اخلاق اسلامى اخلاقى دينى است و همه ويژگىها و امتيازات يك نظام اخلاقى دينى را دارا است بنابراين قبل از بيان جنبههاى اختصاصى اخلاق اسلامى مناسب است برخى از امتيازات نظام اخلاقى دينى را بر شماريم.
1 - هر نظام اخلاقى دينى، متكى بر وحى است و اين ويژگى باعث مىشود راهنمايىهاى اخلاقى آن مصون از خطا باشد. احكام اخلاقى را در حقيقت بيان كننده راههاى تحقق كمال انسان مىدانيم يعنى هر دستور يا رهنمود اخلاقى در واقع بيان مىكند كه اگر فلان فعل را انجام دهيم به كمال وجودى خود نزديكتر مىشويم و يا اگر فلان عمل را ترك كنيم از دورى نسبت به كمال خويش مصون مىمانيم بنابراين هر آمر يا ناهى كه حكمى اخلاقى صادر مىكند، زمانى مىتواند حكمى درست صادر كند كه ماهيت انسان و ضعفها و قوتهاى او را به خوبى بشناسد و بداند كه كمال حقيقى انسان چيست و از چه راههايى مىتوان اين كمال را محقق ساخت.
با توجه به اين ديدگاه اگر آمر و ناهى احكام اخلاقى خداوند عالم مطلق باشد خدايى كه آفريننده انسان است و همه ابعاد وجود او و چگونگى رابطه او با همه هستى را مىشناسد اطمينان خواهيم داشت كه عمل به دستورات او ثمربخش و محقق كننده كمال انسان است؛ در حالى كه اگر حكم اخلاقى از سوى موجودى محدود صادر شود، چنين اطمينانى را نخواهيم داشت.
2 - پيروى از هر حكم اخلاقى نيازمند انگيزه است. انسانها در صورتى براى انجام عملى برانگيخته مىشوند كه به طريقى بر درستى آن واقف شوند. راه وقوف بر درستى احكام اخلاقى يا وجدان اخلاقى انسانهاست يا توصيهاى كه از سوى توصيه كنندهاى آگاه و دلسوز صادر شود. احكام اخلاقى دينى، از منبع وحى صادر مىشود و هيچ ترديدى در خصوص آگاهى و خيرخواهى خداوند در دل مؤمنان وجود ندارد؛ در نتيجه انگيزه و اطمينانى قوى در پيروزى از آن احكام در جان مؤمنان پديد مىآيد.
3 - اخلاق دينى ضامن اجرايى قوى درونى و هميشگى دارد؛ انسان مؤمن با اعتقاد به وجود خداوند و باور به معاد تعهد بيشترى با اجراى احكام اخلاقى پيدا مىكند.
4 - اخلاق دينى از طريق جهان بينى دينى در جان انسان مؤمن تحكيم مىشود در جهان بينى دينى همه عالم هدفدار آفريده شده است و به سوى غايتى حكيمانه در حركت است و انسان مؤمن با انجام وظايف اخلاقى خويش خود را با نظام هستى هماهنگ مىكند و به سوى سرانجامى خوشايند و مطمئن رهسپار مىشود. او انجام تكاليف اخلاقى را بيهوده و مخالف با مقتضاى طبيعت و سرنوشت خود نمىشمارد. بلكه اطمينان دارد هر دشوارى كه در طريق التزام اخلاقى براى او پيش مىآيد مقدمه راحتى مهمترى است كه گاه خود از آن بىخبر است؛ زيرا انجام تكاليف اخلاقى براى او به معناى همسويى با همه هستى است به نظر انسان مؤمن انجام وظايف اخلاقى كاستن از تزاحم كمتر باشد حركت به سوى كمال آسانتر، سريعتر و مطمئنتر صورت مىگيرد.
در ميان نظامهاى اخلاقى دينى اين ويژگىها و امتيازات حداقل از ديد متدينان به آن دين كم و بيش وجود دارد اما در اين ميان نظام اخلاق اسلام افزون بر داشتن همه اين امتيازات برجستگىهاى ديگرى دارد كه در خور توجه است از جمله اين برجستگىها مىتوان اين موارد را نام برد:
1 - اخلاق اسلامى همه عرصههاى حيات را در بر مىگيرد. برخى از اديان جهان نظام اخلاقى خود را به تنظيم بخشى از روابط انسان محدود كردهاند اين ويژگى تكليف اخلاقى افراد را در عرصههاى ديگر نامعلوم مىگذارد. در حالى كه اسلام به همه ابعاد وجودى انسان توجه دارد و تمامى روابط انسان را تحت پوشش هدايت اخلاقى خود مىگيرد.
2 - تكاليف اخلاقى اسلامى قابل اجراست و از سختگيرىهاى طاقت فرسا به دور است در روايتى از پيامبر اكرم(ص) نقل شده است:
احب الدين الى اللَّه الحنيفة السمعه؛
محبوبترين دين در نزد خداوند دينى است كه معتدل و آسانگير باشد.
و نيز فرمودند:
انى ارسلت بحنيفية سمحة؛
من به دينى معتدل آسانگير رسالت يافتم. (19)
همچنين در روايتى از امام سجاد(ع) نقل شده است كه اميرالمؤمنين(ع) فرمودهاند:
فان احب دينكم الى اللَّه الحنيفة السمحة السهلة؛
همانا محبوبترين دين در نزد خداوند دين معتدل، آسان و آسانگير است.
