مذهب و جهانى شدن‏

فرايند جهانى شدن، يكى از بنيادى‏ترين انقلاب‏هايى است كه جهان تا كنون به خود ديده است. اين انقلاب نيز همچون ساير انقلاب‏ها، سنت‏شكن و ويران‏گر امنيت و هويت ملت‏هاست. بى‏ترديد ملت‏ها نيز در برابر اين ويران‏گرى‏ها آرام نمى‏نشينند و واكنشى از خود نشان مى‏دهند. حال مى‏پرسيم پاسخ روزگار ما به اين انقلاب و ناامنى‏هاى حاصل از آن چگونه خواهد بود؟ آيا اين پاسخ، چهره‏اى مذهبى خواهد داشت يا يك پاسخ ايدئولوژيك و غير مذهبى خواهد بود؟

متن

در مورد نقش مذهب در فرايند جهانى شدن، از سه موضع مى‏توان سخن گفت:

1. موضع مدرنيستى:

در ساده‏ترين برداشت از اين نگرش، جريان روشن‏گرى و دنياگرايى، به گونه‏اى فزاينده، از نخبگان و فرهيختگان به افراد ديگر، و از مركز جامعه به پيرامون آن گسترش مى‏يابد. اگر قرار باشد كه هر گونه جماعت، مذهبى بر جاى بماند، آن جماعت، متشكل از افراد حاشيه‏اى (از نظر جغرافيايى، اقتصادى يا قومى) خواهد بود. جماعات مذهبى را مى‏توان به فسيل‏هاى اجتماعى تشبيه نمود. البته گاه ممكن است تنش‏هايى ميان اين فسيل‏ها با يكديگر و يا با روشنفكران و ديگر گروه‏هاى جامعه به وجود آيد؛ اما سرانجام موج دنياگرايى كه اينك با تأثيرپذيرى از فرايند جهانى شدن به سرعت اوج مى‏گيرد، اين فسيل‏ها و ستيزه‏هايشان را فرو خواهد شست.

2. چشم‏انداز پسامدرنيستى:

هسته ارزش‏هاى پسامدرنيسم، «فردگرايى ابرازگر و بى‏پرواست». اين نگرش، مشتاقانه در انتظار نابودى مذاهب سنتى است و چنين انتظار دارد كه فرايند جهانى شدن سرانجام با فرسودن و درهم شكستن همه ساختارهاى سنتى، محلى و ملى، پيروزى جهانى فردگرايى ابرازگر را به ارمغان خواهد آورد.

3. چشم‏انداز پيشامدرنيستى:

از موضع نگرش پيشامدرنيستى، بسيارى از ايدئولوژى‏هاى بزرگ دنيانگر مدرن تا دهه‏هاى 80 - 1970 آشكارا به شكست انجاميده‏اند. همه آنها ايدئولوژى‏ها، يا حتى ستايش‏گرى‏هايى براى بزرگ‏نمايى آن دولت‏ها بودند. اما هنگامى كه ناكارآمدى آن ايدئولوژى‏ها نمايان شد، جنبش اپوزيسيون واقعاً كارآمد، نه از بخش‏هاى غير مذهبى جامعه از قبيل روشنفكران، متخصصان و مديران، بلكه تنها از ميان معتقدان مذهبى سر برآورد. پس بايد اين حقيقت را پذيرفت كه حتى اگر روند جهانى شدن، دنياگرايى بيشترى را به دنبال داشته باشد، با اين حال در كوتاه مدت، جهان‏بينى همگانى و فراگيرى را به همراه نخواهد آورد.