گامى در مسير خودسازى

نويسنده: دكتر مرتضى آقا تهرانى

صورت برزخى عجب

اگر ديده بينا و چشمى بيدار داشته باشيم در همين سراى مى‏توان باطن اعمال خوب و بد را آنگونه كه هست نظاره كرد. اين ديدار به گونه‏اى است كه كار زشت، خود نشان مى‏دهد كه چگونه به انسان قيافه‏اى ديگر مى‏دهد و او را از حالت انسانى خارج مى‏كند.

اگر اينگونه چشم و ديده نداشته باشيم كه معمولا انسانها اينگونه‏اند، در نهايت بعد از مرگ چون رهسپار سراى آخرت و يا برزخ شديم ديده‏اى بينا خواهيم يافت و آنگونه كه هستيم خود را مى‏بينيم. در قرآن به اين نكته جدى اشارتى آمده است كه: «فكشفنا عنك عطائك فبصرك اليوم حديد». [1] حين كوچ كردن از اين دنيا به دنياى ديگر (برزخ) چشم تو بيدار و تيز خواهد شد در نتيجه پرده و حجابى را كه خود بر چشم خويش آويخته‏اى كنار زده مى‏شود.

سومين راهى كه براى يافت حقيقت رفتار اخلاقى و يا نيات فاسد و صحيح سراغ داريم آيات قرآنى و روايات است كه از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و يا يكى از ائمه معصومين عليهم السلام رسيده است. در اين گفتار براى اين كه بدانيم كه شكل برزخى عجب در حقيقت چگونه است به روايتى از نبى‏اكرم اسلام صلى الله عليه و آله در آن اميرالمؤمنين عليه السلام را سفارشاتى كرده‏اند اشاره‏اى خواهيم كرد: «ولا وحده اوحش من العجب». [2] هيچ تنهايى از عجب وحشتناك‏تر نيست. نظر به اين است كه عجب تنهايى وحشتناكى است كه آن كه به اين بيمارى مبتلا شده را زير شكنجه غربت سخت خود خرد مى‏كند.

جالب توجه اين كه از نظر روانشناسى هم حقيقت همين است. هر كه مبتلا به ناز و دلال گردد و به دارايى مال و ثروت، زيبايى، اخلاق خوب و فصاحت و بلاغت و... خود ببالد در واقع با اين ناز و كرشمه خود را تنها مى‏كند و ديگران به راحتى از او گسسته و جدا مى‏شوند او بى‏يار و ياور مانده و كمتر كسى مايل است كه چنين شخصى را تحمل كند.

حضرت امام خمينى قدس سره از همين حديث براى اثبات تجسم جسمانى عجب بهره برده‏اند و مى‏فرمايند كه: صورت اين سرور در برزخ و ما بعدالموت، وحشت و هولناكى سخت است كه هيچ وحشتى، شبيه آن نيست. [3]

در واقع امام خمينى به وحشت و هولناكى بيشتر توجه فرموده‏اند. در حالى كه وحدت و تنهايى وحشتناك صورت برزخى عجب است چنانچه از لحن روايت پيداست نه وحشت و هولناكى سخت كه امام خمينى قدس سره استنباط فرموده‏اند.

توجه به آثار يك رذيله اخلاقى ازاين جهت حائز اهميت است كه با دانستن آن بهتر مى‏توان درك خطر آن كرد و به تربيت نفس پرداخت. در اين بخش به بعضى از آثار عجب نظرى گذرا خواهيم داشت گو اين كه بحث گذشته كه صورت برزخى عجب بود خود مى‏تواند زير مجموعه مفاسد و آثار عجب باشد.

1. عجب موجب نابودى ايمان و اعمال صالح انسانى است. در حديثى قدسى اينگونه آمده است كه خداوند به حضرت داود نبى عليه السلام فرمود: اى داود! كنجكاوان را مژده ده! و صديقان (راستينان) را بترسان و برحذر دار! داود به خداوند عرض كرد: چگونه؟ خداى تعالى فرمود: مژده و بشارت ده اهل گناه را كه من توبه پذيرم و از گناه در مى‏گذرم. ولى به صديقان بگو: مبادا به اعمال خويش بنازند! چه اين كه بنده‏اى نيست كه پاى حساب آيد (و مبتلا به اين بيمارى باشد) مگر اين‏كه هلاك خواهد شد.

2. عجب از گناه بدتر است. از امام صادق عليه السلام روايت شده‏ [4] كه «خداوند خود مى‏داند كه براى مؤمن گناه از عجب بهتر است چرا كه اگر غير از اين بود هرگز مؤمنى به گناه آلوده نمى‏شد».[5]

با اين كه گناه خود عامل دورى از قرب خداوندى است ولى چرا بايد مؤمن در اصلاح نفس خود نكوشد كه از بدترين وسيله ممكن براى حفظ او خداوند بهره گيرد؟! آيا اين حديث گوياى اين نيست كه عجب از گناه كوبنده‏تر براى مؤمن و سالك الى الله است؟!