3 - منابع اخلاقى اسلامى غنى و گسترده است قرآن سرچشمه زاينده معارف اخلاقى است و جوامع روايى و سيره عملى زندگى پيامبر اكرم(ص) و اهل بيت عصمت و طهارت تفسير گويايى بر آيات نورانى قرآن هستند كه شرايط و چگونگى تطبيق معارف كلى اخلاقى اسلام بر موقعيتهاى گوناگون زندگى فردى و اجتماعى را آموزش مىدهند.
4 - يكى از ويژگىهاى نظام اخلاق اسلامى، قابليت تطبيق آن با شرايط زمانى و مكانى مختلف است اين ويژگى از برجستهترين جنبههاى اخلاق اسلامى است زيرا هر نظام اخلاقى در صورتى پاينده و برقرار مىماند كه به نيازهاى اخلاقى انسان بهتر پاسخ دهد. اين نيازها در عين ثباتى كه در همه زمانها و مكانها دارند همراه با شرايط و ويژگىهاى هر عصر و هر مكان مصاديق و مظاهر گوناگونى مىيابند. اخلاق اسلامى به جهت آن كه معطوف به نيازهاى اخلاقى انسانى است، جنبه ثابت و پايندهاى را در خود دارد و چون در طى زمانى طولانى توسط معصومين با شرايط متفاوت اجتماعى و تاريخى تطبيق شده است وجه انعطافپذير ظواهر و مظاهر آن نيز شناسايى شده است بنابراين بىآن كه به ورطه نسبيت مبتلا شود، مىتواند پاسخگوى انسان در همه زمانها و جوامع باشد.
5 - در فرهنگ اسلامى وجود امامان معصوم به عنوان نمونههاى عينى و حقيقى انسان مسلمان تجسم واقعى اسلامى است. وجود چنين اسوههايى كه در بدترين شرايط تاريخى بر تعهدات اخلاقى خويش پايدارى كردهاند امكانپذير بودن عمل به دستورات اخلاقى اسلام را اثبات مىكند. انسان مسلمان با نظر در چهره معصومين در آينه صفحات تاريخ شوق كمال معنوى را در خود مىيابد و با اميد و اطمينان به امكانپذير بودن كمالات معنوى روى به تلاش مىآورد. افزون بر سنت و سيره معصومين شاگردان برجسته مكتب ايشان نيز قلههاى بلند فضايل اخلاقى هستند كه به لطف الهى در طول تاريخ سلسلههاى پرشمارى از تربيت يافتگان مكتب اهل بيت را تشكيل دادهاند و در همه زمانها عالمان و صالحان بزرگ نمونههاى عينى اخلاق اسلامى بودهاند. اين نمونههاى عينى جان مشتاقان را بر مىانگيزد و اطمينان به سرانجام خوش تكاپوى اخلاقى را تقويت مىكند.
چهرههاى درخشانى چون سلمان، ابوذر، كميل، هشام بن حكم و ديگر ياران و صحابه معصومين و شخصيتهاى برجستهاى همچون سيد بن طاووس، سيد بحرالعلوم... ملاحسينقلى همدانى، علامه طباطبايى و امام خمينى هر يك در روزگار خود ثمره دلپذير و عينى مكتب اخلاقى اسلامى بودهاند كه حركات و سلوك ايشان خود مدرسهاى از اخلاق و پارسايى بوده است.
6 - يكى از ويژگىهاى اخلاق اسلامى اين است كه مسير رشد اخلاقى را بر همه انسانها به طور مساوى گشوده مىداند اين ويژگى ناشى از انسانشناسى اسلامى و تربيت اسلامى است تربيت اسلامى شرايطى سنى و محيطى و معرفتى افراد را در نظر دارد به همين دليل و پاداش و كيفر هر فرد به تناسب شرايط اوست تناسب پاداش و كيفر با شرايط هر فرد موجب مىشود هيچ گاه انسان حركت به سوى كمال را دير نشمارد و گمان نكند به سبب شرايط ويژهاى كه دارد به كمال نخواهد رسيد. انسان مسلمان با ايمان هيچ گاه نمىتواند شرايط سنى خود را بهانهاى براى سستى در مسير كمال قرار دهد. همچنين هيچ فرد مسلمانى نبايد فقدان امكانات و ابزار مادى را بهانه كند و تكاليف اخلاقى و شرعى خود را ترك كند. در نظام فقهى و اخلاقى اسلام هر فرد در هر شرايطى تكليف خاص خود دارد كه متناسب با امكانات و توانايىهاى مربوط به همان شرايط است در نتيجه همه انسانها در هر برهه زمانى و در هر محيط اجتماعى و جغرافيايى مىتوانند به سوى كمال حركت كنند و اگر تكاليف اخلاقى خويش را به شايستگى و با خلوص نيت انجام دهند. مراتب بلندى از كمال را در مىيابند.
1 - راه وقوف بررسى احكام اخلاقى چيست؟
2 - چرا اخلاق دينى ضمانت اجرايى قوىترى دارند؟
3 - چه نوع رابطهاى بين قوه عاقله انسان با قواى ديگر (غضبى و شهوى) برقرار است؟
4 - به چند نمونه از برجستگىهاى نظام اخلاقى اسلام اشاره نماييد.
19 - وسائل الشيعه، ج 1، ص 152.