در آستان امامان عليهم السلام

سيد احمد خاتمي

اشاره:

مدتى نسبتا طولانى اين افتخار را داشتم كه بر سر سفره روحبخش سيره علوى بوديم و مولا عنايت كرد توانستيم در حد توان اندكمان از اين سفره لذيذ بهره مند شويم.

اينك با پايان يافتن آن سلسله مباحث، بحثى جديد پيش رو داريم كه عنوان آن «در آستان امامان عليهم السلام» مى‏باشد. در اين مباحث برآنيم تا با الهام از زيارت جامع، ارزشمند و پرمحتواى جامعه، خوشه‏اى از درخت پربار معرفت امامان(ع) برچينيم.

«معرفت امامان» يك وظيفه حتمى و ترديدناپذير هر دين باور است و بى‏ترديد در اين باب متنى كامل تر از زيارت جامعه نيست، در اين زيارت به بيش از دويست و پنجاه ويژگى از ويژگيهاى امامان(ع) اشاره شده است.

مباحثى كه پيش روى شماست تقريرى فشرده از سلسله دروسى است كه در سال جارى (1380) روزهاى پنجشنبه در مدرسه فيضيه قم در محضر طلاب حوزه علميه قم داشته‏ام و هم چنان ادامه دارد اين مباحث توسط برادر عزيز جناب ثقه الاسلام حسين پسنديده تدوين شده است.

اميد كه اين برگ سبز شايسته تقديم به محضر عاشقان ولايت باشد. انشإ الله.

امامت از ديدگاه شيعه، اصلى است پيوند خورده با نبوت كه تداوم وجودى نبوت در آن تجسم يافته است. مكتب اسلام خاتم الاديان است و پيامبر آن خاتم‏النبيين و تضمين كننده اين خاتميت، مسإله امامت است كه همچنان تداوم بخش راه نبوت است.

براين اساس بايد به اين اصل كه اصل كاربردى در ديدگاه ماست، بهإ ويژه داده شود. تإكيد فراوانى كه در روايات در باب امام شناسى وارد شده است، از اين رهگذر است، كه اشاره به برخى از آنها مفيد است.

از يكى از صادقين عليهما السلام نقل شده است كه فرمود: «لايكون العبد مومنا حتى يعرف الله و رسوله و الائمه كلهم و امام زمانه، و يرد اليه و يسلم له، ثم قال: كيف يعرف الاخر و هو يجهل الاول؟!». [1] بنده مومن نخواهد شد مگر آن كه خدا و رسولش و همه ائمه و امام زمانش را بشناسد و در امورش به امام زمان(عج) رجوع كند و تسليمش باشد، سپس فرمود: چگونه ممكن است كسى امام خود را كه امام زمان اوست بشناسد و امام اول را نشناسد (از اين جهت همه امامان را بايد شناخت)

شناخت امامان هم به دو صورت است:

1. يكى شناخت شناسنامه‏اى، كه عبارت است از اطلاعاتى از قبيل: نام امام، نام پدر، همسر يا همسران، عدد اولاد، تاريخ ولادت، تاريخ شهادت و... اين معرفت مفيد است ولى نجات بخش نيست.

2. ديگرى معرفت نجات بخش است كه از دو قسمت تشكيل شده است:

الف: شناخت جايگاه امامان عندالله و نقش آنان در جهان هستى.

ب: شناخت سيره اهل بيت عليهم السلام.

بحث ما در اين مجال درباره قسمت اول اين معرفت است كه امامان و جايگاه والاى آنان را بشناسيم و در اين راستا بايد خود اهل بيت جايگاهشان را بيان كنند، چرا كه بهترين معرف آنان كسى جز خودشان نيست. آنچنان كه در باب معرفت خداوند هم بهترين معرفت، معرفتى است كه از ناحيه خود او باشد، فلذا در دعاى شريف ابوحمزه ثمالى اين گونه بيان كرده است: «بك عرفتك و إنت دللتنى عليك و دعوتنى اليك» از راه خودت تو را شناختم و تو مرا به خودت راهنمايى كردى و به سوى خودت خواندى.

براى تإمين اين هدف زيارت شريف جامعه جايگاهى ويژه و والا داشته و مى‏توان گفت كه بهترين و جامع‏ترين متن امام شناسى است.

اين متن از امام هادى(ع) روايت شده است. از آنجا كه اين متن به عنوان زيارت جامعه است، ابتدا بحثى پيرامون زيارت تقديم مى كنيم سپس به شرح متن آن مى‏پردازيم.

