پى ببريم، تا سعى در تخلص از بند آن، و مجاهدت در تطهير خود از آن و دور كردن آن از خود بكنيم و خود را از خطر آن نجات دهيم. اين جهل و غفلت آنچنان دامنگير است كه در عين قرار گرفتن در پرتگاه آتش و خسران نه تنها خوف و نگرانى و اضطرابى نداريم، و نه تنها گريه‏ها و تضرعها نداريم، بلكه بلحاظ همان ايمان ابتدائى و عمل جزئى بمقتضاى آن، چنين گمان مى‏كنيم كه در طريق هدايت و از نجات يافته‏ها هستيم. نه از گناهان و جرايم گذشته و حال در اضطرابيم، نه از مكر و استدراج مى‏ترسيم، و نه از عاقبت امر خويش. مثل اينكه گناهى نبوده و يا گناه ما مهم نبوده و يا از خداى متعال قول حتمى بر بخشايش گناهان خود گرفته‏ايم، آن هم بدون توبه صحيح، و مثل اينكه از مكر و استدراج در امان هستيم؛ و مثل اينكه از سابقه آگاهى داريم و به عاقبت نيز عالم گشته‏ايم.

در آيه 30 سوره اعراف مى‏فرمايد: «فريقا هدى و فريقا حق عليهم الضلالة انهم اتخذوا الشياطين أولياء من دون الله و يحسبون انهم مهتدون»يعنى «خداى متعال دسته‏اى را هدايت فرموده و دسته‏اى هم ضلالت براى آنها ثابت گشته است، زيرا كه آنان از طرفى عوض اينكه خود را تحت ولايت خدا قرار دهند، شياطين را اولياى خود اتخاذ نموده‏اند، و از طرفى گمان مى‏كنند كه هدايت يافته هستند».

كسى كه گناه مى‏كند و در طريق هوا و هوس است، اگر چه ايمان هم داشته باشد و اگر چه بعضى از لوازم ايمان را هم بجا آورد، به همان اندازه كه در طريق مخالفت با حق و در طريق هواهاست، تحت ولايت شيطان و جنود اوست و هيچ بعيد نيست كه مشمول همين آيه باشد. و چه بسا در حيات دنيوى خويش از نظر مال و فرزند و ساير امور دنيوى نيز در رفاه و آسايش باشد و براساس گمان نادرست كه خود را هدايت يافته مى‏داند، اين امور را نيز بنفع خويش و تفضل حق ببيند و چنين تصور كند كه قرار دادن اين امور در اختيار او از جانب خداى متعال از باب لطف و عنايت است، در حالى كه اين چنين نبوده و آنچه براى آزمايش به او عطا شده، بلحاظ استفاده وى در طريق گناه و هواها، به ضرر او و در جهت هلاكت او بوده و براى او نقمت باشد و بدون اينكه متوجه شود، در مكر و استدارج افتاده و گرفتار خسران گردد.

در آيات 54 و 55 و 56 سوره مؤمنون مى‏فرمايد: «فذرهم فى غمرتهم حتى حين أيحسبون انما نمدهم من مال و بنين - نسارع لهم فى الخيرات بل لايشعرون» يعنى «بگذار آنان در غفلت خود تا وقت معينى غوطه‏ور باشند. آيا گمان مى‏كنند آنچه به آنان از مال و فرزندان مى‏دهيم، از باب اينست كه مى‏خواهيم خيرها و نعمتها را از هر سو به آنها برسانيم؟! چنين نيست بلكه، آنان شعور به حقيقت امر ندارند».

مصيبت بارتر از همه اينها اينكه، ارباب غفلت با وضعى كه دارند، بحكم غفلت و