تشيع در جبل عامل تاريخى ديرينه دارد و آغاز اين نوع بينش به نيمه اول از نخستين قرن هجرى مىرسد كه شيعيان مخلصى چون سلمان فارسى، عمار ياسر و ابوذر غفارى در آن سرزمين به ترويج تشيع علوى و اسلام همت گماردند و شايد بازدهى تبليغى ابوذر در دوران تبعيد وى در آن ديار بيش از ديگر ياران حضرت على(ع) باشد.
سفرنامه نويسانى به سان ناصر خسرو در قرن چهارم هجرى و بعد از آن از وجود شيعه در اين سرزمين اطلاع دادهاند و در برخى از رسالات فقهاى شيعه - كه در حوزه علميه بغداد اسكان داشتند - جواب سؤالاتى را مىيابيم كه از سوى مردم صيدا و طرابلس و ... مىباشد.
بدين ترتيب سابقه تشيع در جبل عامل از قرن اول هجرى تا عصر ما امتداد داشته و از ميان شيعيان آن عالمان پرهيزكار بسيارى باليده و جهان تشيع را نورافشانى كرده استشيخ حر عاملى در كتاب «امل الامل فى علما جبل عامل» نام صدها دانشمند شيعى را گردآورده و برخى ديگر با افزودن دهها نام ديگر به تكميل آن پرداختهاند.
نخستين دوره از ادوار حوزه جبل عامل از قرن اول تا قرن هفتم هجرى را شامل مىشود كه با نشر تشيع از سوى ابوذر غفارى آغاز و با پيدايى دانشمندان شيعه ادامه يافت. تاسيس «بيت الحكمة» در طرابلس به اين دوره برمىگردد كه در كنار آن كتابخانهاى نيز داير بود و ابو العلاء معرى (449ه. - 1057م.) يكى از زوار اين كتابخانه محسوب مىگردد.
در اين دوره علماى جبل عامل با فقهاى اماميه عراق تبادل فرهنگى داشتهاند و رسالاتى در اين دوره نگارش يافتهاست كه مى توان به رسائل شريف مرتضى (436ه. - 1045م.)به مردم طرابلس اشاره نمود و يا از اقامت ابو الفتح كراجكى (449 ه. - 1057م.)در اين شهر ياد كرد.
حوزه علميه نجف و ديگر حوزههاى عراق به موجب تقدس مكانى و حضور متفكرانى كه از دانشمندان اصولى حمايت مىكردند باعث هجرت علماى جبل عامل به اين ديار شدهاست.
اين دوره كه از قرن هشتم تا يازدهم را شامل مىگردد و از پرتحركترين دورههاى حوزه علميه جبل عامل است با وجود شخصيتهاى علمى و فقهى بسان شهيد اول، شهيد ثانى و محقق كركى و گسيل دانشمندانى به ايران در پى نشر تشيع، گوى سبقت را از تمامى حوزههاى علميه شيعه ربوده است.
شمس الدين محمد بن مكى جبل عاملى معروف به «شهيد اول» (734 - 786ق.) از مفاخر علماى شيعه است كه در قريه «جزين» جبل عامل تولد يافت و از پدر دانشمند خويش جمال الدين مكى و شيخ اسد الدين صائغ جزينى علوم اسلامى را فراگرفت و به سال 750 هجرى زمانى كه شانزده ساله بود به عراق رفت و وارد حوزه علميه حله گرديد و از محضر «فخر المحققين» (فرزند علامه حلى) و برخى ديگر بهره برد و پس از پنجسال اقامت در حله از شهرهاى كربلا، نجف و بغداد و كوفه نيز ديدن كرد و به دريافت اجازه نايل گشت و در سال 755 از عراق خارج شد وى كه خود را از حوزه عراق مستغنى يافت به ديدار دانشمندان شيعه و سنى در مصر و فلسطين و سوريه و حجاز پرداخت و از آنان نيز اجازه نامههايى روايى دريافت داشت. شهيد اول داراى آثار و تاليفات مهم و زيادى است كه اللمعة الدمشقيه از آن جمله است اين كتاب پس از مدتى به كوشش هموطن دانشمند وى زينالدين على بن احمد عاملى جبعى(911 - 966 ق.) كه او نيز به شهادت رسيد شرح شد و اين دو اثر نفيس از دو فقيه شهيد كتاب درسى حوزههاى علميه شيعه تا زمان ماست. شهيد ثانى از بزرگ دانشمندانى است كه در تاريخ شيعه درخشيده و كتب وى در علوم مختلف راهگشاى محققان معارف الهى بودهاست.