معناى زيارت، آنچنان كه از مجموع آيات و روايات استفاده مى‏شود، اين است كه زيارت ارتباط روح هاست، همانطور كه لقإ ارتباط جسم‏هاست. ممكن است چنين معنايى از لغت «زيارت» استفاده نشود ولى استعمال زيارت به خصوص در لسان پيامبر(ص) و امامان(ع) در اين معناست.

مهم‏ترين قرينه در اين رابطه زيارات از راه دور براى ائمه(ع) است و زيارت از راه دور چيزى جز ارتباط روحى نيست. بنابراين تعريف جامع از زيارت اينكه: زيارت عبارت است از ارتباط روحى با معصوم(ع).

آدابى هم كه نقل شده گامى است براى ايجاد اين ارتباط. اينكه گفته شده قبل از زيارت، وضو وغسل انجام دهيد، سخن از طهارت جسم و روح است، اينكه گفته شده با آرامش و وقار به زيارت برويد، در جهت زمينه سازى ارتباط روحى با معصومين سلام الله عليهم اجمعين است.

اگر آن مبانى شناخته شود زيارت تإثير فزون ترى خواهد گذاشت و زائر با بصيرت بيشترى به زيارت محبوب خود خواهد پرداخت.

الف: اولين و اساسى‏ترين مبناى زيارت: عشق به خداوند است. اين كه اين همه انسان‏ها در جهان آمده‏اند و رفته‏اند، ولى تنها تعداد معدودى مورد توجه، محبت و عشق قلب‏هاى سليم قرار گرفته‏اند، نشإت گرفته از عشق اينان به خداوند است چرا كه حب محبوب و محب خدا، حب خداست. اينكه عشق به پيامبر(ص) و ائمه(ع) قلعه دلها را تسخير كرده و دلهاى عاشق به گردشان طواف مى‏كنند همين جهت است، چرا كه اينها عباد صالح خدا بودند. عشق به پيامبرى كه بنده اوست «إشهد ان محمدا عبده و رسوله»، عشق به اميرالمومنين على بن ابى طالب(ع) كه در عزت و سرافرازيش همين بس كه بنده اوست «الهى كفى بى عزا إن إكون لك عبدا».

اولين مبناى زيارت: عشق به خداست و بدون آن زيارت بى معناست و از حد سياحت فراتر نمى رود. فلذا عاشق خداست كه هر ساله رنج سفر به بارگاه ملكوتى امام رضا(ع) را هموار مى كند و هر دم در شوق زيارت حرمين و عتبات عاليات مى سوزد، ولى آن كس كه سياحت مى كند اين مكان‏ها برايش يك بار جاذبه دارد و بس. اما زائران آستان مقدس امامان پيوسته به ياد آنها بوده و آرزوى زيارت تربت پاكشان را دارند.

ب: دومين مبناى زيارت: ابراز مودت به اهل بيت است كه مزد رسالت است: «قل لا اسالكم عليه اجرا الا الموده فى القربى». [2] موده فى القربى مزد رسالت است و رفتن به زيارت اهل بيت در حقيقت ادإ اين دين است، دينى كه در قبال رسالت بر گردن مسلمانان است. جايگاه اين مودت قلب است. امر قلبى نمود و بروز مى‏خواهد و يكى از جلوه‏هاى نمود مودت زيارت است. در حقيقت كسى كه به زيارت آل الله مى رود، مودت قلبى خود را ابراز مى‏كند.

از ديگر جلوه‏هاى ابراز مودت، كه اشاره به آن خالى از لطف نيست، شاد بودن در شادى اهل بيت و محزون بودن در غم ايشان است.

از ديگر راههاى ابراز مودت، نامگذارى نام اهل بيت، بر فرزندان است. نامگذارى نشان از علاقه است لذا در بين طاغوتى‏ها، نام‏هاى طاغوتى بازار گرمى دارد. مثلا در آگهى‏هاى تسليت، گاهى امضا كنندگان همه داراى اسم‏هاى غربى هستند كه مى فهماند اين شخص حال و هواى ديگرى داشته است و گاهى هر چه هست، نام پيامبر(ص) و بچه‏هاى پيامبر(ع) است كه نشان دهنده ارادت اين شخص به اهل بيت است. از روايات استفاده مى‏شود كه اهل بيت دوست داشتند در هر خانه‏اى نام پيامبر و اهل بيت(ع) وجود داشته باشد. بعضى مى‏گويند اسم پدرم يا مادرم يا خواهرم يا برادرم چنان بوده و حال زيبا نيست كه نام پسرم را و يا دخترم را همين بگذارم، در حالى كه سيره امامان اينگونه نبوده است.

