سلسله جليله روحانيت اصيل و آگاه در طول تاريخ پرفراز و نشيب اسلام هاديان و ساربانان امينى براى امت اسلامى بودند و هستند. همواره در هدايت علمى و معنوى جوامع مسلمين نقش بسزايى دارند حكما، عرفا، هركدام به نوعى در حفظ و حراست اسلام محمدى - صلى الله عليه و آله و سلم - كوشيدند وبه دور از هياهوى روزگار و بعضا درنهايت گمنامى سر در نقاب خاك كشيدند. در واقع اگر نبود اين سازمان عظيم دينى و ملى معلوم نبود كه سرنوشت اسلام چه مىشد و چگونه قوانين حيات بخش آن در رگ و ريشه امت اسلامى جريان پيدا مىكرد به هر حال سازمان روحانيت احناف ايران نيز مستثنا از بدنه بزرگ اين كاروان نيست و همواره اين جامعه سخت كوش حافظ و نگهبان باورهاى دينى خود و ملت همسوى خود بودند، تا جايى كه امروزه در جهان اسلام بيشترين جمعيت امت اسلامى را تشكيل مىدهند و عدهاى از همين امت اسلامى كه پيروانان امام ابوحنيفه هستند در ايران (بلوچستان، تركمن صحرا، جنوب خراسان) مستقرند و روحانيت آن سازمان حافظ شريعت و طريقت آن امت اسلامى است.
تركيب و سازمان حوزهها در اين مناطق نوعا در چهارچوب مدارس علوم دينى در شهرها و روستاها شكل مىگيرد و طلاب علوم دينى بايد در اين مدارس داخل و با تمام علوم دينى مرسوم و معمول از آن خارج شوند. و بيشتر مدارس بطور شبانه روزى اداره مىشوند و هزينه تحصيل آنها نيز از طرف مدرسه و يا موقوفات مربوط تامين مىگردد.
طلاب بايد چهار مرحله (ابتدايى، متوسطه، سطح، عالى) در اين مدارس طى كنند و در اين مراحل كتبى را كه معين شده آموزش داده مىشوند.
اما عناوينى كه در اين جامعه به روحانيت داده مىشود بدين قرار است: كسانيكه مراحل چهارگانه تحصيل را به اتمام نرسانند با عنوان «ملا» شناخته مىشوند و اين عده با آموختن مقدارى از علوم مانند قرآن، مختصرى فقه و اصول و غيره در روستايى در حد توان خود به انجام وظيفه دينى مشغول مىشوند واز طرفى كسانيكه تمام مراحل چهارگانه را پشتسر بگذارند با عنوان «مولوى» شناخته شده كه اكثر طلاب منطقه بلوچستان همين عنوان را دارند و در منطقه تركن صحرا (آخوند) به جاى «مولوى» بكار برده مىشود.
بعد از اين مرحله عدهاى كه توانايى علمى دارند و به تحصيل و تدريس و تحقيق ادامه مىدهند و در درجه بالايى از علميت قرار مىگيرند. به «مولانا» ملقب مىشوند و اگر كسى بالاتر از اين مراحل را پيمود به عنوان «مفتى» معنون مىشوند. و از همين روست كه نسفى صاحب عقايد نسفى «مفتى الثقلين» مىگويند و اين تقريبا بالاترين مقامى است كه در اين سازمان به كاربرده مىشود و اما عنوان ديگرى هم در اين مناطق معمول و مرسوم استبنام «شيخ الحديث» و اين عنوان به آن دسته از علمايى اطلاق مىشود كه در علم الدرايه و حديث مهارت داشته باشند. سال تحصيلى در اين مناطق ازاواخر ماه شوال شروع و اواخر ماه رجب به پايان مىرسد. و ماههاى شعبان و رمضان از تعطيلات سال محسوب مىگردد. و نوع اين مدارس بر همان سنتسابق منطقه زير نظر يك روحانى به عنوان مدير مدرسه با تعدادى از مدرسين اداره مىشود و نوعا مدارس بلوچستان متاثر از برنامههاى درسى پاكستان و تركمن صحرا از برنامهها و سنتبخارا به دليل اشتراك زبانى و قومى با آن مناطق پيروى مىكنند و واحد مدارس دفتر نماينده ولى فقيه در منطقه نيز بر بعضى از مدارس نظارتى دارند و كارهايى از قبيل كارت معافيت تحصيلى و امتحانات، و ديگر مشكلات ادارى طلاب منطقه سر و سامان مىدهند. (1)
پىنوشت:
1- در تهيه اين مختصر از راهنمايىها جناب مولوى اسحاق مدنى مشاور رئيس جمهور وقتحضرت آيت الله هاشمى در امور اهل سنت و جناب مولوى عبد الصمد ساداتى مدرس مدرسه دارالعلوم سراوان بهره بردم.