از نكاتى كه در اين دوره مطرح است طرح انديشه اصولى درحوزههاى علميه ايران از سوى دانشمندان جبل عامل است برخى اصولا دانشمندان جبل عامل را مروجان انديشه اصولى و مبتكران اين علم دانستهاند و اگر آنها را مبتكر در اين علم ندانيم لااقل بايد مروج انديشه اصولى دانست چنانكه با تدوين كتب اصولى و روى كار آوردن اصطلاحات جديد از پيشتازان علم اصول فقه به شمار مىروند.
- تعليقات بر شروح «متعلق به نهجالبلاغه» از محقق حلى شهيد ثانى - معالم الدين تاليف حسن بن شهيد ثانى - زبدة الاصول تاليف شيخ بهائى از جمله تاليفات علماى جبل عامل در علم اصول است.
همچنين در علم فقه به تاليف دايرة المعارفهاى كامل فقهى يا مباحث موضوعى مهم پرداختند كه از كتب تدوين شده به موارد زير اشاره مىشود: - المسالك نوشته شهيد ثانى - المدارك از محمد بن على الموسوى سبط الشهيد الثانى - جامع المقاصد از شيخ على بن عبد العالى الكركى - الروضة البهية از شهيد ثانى - اللمعة الدمشقيه از شهيد اول - كتاب القواعد از شهيد اول
البته فعاليتهاى علمى آنان در علوم ديگر نيز نبايد ناديده گرفته شود چرا كه علماى جبل عامل در حديث و تفسير علوم ادبى و .... نيز تاليفاتى از خود برجاى نهادهاند كتب حديثى آنان عبارتند از: - الحبل المتين فى احكام الدين تاليف شيخ بهايى - مشرق الشمسين و مطلع النيرين شيخ بهايى - منتقى الجمان فى معرفة الاحاديث الصحاح الاحسان از الحسن بن الشهيد الثانىو اين حركت علمى علماى جبل در احايث فقهى خلاصه نمىشد بلكه اصول اعتقادى و اخلاقى را هم شامل مىشد لذا دانشمندان عاملى دهها اثر تحت عنوان«الاربعون حديثا» دارند كه احاديث اخلاقى و اعتقادى را خود جاىداده و چهل حديثشهيد اول يكى از آنهاست.
اين دوره از حوزه جبل عامل از قرن دوازدهم تا عصر حاضر را شامل است در اين دوره حركت علمى همچنان ادامه يافت ليكن از تحرك آن كاسته شد و اكثر دانشمندان و دانشپژوهان براى تكميل علوم خويش ايران و عراق و حوزههاى علميه قم و نجف اشرف برگزيدند با توجه به اينكه در جبل عامل هنوز دانشمندان فرزانهاى هستند كه مىتوانند به تدرس خارج فقه و اصول و تفسير و حديث بپردازند و در حقيقت علماى آن سامان را با روشنگرىهاى خويش امت اسلامى را عليه صهيونيسم و استكبار جهانى برمىانگيزند و خط تدافعى اسلام را قوت مىبخشند.
از دانشمندان حوزه علميه جبل عامل در اين دوره مىتوان به افراد زير اشاره كرد: - آيت الله شرف الدين عاملى - آيت الله سيد محسن امين - امام موسى صدر - علامه سيد محمد حسين فضل الله - محمد جواد مغنيه - محمد مهدى شمس الدين - شهيد بزرگوار شيخ راغب حرب - شهيد بزرگوار سيد عباس موسوى