امام سجاد(ع) مى‏فرمايد: روزى در مدينه، مروان مرا ديد و پرسيد اسمت چيست؟

گفتم: على.

پرسيد نام برادرت چيست؟

گفتم: على.

پرسيد نام برادر ديگرت چيست؟.

گفتم: على!

مروان گفت: على و على، چرا همه را پدرت به اسم على نامگذارى كرده است؟!

سپس بخدمت پدر بزرگوارم (سيدالشهدا) رفتم و جريان را نقل كردم، كه پدرم فرمودند: واى بر مروان! اگر صد پسر براى من متولد شود، دوست دارم هيچ نامى جز على برايشان قرار ندهم. [3]

به هر حال مودت فى القربى مزد رسالت است و زيارت ادإ اين دين است.

ج: سومين مبناى زيارت: اعتقاد به حيات پيامبر(ص) و ائمه(ع) است. ما معتقديم امامان و پيامبر(ص) زنده اند و حياتى معنادارتر از حيات مادى دارند، وقتى شهدا زنده هستند «ولا تحسبن الذين قتلوا فى سبيل الله امواتا بل احيإ عند ربهم يرزقون». [4] پيامبر(ص) و حضرت صديقه طاهره سلام الله عليها و امامان معصوم عليهم السلام امام شهيدانند.

بعضى «بل احيإ عند ربهم يرزقون» را به معناى زنده يادى و زنده بودن خاطراتشان معنا كرده‏اند كه:

اين گرچه قابل انكار نيست، ولى حيات شهيدان فوق اين است، حياتى را كه قرآن مطرح مى‏كند حياتى واقعى‏تر از اين حيات مادى است. منتهى ما محبوس چهارچوبه طبيعتيم و آن حيات مافوق را نمى‏فهميم. به جهت همين اعتقاد است كه در اذن دخول ائمه(ع) مى گوئيم: «إشهد انك تسمع كلامى و ترد سلامى» شهادت مى‏دهم كه كلامم را مى‏شنوى و سلامم را پاسخ مى‏دهى.

اين ابراز اعتقاد به حيات ائمه(ع) است. لذا در روايات فراوان وارد شده است كه زيارت بعد از موت ائمه(ع) مانند زيارت زمان حيات است.

تإثير و نقش زيارت در زندگى فردى و اجتماعى را مى‏توان در سه حوزه تربيت، سياست و معرفت تبيين كرد.

تربيت نياز به دو ركن اساسى دارد:

1. برنامه.

2. الگو.

اين كه چگونه، با چه راهكارهايى و طبق چه الگويى يك نظام تربيتى داشته باشيم، قرآن و سنت، برنامه تربيتى را مطرح كرده‏اند و ائمه(ع) الگوى تربيتى اسلام هستند، و زيارت آنان باعث توجه به اين الگوهاست، البته هر كس به اندازه فهم خودش الگو مى‏گيرد.

يكى امام رضا(ع) را به عنوان ضامن آهو و امام رئوف مى‏شناسد و به همين اندازه براى او جنبه الگويى دارد، ديگرى نكات اخلاقى زندگى امام در نظرش پيوسته جلوه دارد، تواضع امام، گذشت امام، ساده زيستى امام و... ديگرى معارف امام رضا(ع) را مى‏فهمد و ديگرى به باور ولايت تكوينى ائمه(ع) مى‏رسد و... هر چه سطح معرفت بالاتر بيايد، الگو پررنگ‏تر مى‏شود.

آن اصل ثابتى كه در همه زيارت‏هاست، الگو بودن اهل بيت(ع) است. اگر بخواهيم يكجا تمام اخلاق اسلامى، رابطه درست با خدا، رابطه درست با مردم، رابطه درست با نفس و... را ببينيم، بايد اهل بيت را مد نظر گرفت، چرا كه آنچه خوبان همه دارند اين گلهاى جهان هستى به تنهايى دارند. پس زيارت در حقيقت يك كلاس اخلاق است.