3. عجب عامل نابودى و هلاكت است: در گفتارى از جناب رسول گرامى صلى الله عليه و آله نقل شده كه عجب از مهلكات دانسته‏اند.

امام على عليه السلام هم فرموده‏اند «من دخله العجب، هلك». [6] هر كه (ناز و دلال) عجب ورزد نابود شود. بيان امام به گونه‏اى است كه از آثار وجود عجب هلاك است. اين اثر تكوينى را نبايد كم انگاشت.

4. باعث تسلط شيطان است: روايت شده است كه جناب موسى‏بن عمران (على نبينا و آله و عليه السلام) از شيطان پرسيدند كه كدام گناه است كه اگر انسان به آن آلوده گردد تو بر او مسلط و چيره مى‏شود؟ شيطان در پاسخ گفت: هرگاه كسى كارى خوب انجام دهد و آن را بزرگ شمارد و به ناز و دلال افتد و يا كار زشتى را انجام دهد و آن رفتار بد در نظرش كوچك جلوه كند، در اين دو موقعيت است كه من به او چيره مى‏گردم. [7]

5. موجب عدم قبولى ساير اعمال است. مرحوم شيخ صدوق كه يكى از بزرگ‏ترين محدثين شيعه است در كتاب خصال روايتى از امام صادق عليه السلام نقل كرده‏اند كه آن حضرت فرموده‏اند: شيطان گويد اگر من در سه چيز بر فرزند آدم چيره و غالب گردم ديگر هيچ باكى ندارم كه او چه مى‏كند. زيرا كه ساير اعمال او هرگز پذيرفته درگاه خداوندى نيست. يكى از آن‏ها اين كه: عمل خود را بسيار بداند و گناه خويش را فراموش كند و عجب (ناز و دلال و به خود باليدن) در او راه يابد. [8]

6. انسان را از خودسازى و اصلاح نفس باز مى‏دارد: اگر اين بيمارى در دل ريشه كرد و انسان بر اين باور باشد كه اعمالش خوب است و بايد از او تقدير گردد در اين صورت او كى به فكر اصلاح خويش خواهد افتاد؟! كسى به دنبال خودسازى مى‏رود كه بر اين باور باشد كه مشكلى دارد.

بعيد نيست گفته شود كه اين بيمارى از همه انواع و آثار گذشته بدتر است. چون عجب او موجب شده كه او خود را از ديگران برتر بداند و بپندارد كه مشكلى ندارد. هرگز چنين كسى به طبيب نفس مراجعه‏اى نخواهد داشت بلكه اگر به او گفته شود تو بيمار هستى حتما با ناباورى طرف را مخاطب قرار داده كه اين مشكل شماست نه مشكل من.

7. شخصى كه به عجب مبتلا شد بر خود اعتماد يافته و خود را از حقتعالى بى‏نياز مى‏بيند: او مى‏پندارد خداوند بايد مزد او را پرداخته و از او تشكر هم بكند و حتى گاه به خيال باطل مى‏گويد اگر تو اى خدا به عدل خويش رفتار كنى همين مرا بس است. وقتى باور بر روح او مسلط شد ديگر جاى التجاء، توبه، انابه، استغفار و بازگشت به سوى خداوند براى او مطرح نخواهد بود.

8. بندگان ديگر خداوند را به حقارت مى‏نگرد. انسان معجب چون پنداشته كه اعمال او از همه بهتر است ديگر اعمال ديگران را چيزى نمى‏بيند بلكه خود را محور رفتار صحيح دانسته و گويا همه طلبكار است.

9. موجب ريا است: اگر شخص بر اين باور بود كه كارى نكرده و يا اگر عملى از او سر زده آن را چيزى نداند در اين صورت دليلى ندارد كه كار خود را به ديگران نشان دهد. ولى آن كس كه كارش را نيك پنداشته و خيال مى‏كند كه دسته گلى به آب داده است در صدد است كه عمل خود را به اين و آن نشان دهد و در برابر جمع فرياد برآورد كه اين كار من است.

توجه بايد داشت كه تمام مفاسدى كه براى ريا در بحث قبل گذشت‏بر عجب و شخصى كه كارش را بزرگ ديده خواهد بود.

10. باعث كبر است: گويا به خود و رفتار و اعمال خود نازيدن در همه گناهان سر مى‏كند و به هر لانه فسادى آتشى ديگر مى‏افروزد. تكبر خود براى بى‏ايمانى انسانى كافى است كه خود ميوه‏اى فاسد از عجب است. در فرصت‏هاى آينده درباره كبر بحثى انشاء الله خواهيم داشت.