيز مثل حالت پنجم، در تمام مراحل، بايد نماز را تمام بخواند. 119(ر.م 1351)

مسأله 17 - اگر مسافر در جايى از بيابان، كوه، جنگل و... كه محدوده خاصى ندارد - قصد اقامه كرد ،لازم نيست خود را در آن نقطه قصد اقامه محبوس كند، بلكه تا حدودى از اطراف آن جا كه عرفاً از وحدت محل خارج نشود (مثلاً يكى دو كيلومترى) جزء محل اقامه محسوب مى‏شود لذا در تمام آن محدوده، نمازش تمام است. 120(ع.م 9)

مسأله 18 - مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلى بماند، اگر بيشتر از ده روز در آن جا بماند، تا وقتى سفر جديدى شروع نكرده، بايد نماز را تمام بخواند و لازم نيست قصد ماندن ده روز ديگر بكند. 121(ع.م 22)

مثال: مسافرى، تصميم دارد ده روز در اهواز بماند، از اين رو نماز را تمام مى‏خواند. حال اگر بعد از ده روز، تصميم گرفت دو روز ديگر نيز بماند، در اين دو روز هم بايد نماز را تمام بخواند.

مسأله 19 - مسافرى كه قصد كرده ده روز در محلى بماند، بايد روزه واجب (مثل روزه ماه مبارك رمضان) را بگيرد و مى‏تواند روزه مستحبى را هم به جا آورد و نماز جمعه و نافله ظهر، عصر * و عشا را هم بخواند. 122 (ر.م 1348)

خلاصه

1- اگر مسافر، بخواهد حداقل ده روز در يك محل توقف كند، مى‏گويند در آن جا قصد اقامه كرده است .

2- مسافرى كه در يك محل قصد اقامه كرده، بايد نماز را تمام بخواند و روزه واجب را به جا آورد.

3- قصد اقامه بايد در يك محل باشد و در دو محل هر چند به هم چسبيده، نمى‏توان قصد اقامه كرد.

4- در بلاد كبيره، فقط در يك محله از محلات شهر بايد قصد اقامه كرد .

5- اگر مسافر در محلى بخواهد قصد اقامه كند، در صورتى كه احتمال عقلايى مى‏دهد قبل از ده روز آن جا را ترك مى‏نمايد، اقامه تحقق پيدا نكرده و نمازش شكسته خواهد بود .

6- قصد اقامه مشروط به تحقق يك چيز غير يقينى، درست نيست و در اين صورت نماز شكسته خواهد بود.

7- اگر مسافر در محلى قصد اقامه كند مى‏تواند به اطراف آن شهر تامحدوده كمتر از حد ترخص رفت و آمد نمايد .

8- اگر مسافر هنگام قصد اقامه، تصميم داشته باشد در اثناى ده روز هر چند يك بار آن هم به مدت چند دقيقه - به چهار فرسخى (يا بيشتر) برود، اقامه تحقق پيدا نمى‏كند وبايد نماز را شكسته بخواند.

9- اگر مسافر، هنگام قصد اقامه، تصميم داشته باشد در مدت اقامه، يك بار به مدت يكى دو ساعت، به حد ترخص يا فراتر از آن برود، در اين صورت اقامه تحقق پيدا كرده و نمازش تمام است، ولى بيشتر از اين مدت، مانع تحقق اقامه است .

10- اقامه با دو چيز تحقق پيدا مى‏كند:

الف - قصد اقامه و خواندن يك نماز چهار ركعتى .

ب - قصداقامه وده روز توقف متوالى در يك محل .

11 - پس از تحقق اقامه، انصراف از اقامه يا ترديد در آن، اثرى ندارد و نماز تمام است. هم چنين، پس از تحقق اقامه، خارج شدن از حد ترخص - هر چند بطور مكرر و مدت طولانى - اشكالى ندارد و نماز تمام است .

12- قبل از تحقق اقامه، انصراف از اقامه يا ترديد در آن، قصد اقامه را منتفى مى‏كند. بنابراين، بايد نمازهاى خود را شكسته بخواند.

13- پس از انصراف از اقامه، اگر شك كند كه قبل از انصراف، نماز چهار ركعتى خواند، يا نه، بايد نمازهاى خود را شكسته بخواند.

14- انصراف از اقامه، قاطع اقامه است، نه كاشف از عدم تحقق اقامه .