زيارت، اعلان بيعت با آرمان امامان(ع) است. در كمتر زيارتى است كه مضامينى مانند اين مضامين نباشد: «انى سلم لمن سالمكم و حرب لمن حاربكم و ولى لمن والاكم و عدو لمن عاداكم». [5] قرينه نقش پررنگ سياسى زيارت امامان، برخورد خلفاى جبار با آن است. گنبد و بارگاه إبى عبدالله(ع) چه تإثيرى دارد كه متوكل مى گويد: تربت ابى عبدالله(ع) را ويران كنيد و شخم بزنيد؟! [6]

تإثيرش اين است كه هر كه به زيارت ابى عبدالله(ع) مى‏آيد سرتاپايش ضد ظلم و طغيان مى‏شود و تجسم ظلم و طغيان متوكل عباسى است، پس برخورد مى‏كند.

در تاريخ نقل شده است كه متوكل آوازه خوان‏هائى داشت كه مجالس عيش او را گرم مى‏كردند! يكبار پرسيد سرپرست آوازه خوان‏ها كجاست؟ گفتند: به زيارت سيدالشهدا رفته است.

گفت: عجب! در دستگاه ما و زيارت سيدالشهدا! آن هم سرپرست آوازه خوان‏ها!!

بلافاصله دستور مى‏دهد آن تربت را ويران كنند و هر كس به زيارت سيدالشهدا مى‏رود، او را به زندان انفرادى بيندازند.

بهترين راهى كه اهل بيت (ع) براى معرفت خودشان برگزيده‏اند، زيارت هاى مإثوره است.

زيارت‏هاى مإثوره را نبايد فقط به قصد ثواب خواند، گرچه ثواب فراوان دارد، بلكه بايد با اين ديد به زيارت نامه‏ها نگاه كرد كه اين‏ها (البته زيارتنامه‏هاى مإثوره) متون امام شناسى هستند.

زيارتنامه‏ها دو دسته هستند:

دسته اول: زيارت نامه‏هايى كه براساس كليات، توسط علما انشإ شده است.

صاحب جواهر(ره) در آخر بحث «حج»، كلياتى دارد كه هر كدام از اولياى خدا را خواستيد زيارت كنيد، به اين صورت زيارت كنيد.

براساس آن كليات، زيارتنامه‏هايى تهيه مى‏شود و غالب زيارت امزاده‏ها بجز اندكى اقتباس از آن است.

دسته دوم: زيارت‏هايى است كه خود ائمه(ع) انشإ كرده‏اند مانند: زيارت امين الله، زيارت عاشورا، زيارت اربعين و ديگر زيارت‏هاى معتبر.

فلذا براى معرفى نهضت سيدالشهدا(ع) هم، هيچ متنى جامع‏تر از زيارت نامه‏ها نيست.

جامع‏ترين متن حسين شناسى، همين زيارت عاشورا و زيارت اربعين است. با اين زيارات اهداف سيدالشهدا، دشمنان سيدالشهدا و دوستان سيدالشهدا را مى‏توان شناخت.

بنابراين زيارت و زيارتنامه‏ها كانون معرفت اهل بيت(ع) هستند و زيارت جامعه از كاملترين آنها است.

وهابيت به تبع «ابن تيميه» زيارت را شرك تلقى كرده‏اند و مى‏گويند كسى كه به زيارت پيامبران و امامان(ع) مى‏رود گويا آنها را مى‏پرستد و تعدادى روايات جعلى هم نقل كرده‏اند و از اين طريق قصدى جز اغواگرى ندارند.

پاسخ اجمالى اينكه، استدلال اينها بدين شكل است: زيارت پرستش است و پرستش غير خدا ممنوع و شرك است، پس زيارت ممنوع و شرك است، در حالى كه در مقدمه اول اين قياس مغالطه اى صورت گرفته و آن برابرى زيارت و پرستش است كه شيعه به هيچ نحوى به آن معتقد نيست. زيارت تنها ابراز عشق و علاقه است و حتى مورد تإكيد شخص پيامبر(ص) هم بوده است.

مرحوم علامه امينى در كتاب گرانقدر «الغدير»، 22 حديث از 186 كتاب و منبع اهل سنت، نقل مى كند كه پيامبر خود به زيارت ترغيب فرموده‏اند مانند:

عن عبدالله بن عمر مرفوعا عن النبى(ص): «من زار قبرى وجبت له شفاعتى». [7] هر كس قبرم را زيارت كند، شفاعتش بر من واجب مى‏شود.

عن ابى هريره مرفوعا عن النبى(ص): «من زارنى بعد موتى فكانما زارنى و اناحى و من زارنى كنت له شهيدا و شفيعا يوم القيامه». [8] آن كس كه بعد از مرگم مرا زيارت كند، آنچنان است كه در زمان حياتم مرا زيارت كرده است و آن كس كه مرا زيارت كند، من گواه و شفيع او در قيامت خواهم بود.

ايشان 42 گفتار هم از علماى اهل سنت، در باب مشروعيت زيارت نقل مى‏كند كه به 2 مورد اشاره مى‏شود:

قال القاضى عياض المالكى(المتوفى‏544): «و زياره قبره(ص) سنه مجمع عليها، و فضيله مرغب فيها». [9] قاضى عياض مالكى گفته است: زيارت قبر پيامبر(ص) سنتى است كه بر جوازش همه متفق بوده و فضيلتى مورد ترغيب است.

قال ابن هبيره (المتوفى 560): «اتفق المالك والشافعى و ابوحنيفه و احمد بن حنبل، على ان زياره النبى(ص) مستحبه». [10] ابن هبيره گفته است امامان فقهى اهل سنت مالك و شافعى و ابوحنيفه و احمدبن حنبل همه متفق‏اند كه زيارت پيامبر(ص) مستحب است.

پس از بيان اين مقدمات، مقتضى است بحث درباره زيارت جامعه را آغاز كنيم و البته قبل از بررسى متن آن، بررسى سند آن الزامى است.

زيارت جامعه در كتب روايى و منابع حديثى فراوانى نقل شده است كه از اهم آن‏ها مى‏توان به اين موارد اشاره كرد:

1. من لايحضره الفقيه، باب ما يجزى من القول عند زياره جميع الائمه(ع)، ج 2، ص 609، ح 3213.

2. تهذيب الاحكام، باب زيارت جامعه لسائر الشهدإ على اصحابها السلام، ج 6، ص 95، ح 1.

3. وسائل الشيعه، باب استحباب الغسل لزياره اميرالمومنين عليه السلام، ج 14، ص 390، ح 19445.

4. مستدرك الوسائل، باب نوادر مايتعلق بابواب المزار، ج 10، ص 417، ح 12274.

5. بحارالانوار، ج 99، ص 127.

6. عيون اخبار الرضا، ج 2، ص 272.

سندى كه مرحوم شيخ در كتاب من لايحضره الفقيه آورده است به اين شكل است:

«روى محمد بن اسماعيل البرمكى قال: حدثنا موسى بن عبدالله النخعى قال قلت لعلى بن محمد عليه السلام...»

اما محمد بن اسماعيل برمكى، درباره اش دو نظريه موجود است. در رجال نجاشى با اين تعبير از او ياد شده است «كان ثقه مستقيما»، او مورد اطمينان و پيرو مكتب اهل بيت(ع) بوده است.

لكن در رجال ابن الغضائرى او را ضعيف شمرده است.

در رجال ابن داود پس از بيان اين دو نظريه مى‏گويد: «والثقه ارجح» مرحوم علامه هم در اين مورد پس از بيان اختلاف در شإن او، توثيقش را ترجيح مى‏دهد. مرحوم حضرت آيه الله خويى(قده) به ذكر اسم او كفايت كرده است.

اما در مورد موسى بن عبدالله نخعى، تقريبا در هيچ كتاب رجالى در موردش توضيح داده نشده است. مرحوم خوئى هم فقط نام او را آورده است.

نكته‏اى كه بايد متذكر شد اينكه در توثيق روايات نبايد تنها به سند اكتفا كرد، بلكه در كنار سند، محتوا و متن را هم بايد ديد. اگر در موردى سند ضعيف باشد، اما متن محكم و متقن باشد، به طورى كه جز از عهده معصوم برنيايد، آن روايت اخذ كردنى است. چنانچه در سند صحيفه سجاديه راوى (موسى بن متوكل بن هارون) ثقه نيست ولى اين ضرر به جايگاه صحيفه نمى‏زند، زيرا مضمون بلند صحيفه به گونه‏اى است كه جز امام معصوم(ع) كسى عرضه انشإ آن را ندارد و ما يقين داريم از امام سجاد(ع) است. فلذا در سند «زيارت جامعه» هم اگر خدشه كنند كه از موسى بن عبدالله نخعى اسمى در كتب رجال نيامده و مجهول است، متن بلند زيارت جامعه، گوياى صدور آن از معصوم است.

بنابراين ترديدى در انتساب آن به امام هادى(ع) نيست، و اين روايت، كه به علت مضامين بلند و جامع، كاملترين متن امام شناسى است، مستند، محكم و متقن است.